Finlandyja tužyć pa Karelii

Ci źviernucca finy da Rasiei nakont viartańnia častki Karelii, adabranaj u Finlandyi padčas Druhoj suśvietnaj vajny?

Dla mnohich palitykaŭ hetaja tema — pa-raniejšamu tabu, ale bolš za pałovu finaŭ vykazvajucca za praviadzieńnie pierahavoraŭ z Maskvoj.

Zimovaja vajna

Sioleta, padčas śviatkavańnia jubileju pieramohi ŭ Druhoj suśvietnaj vajnie, u Finlandyi ažyvilisia dyskusii na temu kryŭdaŭ, pryniesienych z boku SSSR. Bolšaść finaŭ nie razumiejuć, čamu prezydent Tarja Chałanen pajechała 9 maja na śviatkavańnie Dnia Pieramohi ŭ Maskvu. Choć jany i staviać pani prezydentu ŭ zasłuhu toje, što rasiejcy ŭsio čaściej pryznajuć fakt savieckaha napadu na Finlandyju ŭ 1939-m. 66 hadoŭ tamu Chelsynki admovilisia pieradać uschodnija pamiežnyja terytoryi SSSR, i kraina była atakavana Čyrvonaj Armijaj. Hałoŭny arhument Stalina zaklučaŭsia ŭ tym, što z pryčyn abaronnaj stratehii Saviecki Sajuz nia moža dapuścić, kab miaža prachodziła tak blizka ad Leninhradu.

Maleńkaja finskaja armija ciaham čatyroch miesiacaŭ paśpiachova zmahałasia z Čyrvonaj Armijaj (straty finaŭ aceńvajucca ŭ 20—55 tysiač sałdat, a savieckija — u 250—300 tysiač), adnak pieravaha SSSR była nastolki istotnaja, što finam daviałosia pryznać paražeńnie. Pavodle mirnaj damovy, jany vymušany byli pieradać SSSR 39 tysiač km2 Karelii i paŭvostraŭ Chanka pad vajennuju bazu (u sukupnaści 10% terytoryi dziaržavy), a taksama vypłačvać reparacyi ŭ pamiery $226,5 młn zołatam. Suma, jak na tyja časy, vialikaja.

Sproba advajovy hetych terytoryj padčas niamiecka-savieckaj vajny 1941—1945 h. (tak zvanaja Vajna praciahu), kali finy vajavali na baku Hitlera, zakončyłasia niaŭdačaj.

Što stała z Karelijaj

Z padzielenaj na siem roznych častak Karelii da Finlandyi siońnia naležyć tak zvanyja Paŭnočnaja i Paŭdniovaja Karelija (Karjała). Ziemli Archanhielskaj i Ałanieckaj huberniaŭ Rasiejskaj imperyi i skłali ŭ 1920-ch Karelskuju ASSR. U 1940 h. u vyniku saviecka-finskaj vajny ad Finlandyi byli adarvanyja ziemli Zachodniaj Karelii i ŭžo ŭtvorana Kareła-Finskaja ASSR.

Na dumku Vejka Saksi — adnaho ź dziejačaŭ ruchu «Pra-Karelija» i aŭtara knihi «Karelija, jakaja viartajecca», što zakranaje temu viartańnia histaryčna prynaležnych da Karelii terytoryj, strata tych ziamiel aznačała vielizarny ŭron. Z ekanamičnaha hledzišča vyniki akazalisia amal katastrafičnymi.

Viipury, što znachodzicca za 120 km na zachad ad Sankt-Pieciarburhu i siońnia nazyvajecca Vybarh, byŭ koliś druhim pa vieličyni horadam Finlandyi. Siońnia — heta miaścina, jakaja ŭražvaje niekalkimi dziasiatkami całkam razburanych budynkaŭ. Nichto tut ničoha nie ramantuje, u ruinach kolišnich finskich fabryk i damoŭ chavajucca narkamany i bamžy.

U pačatku hałoŭnaj vulicy horadu, vulicy Lenina, — handlovaja płošča. «Kožny pradaje tut, što moža. Uletku možna handlavać hrybami i jahadami z najbližejšych lasoŭ. Časam niechta stanie z sapsavanym pryjomnikam ci mahnitafonam — znojdzienym na śmietniku», — havoryć Vadzim Matviejeŭ, stvaralnik haradzkoj internet-staronki.

Siarednija zarobki tut składajuć 50 eŭra ŭ miesiac. Samyja balučyja prablemy — biespracoŭje, jakoje dasiahaje amal 90 pracentaŭ, i vandały, što daniščajuć taho, čaho nie zrabiła vajna.

«Pierad 1940 hodam tut žyłosia całkam dobra, prynamsi, na handli z Sankt-Pieciarburham možna było sioje-toje zarabić. Ciapier ža nichto nami nie cikavicca», — apaviadaje Matviejeŭ. Jon havoryć, što takich haradoŭ, jak Vybarh, va ŭsioj Karelii dziasiatki. Z 1,3 tys. karelskich viosak zastałosia ŭsiaho kala trochsot. Astatnija vymierli.

Nia ŭsie maŭčać

Finlandyzacyja — termin, siońnia dobra pryzabyty, — aznačała abmiežavańnie suverennaści susieda vialikaj dziaržavaj pry słabym umiašańni ŭ jaho ŭnutranyja spravy. Paśla vajny finy mahli ciešycca, što nie naležać da sacyjalistyčnaha lahieru, ale pra jakija-niebudź kroki, zdolnyja razdražnić Maskvu, nie mahło być i havorki. Nie mahło być havorki i pra Kareliju. Da raspadu SSSR.

«Rasiejcy, vymiatajciesia z akupavanych finskich ziamiel!» — transparanty z takimi lozunhami łunali 6 vieraśnia 2003 hodu pierad finskim parlamentam. Pratest suprać maŭčańnia ŭ spravie Karelii arhanizavali hramadzianie, što nie ŭvachodzili ni ŭ jakija arhanizacyi. Demanstranty damahalisia pačatku pierahavoraŭ nakont viartańnia ŭstuplenych Finlandyjaj na karyść SSSR uschodnich terytoryj.

Ale taja vieraśnioŭskaja demanstracyja była apošniaj akcyjaj takoha typu, a ŭłady pa-raniejšamu maŭčać nakont Karelii. Pazytyŭna nastrojenyja da viartańnia Karelii kamentatary abvinavačvajuć prezydenta Chałanen u tym, što ŭ dačynieńni da Rasiei jana pavodzić siabie zanadta kanservatyŭna.

Nakont zabranych padčas Zimovaj vajny terytoryj z tahačasnym prezydentam Finlandyi Maŭna Kojvista (1982—1994) sprabavaŭ razmaŭlać Barys Jelcyn. Skončyłasia ŭsio zajavaj, što Finlandyja zvykłasia z najaŭnym stanam rečaŭ i nie vyłučaje nijakich pretenzij.

«Da hetaj pary praciahvajucca razvahi, čamu Kojvista nia vykarystaŭ šancu. Moža, jon bajaŭsia, što da ŭłady viernucca Saviety? I jašče, mabyć, jon nie chacieŭ u toj peryjad nijakich źmien», — tłumačyć Vejka Saksi. Praz peŭny čas Maŭna Kojvista pryznaŭ, što tady niapravilna acaniŭ sytuacyju.

«Našy palityki havorać, što ŭzajemadyčynieńni z uschodnim susiedam u nas vielmi dobryja, navat vydatnyja. Ciažej u heta pavieryć prostym ludziam, — kaža Saksi. — Mnohija ź ich pamiatajuć, jak u adzin dzień vymušany byli raźvitacca z rodnym domam, uziać z saboj tolki samyja nieabchodnyja rečy i ŭciakać ad Čyrvonaj Armii. Rany jašče śviežyja».

Padčas Zimovaj vajny i Vajny praciahu pad 800 tysiač ludziej byli vymušany ŭciakać uhłyb Finlandyi. Jany zrabilisia ŭciekačami va ŭłasnaj krainie. Savieckija partyzany — «sałdaty-zabojcy», jak nazyvali ich finy, — zabili 147 dziaciej i žančyn.

Z sacyjalahičnaha daśledavańnia, apublikavanaha ŭ krasaviku Lihaj Karelii, arhanizacyjaj, što zmahajecca za viartańnie stračanych ziemlaŭ, vynikaje, što hetaha žadali b 26% apytanych. U toj ža čas z apytańniaŭ, naładžanych telebačańniem, vynikaje, što viartańnia Karelii chacieli b zvyš 50% nasielnictva. Čamu takaja roźnica? Moža, tamu, što ŭ krasavickim daśledavańni było dadatkovaje pytańnie, jakoje nie źjaŭlałasia ŭ inšych apytańniach. Hučała jano tak: «Ci žadajecie vy viartańnia Karelii, kali heta budzie aznačać vajnu?»

«Rasiejcy nikoli nie pahražali nam vajnoj u vypadku inicyjavańnia aficyjnych pierahavoraŭ pa pytańni Karelii», — kamentuje V.Saksi. Na jaho dumku, Pucin źmiryŭsia z tym, što ŭ Eŭraźviaz i NATO ŭstupili bałtyjskija krainy. «My žyviom u zusim inšym śviecie, čym napiaredadni 1939 hodu», — dadaje jon.

Ci varta zmahacca za Kareliju?

Były prezydent Kojvista śćviardžaje, što ŭźjadnańnie z Karelijaj pryniesła b Finlandyi tolki prablemy. «Našaj krainie nie patrebny dadatkovyja ziemli. Užo ciapier my majem prablemy z naležnym asvajeńniem isnujučych», — havoryć jon.

Ruch «Pra-Karelija» admaŭlaje takuju arhumentacyju. Na dumku jaho paśladoŭnikaŭ, za viartańnie zhadanych ziamiel havoryć vielmi šmat faktaraŭ. Dałučeńnie Karelii stałasia b žyvatvornym impulsam dla finskaj ekanomiki i pastaviła b na nohi ŭschodnija rehijony krainy. Źnikła b biespracoŭje, bo tolki adnaŭleńnie haradoŭ i viosak zapatrabavała b 500 tysiač čałavieka-hadzin u hod i stvaryła b 200 tysiač pastajannych pracoŭnych miescaŭ. Palepšylisia b taksama mahčymaści achovy Bałtyjskaha mora ad ekalahičnych katastrof — spynilisia b uciečki nafty, jakija dapuskajucca rasiejcami.

Ź jakich krynic prafinansavać usio heta? U «Pra-Karelii» jość na heta adkaz: na adbudovu paciarpiełych terytoryj — pierš za ŭsio, va Ŭschodniaj Kareli i Ładazie — pajšli b hrošy, jakija papiarednie pavinna viarnuć Rasieja. Havorka idzie pra tyja samyja hrošy, jakija paśla 1944 hodu vypłačvała Finlandyja, kab zachavać niezaležnaść, što roŭna, jak padličana, siońniašnim tryccaci miljardam eŭra.

Prychilniki «Pra-Karelii» ličać, što kirunak baraćby, jaki jany abrali, pravilny. Jany ćviorda pierakanany, što niekali Finlandyja atrymaje nazad svaju Kareliju, ale nia chočuć navat abmiarkoŭvać kali.

Što stracili finy

Zimovaja vajna 1939—1940 hadoŭ zakončyłasia padpisańniem u Maskvie mirnaha pahadnieńnia, pavodle jakoha finski ŭrad admoviŭsia ad Zachodniaj Karelii, častki Laplandyi i Rybačaha paŭvostravu, a taksama na tryccać hadoŭ addaŭ u arendu port Chanka.

Paśla dałučeńnia ŭletku 1940 hodu Litvy, Łatvii i Estonii da SSSR Finlandyja, jakaja turbavałasia pra svaju niezaležnaść, ustanaviła vajennyja kantakty z Hiermanijaj, praz hod zrabiŭšysia jaje sajuźnikam. Schileńnie čašy šalaŭ u Druhoj suśvietnaj vajnie na karyść SSSR i nabližeńnie savieckaj armii da davajennych finskich miežaŭ vymusili Finlandyju pierahledzieć svoj sajuz. U 1944 hodzie finy razarvali adnosiny ź niemcami, zaklučyli pieramirje ŭ Maskvie i pačali baraćbu ź niamieckimi armijami na poŭnačy Finlandyi. Maskoŭskaje pieramirje paćvierdziła vyznačanyja ŭ 1940 hodzie miežy pamiž krainami. U dadatak Finlandyja addała rajon Petsama (siońnia— Piečanha), uziała na siabie abaviazacielstvy častkovaha razzbrajeńnia i vypłaty na karyść SSSR reparacyj.

Pavodle «Hazety Vyborčaj»

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0