Pieramoha nad Skarynam,

Demakratyja — heta fašyzm. Heta nie cytata z ramanu Orueła «1984». Heta asnoŭny idejny pasył Biełaruskaha telebačańnia našych dzion.

Druhaja suśvietnaja vajna nazaŭsiody adychodzić u epochu mitaŭ — razam z dyryžablami. Ale tapanimiku ŭsio jašče sprabujuć vykarystoŭvać dla źviadzieńnia rachunkaŭ z palityčnymi apanentami. Piša Vital Taras.

Napiaredadni 9 traŭnia 2005-ha biełarusy daviedalisia ab pierajmienavańni dźviuch hałoŭnych vulic stalicy. Praspekt Skaryny ciapier budzie praspektam Niezaležnaści, praspekt Mašerava — Pieramožcaŭ. Pryniasieńnie nacyjanalnaj historyi ŭ achviaru sučasnaj palitycy stałasia amal rytualnym. Zatušoŭvańnie imionaŭ niadaŭniaha minułaha — charakternaja prykmieta našaha času. Imia Piatra Mašerava pakinuta za mienšaj vuličkaj. Vykarystańnie tapanimiki ŭ metach źviadzieńnia rachunkaŭ z palityčnymi apanentami (u dadzienym vypadku — z dačkoj byłoha kiraŭnika BSSR) sustrakałasia i ŭ raniejšaj historyi...

U astatnim 9 traŭnia było amal takim samym, jak zaŭždy. Načnyja repetycyi paradu, śviatočnyja trybuny — vialikija j małyja, z vysokim i nia nadta vysokim načalstvam na ich, defilada techniki, šerahi veteranaŭ, sahnutych pad ciažaram uznaharodaŭ, zuchavatyja suvoraŭcy, načny salut i hulańni. Ale ŭ toj samy čas ciažka było pazbavicca ŭražańnia, što ŭsio heta nazaŭždy adychodzić u niabyt. Tak by mović — apošni parad nastupaje...

Aby nie było vajny

Raściažki j transparanty na vulicach: «9 maja — 60 hod Vialikaj Pieramohi!» — usie byli na adnolkavy ład, jak byccam pa zaćvierdžanaj niedzie nieviadomymi vajennymi cenzarami kalcy. Na hetym tle vinšavańnie ad firmy «Vełkom» mahło padacca navat aryhinalnym. Na bihbordzie ź lahatypam hetaj kampanii možna było pračytać: «Dziakuj za 60 hadoŭ mirnaha žyćcia!». A ź plakatu ŭśmichajucca maładyja seksapilnyja dziaŭčaty... Adnak ža i tut zusim vidavočna skarystanaja na novy ład staraja niachitraja formuła: aby nie było vajny.

Dyk jaje j nie było. I nie mahło być. Prosta nia moža być taje vajny, pra jakuju pisali savieckija piśmieńniki, jakuju malavali savieckija mastaki, pakazvali ŭ savieckim kino, pra jakuju raspaviadali z ekranaŭ telebačańnia savieckija veterany. Taja praŭda ab vajnie, ab jakoj zdoleli napisać Adamovič, Bykaŭ, pachavanaja pad tonami tvoraŭ batalistaŭ-marynistaŭ, śmieršaŭcaŭ-hebistaŭ, roznaha ranhu zapisnych partyjnych kiraŭnikoŭ. Niekalki adnosna praŭdzivych filmaŭ i telepieradač stalisia tolki dadatkam, zaŭvahaj na palach šmattomnaj aficyjna-patryjatyčnaj epapei «historyja Vialikaj ajčynnaj».

Klimaŭskaja karcina «Idzi j hladzi» pavodle Adamoviča, jakaja vyjšła ŭ 1985-m, była prychilna sustretaja častkaj tahačasnych kinakrytykaŭ i vielmi chałodna — biełaruskimi kiniematahrafistami. A dalej, jak u viadomaj pjesie — cišynia. Adzin sucelny biaskoncy kinafotaradyjoteleseryjał pra hieraičnych voinaŭ i partyzanaŭ.

60 — ličba mahičnaja. Va ŭschodnim kalendary, jak viadoma, jość 12-hadovy cykł, dzie za kožnym hodam zamacavanaja nazva peŭnaj mitalahičnaj žyvioły. Kožny znak maje piać roznych prajavaŭ — pavodle koleru j prynaležnaści da roznych vidaŭ stychii. Piać 12-hadovych peryjadaŭ utvarajuć poŭny zavieršany cykł.

Z hledzišča čałaviečaha vieku, 60 hadoŭ — heta toj adrezak času, jaki čałaviek zdolny ŭśviadomić jak niešta cełasnaje i ahladnaje, toje, što možna supastavić sa svaim žyćciom. Dalej pačynajecca historyja. Albo mitalohija... Heta ŭžo zaležyć ad taho času, u jakim žyvie čałaviek. I ad jaho ŭłasnych zdolnaściaŭ, zrazumieła. Naprykład, ad umieńnia j žadańnia dumać.

Nia tolki štatnyja ideolahi dy inžynery čałaviečych dušaŭ kanstrujavali mit pra vajnu. Sami jaje ŭdzielniki-veterany achvotna prymali ŭdzieł u stvareńni idealizavanaha (pavodle savieckich uzoraŭ) abličča vajny. Im nie naviazvali vobrazaŭ hierojaŭ — jany sami chacieli siabie takimi bačyć. Dakładniej, ličyli, što tak treba. I nie pamylalisia, bo hetaha vymahała ad ich dziaržava, zasnavanaja na mitach. Pry hetym veterany sami dobra viedajuć canu svaim raskazam «na telekameru».

Hieraini knihi Aleksijevič «U vajny nie žanočaje abličča» raspaviadali joj pra svajo vajskovaje žyćcio tak, jak raspaviadali b svaim siabroŭkam. Ale ŭbačyŭšy svaje apaviadańni nadrukavanymi, aburylisia i navat padali na aŭtarku ŭ sud. Viadoma, ab vajnie tak pisać niamožna. Jany ž pavinny być hierainiami, prykładam dla naščadkaŭ...

Skleroz jak symbal

Apateozam takoj maniery možna ličyć 10-seryjnuju stužku, pakazanuju na BT admysłova da sioletniaha jubileju.

Film raspačynaje zakadravy apovied staroha čałavieka, jaki sprabuje ŭspomnić niešta pra 22 červienia 1941 hodu, ale chutka pačynaje płakać, nie razumiejučy całkam, pra što i da čaho jon havoryć. Režyser, jaki ŭ admysłovaj telepieradačy nazvaŭ jaho «novym słovam u dakumentalnym kino», biez usialakaha soramu vystaŭlaje hety marazmatyčny płač jak svajho rodu ściah, emacyjny začyn... Amnezija vydajecca za... praŭdu ab vajnie. Voś užo sapraŭdy symbal sučasnaj kinadakumentalistyki!

Režyseru j zakazčykam filmu nie prychodzić da hałavy, što vykarystańnie śloz niaščasnaha sklerotyka dziela ilustracyi «narodnaha podźvihu» ŭ vajnie vyhladaje amaralna — chacia b u dačynieńni da samich veteranaŭ.

Zrazumieła, što mity paasobku nie naradžajucca. Čaściej za ŭsio jany stvarajucca parami. Tak, pobač ź mitam pra savieckaha, čystaha, jak kryštal, voina abo partyzana stvorany mit pra palicaja-kalabaranta. A pakolki ŭ sučasnaj Biełarusi palicajaŭ nie pavinna było zastacca, bo tady, chočaš nia chočaš, hublajecca vobraz biełarusaŭ, jakija «ŭsie jak adzin» stali na abaronu Radzimy, to vorahaŭ šukajuć u susiednich Polščy ci krainach Bałtyi. I znachodziać, zrazumieła. U asobie byłych žaŭnieraŭ Vafen-SS, naprykład. «Hetyja fašysty», maŭlaŭ, špacyrujuć pa vulicach Ryhi ci Talina, pryciaśniajuć ruskaje nasielnictva dy pahražajuć mirnamu stvaralnamu žyćciu novaj Biełarusi...

Pra toje, kolki zastałosia tych veteranaŭ, ci mohuć jany kamuści čymści pahražać, havorki niama. Heta treba hłytać z teleekranu, taksama jak i mit pra hieraičny podźvih savieckaha narodu, biez razvažańniaŭ — reflektorna.

Prapahandysckija mity stvarajucca nie dziela taho, kab u ich vieryli. Mity stvarajucca dziela zručnaści, kab kožny chutka moh vyznačycca na praktycy: svoj—čužy. Saviecki (značyć, čaściej za ŭsio, rasiejski) — svoj, biełaruski nacyjanalist — čužy. Maskva — nadzieja i apiryšča. Zachad — asiarodak zła j raspusty…

Nakolki daŭhaviečnymi zastanucca mity, źviazanyja z vajnoj? Ci doŭha ŭdasca ich jašče vykarystoŭvać kiroŭnamu režymu? Kab adkazać na hetaje pytańnie, varta ŭspomnić historyju inšaha mitu, jaki jašče niadaŭna zdavaŭsia takim samym viečnym, jak mit pra Vialikuju Pieramohu. 60-hodździe Vialikaha Kastryčnika taksama adznačałasia nadzvyčaj pampezna, u abstanoŭcy «patryjatyčnaha ŭzdymu ŭsiaho savieckaha narodu». Tak pisali hazety, ale nijakaha ŭzdymu ci chacia b padabienstva na entuzijazm u sapraŭdnaści nie nazirałasia. Bo nie było ŭžo amal nikoha z veteranaŭ Kastryčnickaha pieravarotu, jak nazyvali jaho sami balšaviki.

«Pryjdzie Vialikaja kastryčnickaja revalucyja!»

Siarod ahromnistaj kolkaści knih i spektaklaŭ na temu Kastryčnika nie było nivodnaha tvoru, jaki dažyŭ by, zastaŭsia cikavym da siońnia. Čapajeŭ ź Leninym razyšlisia na anekdoty. Miuler z Štyrlicam čakali svajho času. Tady ŭ biełaruskim litaraturnym asiarodku była papularnaj parodyja na adnaho ramanista. Sielanina — hieroja jahonaha ramanu, dziejańnie jakoha adbyvajecca paśla Revalucyi 1905 hodu, pakryŭdziŭ niejki pan. U adkaz sielanin pahražaje kryŭdzicielu: «Nu, pačakaj užo — pryjdzie Vialikaja Kastryčnickaja sacyjalistyčnaja revalucyja!..»

I mienavita tady naradzilisia abrevijatury dla aznačeńnia veteranaŭ: VOSRy i VOVy. Vietierany Vielikoj oktiabŕskoj socialističieskoj rievolucii i vietierany Vielikoj otiečiestviennoj vojny.

75-hodździe revalucyi nichto ŭžo ŭračysta nie śviatkavaŭ — navat kamunisty. Bo nie było ŭžo taje dziaržavy, pačatak jakoj pakłali ŭ 1917-m Lenin i kampanija.

Vajna biez kanca

Upartaść, ź jakoj Kreml admaŭlajecca pryznać akupacyju bałtyjskich krainaŭ u

1940-m, nahadvaje ŭpartaść, ź jakoj rasiejskija dumcy, a taksama kiraŭnictva Biełarusi sprabavali revizavać Biełavieskija pahadnieńni dy abvieścić razvał SSSR niezakonnym. Zrešty, pucinskaje kiraŭnictva nie chavaje namieraŭ adradzić Saviecki Sajuz u tym abo inšym vyhladzie, i klučavaja rola ŭ hetym «adradžeńni» advodzicca Biełarusi.

I ŭ Maskvie, i ŭ Miensku «novyja revanšysty» ŭparta nie žadajuć zaŭvažać taho, što paśla zakančeńnia Druhoj suśvietnaj vajny, Jałty j Niurnberhu była jašče treciaja suśvietnaja vajna. Jana nazyvałasia «chałodnaj» tolki tamu, što padčas jaje ŭžyvać jadziernuju zbroju ŭrešcie nie spatrebiłasia. Saviecki Sajuz paciarpieŭ u toj vajnie, dakładniej — u honcy ŭzbrajeńniaŭ, poŭnuju i kančatkovuju ekanamičnuju parazu.

Zachad, addajučy siońnia daninu minułamu, šanujučy pamiać pra miljony achviaraŭ, uhanaroŭvajučy svaich veteranaŭ vajny, daŭno zaniaty postindustryjalnymi prablemami sučasnaści. Sučasnaści, u jakoj niama bolš procistajańnia dźviuch superdziaržavaŭ. Novyja prablemy, što paŭstali pierad Eŭropaj, nia mienš, a mo j bolš składanyja, čym tyja, što treba było vyrašać u

XX st. I voś hetym, a nia tym, što niechta na Zachadzie choča prymienšyć značeńnie vajny albo rolu ŭ joj Savieckaha Sajuzu, tłumačycca toj vidavočny fakt, što hadavina pieramohi nad fašyzmam nia jość i nikoli ŭžo nia budzie hałoŭnaj padziejaj dla Eŭropy. Dla eŭrapiejcaŭ heta padzieja historyi. Ale nie sučasnaści.

A Miensk i Maskva ŭsio jašče žyvuć nastalhijaj ab Pieramozie. Bo akramia hetaha mitu bolš im pachvalicca pierad śvietam niama čym.

Niechta skazaŭ, što hienerały zaŭsiody rychtujucca da minułaje vajny. Siońniašnija biełaruskija j rasiejskija «hienerały» rychtujucca navat nie da minułaj, ale — pazaminułaj vajny!

Kali vieryć źviestkam Internetu, niadaŭna ŭ nietrach Ministerstva abarony Biełarusi naradziłasia ideja vykarystoŭvać u jakaści alternatyvy amerykanskim samalotam-vyviednikam AVAKS... dyryžabli, jaki mohuć nieści dziažurstva ŭzdoŭž miažy na vyšyni 3—4 tysiačy metraŭ. Dyryžabli možna vyrablać z tannych materyjałaŭ, i jany ekanamičnyja ŭ ekspluatacyi. Karaciej kažučy — napierad i vyšej! A moža, heta čarhovy krok da stvareńnia novaj realnaści? Nakštałt toj, što adlustravanaja ŭ papularnym filmie «Avijatar»?

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0