Inšym razam jany viartajucca

Praz čatyrnaccać hadoŭ paśla skonu SSSR kiraŭnictva Biełarusi ŭsio jašče ažyŭlaje pryvidy minułaha.

Hiermanu Hierynhu, čałavieku numar dva ŭ hitleraŭskim Rajchu, jaki siarod inšych byŭ asudžany trybunałam u Niurnberhu da paviešańnia i skončyŭ samahubstvam u kamery, bijohrafy prypisvajuć viasioły noraŭ i pačućcie humaru. Viadoma, naprykład, što Hierynhavym namieśnikam byŭ hienerał-feldmaršał luftvafe Erhard Milch. Jahonaja maci była habrejkaj, i tamu farmalna Milch nia moh zajmać nijakich pasad u nacysckaj Niamieččynie. Kali ž vorahi kiraŭnika luftvafe stali abvinavačvać Hierynha ŭ tym, što toj pakryvaje habreja, jon nibyta publična zajaviŭ: «U maim viedamstvie ja budu vyrašać, chto habrej, a chto nie!»

Chto habrej?

Hetaja fraza nabyła anekdatyčnuju viadomaść. Ale sens anekdotu nasamreč nia ŭ tym, što Hierynh dapamahaŭ svaim padnačalenym, jakija prynosili karyść spravie, a ŭ tym, što kiraŭniki Rajchu sapraŭdy mahli vyrašać i vyrašali, kaho ličyć habrejem, a kaho nie. Viadoma inšaja fraza, jakuju prypisvajuć Hitleru: «Kali b habrejaŭ nie było, ich daviałosia b vydumać». Skazanaje nie aznačaje, zrazumieła, što Hitler i Hierynh nie byli antysemitami (choć Hierynh, mahčyma, nia byŭ idejnym antysemitam). Antysemityzm byŭ padmurkam idealohii treciaha Rajchu, ažyćciaŭleńnie jakoj na praktycy aznačała źniščeńnie miljonaŭ ludziej. My pamiatajem, adnak, što, pavodle rasavaj teoryi hitleraŭcaŭ, byŭ narod, jaki zajmaŭ jašče bolš nizkaje za habrejaŭ miesca ŭ rasavaj hijerarchii, — cyhany. Krychu vyšej za habrejaŭ stavilisia nehry j słavianie (asoby słavianskaj nacyjanalnaści?). Takim čynam, praktyčnyja niemcy jak by pakidali sabie «pole dziejnaści» na toj vypadak, kali b «habrejskaje pytańnie» było sapraŭdy «kančatkova vyrašana» ŭ tym sensie, jak heta razumieli nacysty.

Ale chiba tolki niemcy vyznačalisia padobnaj prahmatyčnaściu? Naprykład, «saviecki internacyjanalizm» pry Stalinu paśla vajny mirna spałučaŭsia z baraćboj suprać «biazrodnaha kasmapalityzmu» — h.zn. dziaržaŭnym antysemityzmam. Da vajny Stalin paśladoŭna «pryznačaŭ habrejami» trackistaŭ-zinoŭjeŭcaŭ, biełaruskich i ŭkrainskich sialan, a padčas i paśla vajny ŭ roli habrejaŭ-vyhnańnikaŭ pa čarzie apynulisia niemcy Pavołža, krymskija tatary, kałmyki, čačency dy inšyja narody i narodnaści. Potym znajšlisia j lekary-zabojcy z habrejskimi proźviščami. U toj samy čas Ilja Erenburh moh atrymać Stalinskuju premiju, a akademik Minc — zahadvać marksiscka-leninskaj navukaj. Stalin sam vyznačaŭ, chto jość chto.

Nia jon, zrazumieła, i nia niemcy vydumali antysemitizm. Da pačatku minułaha stahodździa habrejskija pahromy rehularna adbyvalisia ŭ Rasiejskaj imperyi pa ŭsioj tak zvanaj miažy asiełaści. Palaki, viadoma, taksama ŭnieśli svoj «układ» u historyju pieraśledu habrejaŭ. Apošniaja chvala habrejskaj emihrapcyi z Polščy była inśpiravanaja kiraŭncitvam PARP i orhanami dziaržbiaśpieki ŭ 1968 hodzie.

Nia tak daŭno polskaja hramadzkaść uspaminała trahiedyju Jadvabnaha — miastečka, u źniščeń-

ni habrejskaha nasielnictva jakoha padčas vajny ŭdzielničali palaki. Sučasnaje kiraŭnictva Pol-ščy znajšło ŭ sabie mužnaść pryznać i ŭviekaviečyć hety fakt, paprasić daravańnia ŭ naščadkaŭ achviaraŭ.

Čaravikam pa trybunie

Jak by paradaksalna heta ni hučała, sami palaki, u svaju čarhu, nie adnojčy pieratvaralisia ŭ, tak by mović, «biazrodnych kasmapalitaŭ» — u vačach rasiejcaŭ, prynamsi. Słova «pšek» niaredka hučała ŭ ichnich vusnach amal hetak ža źniavažliva, jak słova «žyd» (darečy, ni ŭ polskaj, ni ŭ biełaruskaj movie, u adroźnieńnie ad rasiejskaj, hetaje słova nikoli nia mieła źniavažlivaha sensu).

Nie ŭ XIX stahodździ ŭ carskaj Rasiei, nie ŭ 20-ja hady stahodździa minułaha, kali Čyrvonaja Armija była ŭščent raźbitaja pad Varšavaj, ale ŭžo ŭ naš čas pa rasiejskim telebačańni z vusnaŭ rasiejskich intelektuałaŭ iznoŭ hučać źniavažlivyja vykazvańni nakštałt taho, što dziaržaŭnaść Polščy vymiarajecca apošnimi šaściudziesiaćciu hadami, u krajnim vypadku — vaśmiudziesiaćciu… Razam z polskaj dziaržaŭnaściu zakreślivajecca, zrazumieła, i ŭsia historyja VKŁ, jakoha nibyta i nie było. Prezydent Rasiei demanstratyŭna admaŭlajecca sustrakacca z svaim polskim kaleham, dazvalaje sabie kpiny ŭ jahony bok. A kiraŭnik susiedniaj dziaržavy, karystajučysia słenham pravadyra sacyjalistyčnaj revalucyi, jaki toj užyvaŭ u adnosinach da svajho kankurenta Lava Trockaha, nazyvaje Polšču «palityčnaj prastytutkaj».

Hetak niekali Mikita Chruščoŭ stukaŭ pa trybunie AAN svaim čaravikam, abiacajučy «zakapać» kapitalistyčny śviet. Pry hetym hiensiek łajaŭsia dy pahražaŭ pradstaŭniku Hišpanii, jaki nie spadabaŭsia savieckamu kiraŭniku. Praź jaho Chruščoŭ jak by apelavaŭ tady da ZŠA dy astatnich zachodnich dziaržaŭ. Kažuć, što trahiedyja paŭtarajecca ŭ historyi ŭ vyhladzie farsu. A što kali paŭtarajecca fars? Śmiajacca ci płakać? Kali nie puskajuć u Eŭropu, admaŭlajucca sustrakacca na vyšejšym uzroŭni, nie pryznajuć nia toje što za demakratyčnuju — za cyvilizavanuju dziaržavu, značyć, treba ŭźniać histeryku na samym vysokim uzroŭni i tym samym pryciahnuć uvahu da siabie i na Ŭschodzie, i na Zachadzie? Prymusić ličycca z saboj chacia b takoj canoj. Absurd?

Hrošy ad polskaha konsuła

Abvinavačańni pradstaŭnikoŭ Sajuzu palakaŭ u Biełarusi, a taksama polskich dyplamataŭ i ŭvohule Polščy jak dziaržavy ŭ sprobach destabilizacyi hramadztva, raskołu krainy, špijanažy, pravakacyjach i h.d. sapraŭdy siońnia hučać absurdna.

U paeta Mikoły Chviedaroviča, jakoha ŭ 1937-m abvinavacili ŭ špijanažy na karyść panskaj Polščy, śledčy patrabavaŭ pryznacca ŭ złačynstvie i raskazać, jak jano adbyvałasia. Chviedarovič na dopycie vyrašyŭ «raskałocca»: maŭlaŭ, jon sustrakaŭsia z polskim konsułam… u skveryku ŭ samym centry Miensku, na łavačcy, i toj kožnaha razu ŭručaŭ jamu peŭnuju sumu złotych u abmien na sakretnuju infarmacyju. Paetu zdavałasia, što śledčy tolki paśmiajecca z takich pakazańniaŭ. Ale toj nie zrazumieŭ žartu, i Chviedarovič adsiedzieŭ u lahierach amal 20 hadoŭ…

Kali pryblizna ŭ toj samy čas aryštavali ksiandza kaściołu na Załatoj Horcy, pa Miensku papaŭźli čutki: ksiondz chavaŭ u kaściole zołata dy zbroju, jakija pierapraŭlalisia praz padziemny chod prosta z polskaha konsulstva. Tady ŭ heta vieryli. Siońnia biełaruski abyvaciel taksama achvotna vieryć va ŭsio, što havorać z ekranaŭ telebačańnia pra palakaŭ. Tym, chto ŭzhadavany na rasiejskaj manie, pseŭdahistoryi j šavinistyčnaj papsie, pryjemna, kali «hetych palakaŭ» staviać na miesca. Toje, što Polšča bolš jak dziesiać apošnich hadoŭ davała mahčymaść tysiačam biełaruskich čaŭnakoŭ zarabić hrošaj na drobnym handli, — nia važna. Važna, što jość tyja, chto za ŭsio adkazvaje, praz kaho ŭsio kiepska. Z kaho možna spytać za niavykananyja abiacańni. Viadoma ž, nie z kiraŭnictva Biełarusi. Nie, da polskich pahromaŭ abo zakryćcia kaściołaŭ, dziakavać Bohu, jašče nie zaklikajuć, ale hleba, biez taho dobra ŭhnojenaja, uzmocniena palivajecca žyžaj u dziaržaŭnych ŚMI.

«Pryjšoŭ čas vajny»

Adna ź dziaržaŭnych hazet, naprykład, napisała, što polski ŭrad padrychtavaŭ i ździejśniŭ u Biełarusi pravakacyju nakštałt Hlajvickaha incydentu, jaki vykarystała Niamieččyna dla raźviazvańnia Druhoj suśvietnaj vajny. Hazeta, praŭda, zabyłasia nahadać čytačam, što adbyłosia ŭ Hlajvicy na pačatku žniŭnia 1939 hodu. Heta była aperacyja niamieckich specsłužbaŭ, jakija vykarystali niekalkich kryminalnikaŭ dla napadu na radyjostancyju, što mieściłasia na tahačasnaj polska-niamieckaj miažy. Napadniki byli apranutyja ŭ polskuju vajskovuju formu. U etery prahučaŭ zaklik na polskaj movie: «Hramadzianie Polščy! Pryjšoŭ čas vajny pamiž Polščaj i Niamieččynaj! Jadnajciesia dy zabivajcie ŭsich niemcaŭ!» Nastupnym dniom Hitler zajaviŭ, što Polšča napała na niamieckuju terytoryju i što Niamieččyna znachodzicca ŭ stanie vajny z Polščaj.

Takim čynam, sproba Sajuzu palakaŭ u Biełarusi źmianić kiraŭnictva šlacham vybaraŭ paraŭnoŭvajecca z zachopam specsłužbami radyjostancyi! Asablivuju pikantnaść paraŭnańniu nadaje toj fakt, što mienavita Polšča stałasia pieršaj achviaraj vajny i što mienavita na jaje terytoryju ŭ vieraśni 1939 hodu ŭvajšli niamieckija vojski z Zachadu i savieckija čaści z Uschodu. U Bieraści za niekalki miesiacaŭ da pačatku vajny pamiž SSSR i Hiermanijaj adbyŭsia sumiesny parad niamieckich i savieckich vojskaŭ. Takaja była linija Stalina…

Ale vierniemsia ŭ našy dni. Aryšty niekalkich lideraŭ SPB, vysyłka polskich dyplamataŭ, departacyja žurnalistaŭ, pikiety la budynku SPB u Horadni i la ambasady Biełarusi ŭ Varšavie, treba razumieć, taksama jość sucelnaj pravakacyjaj z metaj… pačać vajnu pamiž Polščaj i Biełarusiaj? U mahčymaść takoha varyjantu nia vierać, mabyć, nia tolki ŭ Varšavie, ale, vidavočna, i ŭ Miensku. U čym ža sens takoha scenaru, napampoŭvańnia antypolskaj histeryi?

Son Brežnieva

Na hetaje byccam by rytaryčnaje pytańnie možna dać dva adkazy. Pieršy — histeryja patrebnaja dziela samoj histeryi, bo atmasfera strachu stvaraje tuju samuju iluziju stabilnaści ŭ krainie. Heta stabilnaść, zasnavanaja na maŭčańni.

Druhi adkaz palahaje ŭ tym, što aficyjny Miensk usiaho tolki vykonvaje speczakaz Maskvy — vypraboŭvaje nia tolki Varšavu, ale i Eŭraźviaz u cełym na ŭmieńnie «trymać udar». Nadzvyčaj rezkaja reakcyja na źbićcio dziaciej rasiejskich dyplamataŭ u Varšavie chulihanami havoryć ab mahčymaści skaardynavanaj palityki.

Takuju versiju vyłučajuć ciapier bolšaść polskich mas-medyja. Niekatoryja ź ich robiać vysnovu, što ŭdaru ni Polšča, ni Zachad nia vytrymali, jany sahnulisia ŭ žachu ad nachabstva z boku biełaruskaha kiraŭnictva j panyła čakajuć ciapier nastupnych udaraŭ. Ich deviz — kiepski mir lepšy za dobruju svarku. Adnak dla takich vysnoŭ usio-taki, vidać, čas jašče nie naśpieŭ.

Urešcie, chto i što budzie rabić tam, za Buham, i tut, u Biełarusi — nie hałoŭnaje.

Bo sprava tyčycca nie palakaŭ. U roli palakaŭ zaŭtra mohuć apynucca litoŭcy, łatyšy, ukraincy, čechi. Sprava tyčycca nie historyi. Uzajemadačynieńni biełarusaŭ i palakaŭ nikoli nia byli, miakka kažučy, biaschmarnymi. Ale ž i padymalisia na baraćbu z pryhniatalnikami jany čaściej za ŭsio razam.

Sprava tyčycca nia tolki niadaŭniaha minułaha. Chacia varta pamiatać, što siarod tysiač achviar Katyni jość, biez sumnievu, naradžency Biełarusi, a ŭ Kurapatach lažać i palaki.

Sprava tyčycca nas samich. Ci jość my ŭžo siońnia kimści, a nia tym, što z nas chočuć zrabić, — niejkim farpostam Maskvy na Zachadzie, savieckim elektaratam ci prosta ŭhnajeńniem na palach historyi? Siońniašniaja rečaisnaść nie daje padstaŭ dla aptymizmu, ale časam historyja padnosić niespadziavanki. Chto b moh padumać u 1980 hodzie, što PNR chutka źniknie, a śledam źniknie j kamunizm?

Tady byŭ papularny anekdot. Brežnieŭ bačyć žudasny son. Na Krasnaj płoščy siadzić čech, jeść kitajskimi pałačkami habrejskuju macu j śpiavaje «Ješče Polska nie zhineła…». Inšym razam sny viartajucca.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0