«Hałoŭnuju skrypku ihraŭ Adamovič»

Barys Sačanka ŭ knižcy «Biełaruskaja emihracyja» (Miensk, 1991) pisaŭ: «Emihranckija krytyki imknucca skazić realnuju karcinu raźvićcia litaratury i samoj savieckaj rečaisnaści, zajmajucca niedazvolenymi pryjomami dadumvańnia za aŭtaraŭ, pračytvajuć toje, čaho niama ni ŭ tekście, ni ŭ padtekście, — słovam, zajmajucca nieprykrytaj pravakacyjaj... Hałoŭnuju skrypku tut ihraŭ i ihraje ciapier Anton Adamovič...»

Sačanka jaŭna nie dahavorvaŭ da kanca, čym zasłužyŭ takuju surovuju acenku Adamovič. Za biaskryŭdnym prypisvańniem tvoram nieisnujučych sensaŭ tut sta- ić vialikšy hrech, nievykuplalny ŭ vačču baraćbita za čyściniu savieckaj rečaisnaści. Čałaviek tut zamachnuŭsia na śviatoje — na duch i litaru biełaruskaha savieckaha litaraturaznaŭstva. (U systemie, dzie ŭłada trymajecca na tatalnym kantroli za publičnym, u tym liku i za akademičnym žyćciom, usio ciesna źviazanaje: razbury siońnia panujučy paradak vytłumačeńnia litaraturnaj rečaisnaści — zaŭtra łancuhovaja reakcyja pryviadzie da taho, što budzieš žyć u inšaj krainie...) Pry dapamozie ŭnikalnaj bazy krynicaŭ (asabliva ź biełaruskaj litaratury 1910—1920-ch hh.), abapirajučysia na «pracujučyja» metadalohii i svoj bahaty dośvied žyvoha ŭdzielnika biełaruskaha žyćcia, A.Adamovič pierakonliva davodziŭ, što historyja biełaruskaj litaratury apošniaha stahodździa ŭ savieckaj traktoŭcy trymajecca na šyrokim spektry falsyfikacyjaŭ i naahuł nie vytrymlivaje krytyki.

Dla Adamoviča praces pieratvareńnia nacyjanalnaj litaratury z katalizatara nacyjanalnaj śviadomaści ŭ adzin z symbaličnych padmurkaŭ kalanijalnaha panavańnia, jaki prytuplaje nacyjanalnyja pačućci i źnieachvočvaje da svajho, byŭ asnoŭnaj padziejaj u historyi biełaruskaha piśmienstva XX st. Technalahičnyja aspekty hetaha pracesu nia zvodzilisia tolki da pieraradžeńnia kališnich nacyjanalnych prarokaŭ u savieckich kumiraŭ, usialakich samapierapisvańniaŭ-samabičavańniaŭ, nehatyŭnaj selekcyi litaraturnaj moładzi i pašyreńnia estetyki sacyjalistyčnaha realizmu. Jany ŭklučali ŭ siabie zamoŭčvańni, tendencyjnyja traktoŭki, histaryjahrafičnyja padtasoŭki, — inakš kažučy, pahružeńnie piśmieńnikaŭ i ich tvoraŭ u cień, ź jaho tyrčeli tolki asobnyja frahmenty čahości bolšaha.

Defarmacyja historyi litaratury koštam jaje sucelnaj idealahizacyi i kantaminacyi žurnalistykaj i idealohijaj (Ryhor Hrabovič) dyskredytavała sam litaraturny materyjał i abiasceńvała sami daśledčyja temy. Litaraturny praces zvužaŭsia j cenzuravaŭsia, na palityčnyja, histaryčnyja j kulturnyja padziei minuŭščyny nakładałasia zabarona pamiaci. Adsiul histaryčna strašnaja pomsta entahrafizmu i papulizmu ŭ daśledavańniach našaj litaratury.

Ciapier da pravakacyjnaści Adamoviča. Jana palahała ŭ tym, što jon na vysokim prafesijnym uzroŭni vydaŭ i prakamentavaŭ tvory Ŭładzimiera Žyłki, Andreja Mryja, Łukaša Kaluhi, Alesia Haruna i inš. na 30—40 hadoŭ raniej, jak jany byli nanoŭ adkrytyja na baćkaŭščynie (i tym samym prymusiŭ pieravydaŭcoŭ hruntoŭna pačytać pieršavydaŭca). Jana vynikała ź niesupynnaj palemiki Adamoviča ź biełaruskim savieckim litaraturaznaŭstvam, jakaja ź nieabchodnaściu vyjaŭlała vuzkija miescy apošniaha. U savieckija časy tam, dzie treba, Adamoviča ŭvažliva čytali. Naprykład, u pieršaj pałovie 1960-ch čytač zakrytych kadebisckich archivaŭ Maksim Łužanin, paznajomiŭšysia z artykułam «Da pabudovy navukovaje historyi biełaruskaje litaratury», u jakim na padstavie peŭnych śviedčańniaŭ vykazvałasia dumka, što mahčymy aŭtar chrestamatyjnaj paemy «Taras na Parnasie» — Kanstancin Vieranicyn, padzialiŭsia navinoj z rabotnikami akademičnaha Instytutu litaratury. I ŭ 1978 h. vyšła knižka Hienadzia Kisialova «Pošuki imia», u jakoj pad hetuju hipotezu padvodziłasia peŭnaja faktyčnaja baza.

Adamovičavy tvory vyvučali i paśla taho, jak jany stali dastupnyja ŭ zvyčajnych biblijatekach. Tak jaho dumki, časta biez paznačeńnia aŭtarstva, zažyli druhim žyćciom.

Da taho ž Adamovič uzdymaŭ i analizavaŭ prablemy, na jakija tutejšaja navuka nie dała zdavalnialnaha adkazu ci jakich naahuł imknułasia nie zaŭvažać. Kab adkazać na klučavoje dla madernaj biełaruskaj litaratury pytańnie, kali i ŭ jakich histaryčnych varunkach u joj adbyŭsia pierachod ad pravincyjnaj da nacyjanalnaj madeli byćcia, jon pieršy daŭ analiz isnych na Biełarusi litaraturnych pracesaŭ: «słaviana-kiryłaŭskaha» (X—XIII ct.), «słaviana-ruskaha» (XIV—XVII st.), polskaha «krajovaha» (XVII—XIX st.), rasijskaha «abłasnoha» (XIX st.) i, urešcie, biełaruskaha «nacyjanalnaha», zapačatkavańnie jakoha źviazaŭ z Franciškam Bahuševičam. Hety analiz, u pryvatnaści, tłumačyŭ pryčyny palemiki Bahuševiča z Duninym-Marcinkievičam («ksionžački» jakoha «jak by śmiejučysia z našaha brata pisany»). Dla apošniaha biełaruskaja kultura była «nizkaj» kulturaj, a litaraturnaja tvorčaść na biełaruskaj movie — pravincyjnaj litaraturaj, jakaja patrabavała zanižanaj paetyčnaj stylistyki, dla pieršaha ž jana była kulturaj paŭnavartaj, aksijalahična neŭtralnaj. Padobny kanflikt uva ŭkrainskaj litaratury pieršaj pałovy XIX st. apisaŭ litaraturaznaŭca j filozaf Dźmitro Čyžeŭski. Niešmatlikaja pa kolkaści prafesijnych litarataraŭ i pa abjomie stvoranych imi litaraturnych tvoraŭ litaratura na ŭkrainskaj movie da 1825 h. pisałasia ŭ travestyjnych žanrach. Novaje pakaleńnie piśmieńnikaŭ, zachoplenaje ramantyčnaj idealohijaj i zakłapočanaje adradžeńniem nacyi, adčuvała adčužeńnie da jaje. Jak śpiarša Taras Šaŭčenka, tak paśla i Francišak Bahuševič bačyli ŭ joj «naśmichańnie» z narodu i movy.

Aprača hetaha, metadalahičny ŭzrovień, zakładzieny Adamovičam u dalokija 1920-ja, dla balšyni jaho sučasnych kaleh zastajecca niepieraŭzydzienym. Asabliva efektna Adamovič vyhladaje na fonie krytykaŭ, jakija ŭžyvali t.zv. narodnickuju metadalohiju: Vacłava Łastoŭskaha, Lavona Hmyraka, Antona Łuckieviča i h.d. A heta stvarała padstavy dla naściarožanaści.

Narešcie, jak piśmieńnik i «małaznačny ramanist» pčoły (Arnold Makmilin), Sačanka nia moh daravać Adamoviču «kinžalnych» acenak biełaruskaj savieckaj litaratury. Niejkaj asablivaj biezvychodnaściu jany adznačalisia ŭ 1950-ja hh., kali słovazłučeńnie «biełaruskaja savieckaja litaratura» ŭ Adamoviča fihuruje z aznačeńniami «miortvaja», «biazdušnaja» j «biezhałosaja». (U farmuloŭcy R. Hraboviča, roskvit hrafamanii jość nastupstvam adsutnaści instytucyjnych strukturaŭ dyferencyjacyi estetyčnaha adsievu, kali krytyka nie adroźnivaje kiepskaha i dobraha; užo ad siabie dadam, što pavajennaje biełaruskaje piśmienstva, jak praviła, było hrafamanijaj i jak vyniatak — litaraturaj.)

Ale ŭ čymści Sačanka ŭsio-taki mieŭ racyju. Adamovič sapraŭdy dadumvaŭ (ale ci mahčymaja litaraturnaja krytyka biez dadumvańnia?), prajaŭlaŭ kateharyčnaść, byŭ schilny da idealahičnych kanfrantacyjaŭ, a jaho metadalohija, asabliva ŭ časy zachapleńnia marksizmam, vyznačałasia schilnaściu da «manalitnaści, ekskluziŭnaści i hiehiemonii» (R. Hrabovič). Heta robić siońnia trošku anachraničnaj asnoŭnuju pracu druhoj pałaviny jaho žyćcia — «Supraciŭ savietyzacyi ŭ biełaruskaj litaratury (1917—1957)». U joj byŭ zakładzieny peŭny kanceptualny kanflikt: jana była vydadzienaja pa-anhielsku, ale napisanaja dla biełaruskaha čytača. Hetaja praca prasiaknutaja hieraičnym nacyjanalistyčnym patasam, stvaraje j kultyvuje kulturnyja mity, charakternyja dla maładych nacyjaŭ, litaraturny praces u jakich da peŭnaha momantu zastajecca adzinaj prajavaj intelektualnaha ci navat nacyjanalnaha žyćcia.

Zaviaršaje «Supraciŭ...» intelektualna biednaja vysnova, što biełaruskija piśmieńniki byli asnoŭnymi nośbitami nacyjanalnaj śviadomaści, a spynieńnie ich baraćby z savieckaj uładaj naniesła ŭdar nacyjanalnamu ruchu. Svaim idejnym źmiestam praca istotna adroźnivałasia ad sučasnych joj daśledavańniaŭ zachodnich litaraturaznaŭcaŭ i tamu nia vyklikała surjoznaha zacikaŭleńnia ź ich boku. Joj taksama ŭłaściva metadalahičnaja prablematyčnaść — jana zasnavana na acenkach litaraturnaj tvorčaści, zroblenych Łukašom Bende, Ajzikam Kučaram, Arestam Kanakocinym i inšymi vulharnymi sacyjalahizatarami, što faktyčna raŭnaznačna ź ich pasiŭnym pryniaćciem.

U Sačankavym vykazvańni, adnak, ničoha nie havorycca pra bolš surjozny prabieł, ułaścivy Adamovičavym litaraturnym studyjam. Pa sutnaści, usie jany pryśviečany biełaruskaj litaratury kanca XIX—XX st. Adzinkavyja vyniatki, naprykład artykuł «Pa darozie da Eŭropy», dzie ŭ telehrafnym styli dajecca ahlad biełaruskaj litaratury XIII—XIX st., u rachubu nie iduć. Fakt hety prosić svajho tłumačeńnia.

Dzicio ŭniversytetu, uzbrojenaje pieradavoj marksisckaj metadalohijaj

Fenomen Antona Adamoviča nieparyŭna źviazany z rańniaj historyjaj Biełaruskaha dziaržaŭnaha ŭniversytetu. Universytet i tyja prystupki, jakija jon prajšoŭ na šlachu da jaho, i zrabili z hetaha talenavitaha studenta-mienčuka (Mikoła Ŭłaščyk) litaraturnaha krytyka.

Zasnavańnie BDU dało mocny impuls nacyjanalnamu ruchu. Maładyja i padžyłyja piśmień-niki i palityki ličyli spravaj honaru atrymać universyteckuju adukacyju.

Praŭda, mienskaja vyšejšaja adukacyja nie išła ŭ paraŭnańnie z maskoŭskaj ci leninhradzkaj, što adrazu zrazumieła studenckaja moładź. Uładzimier Duboŭka vučyŭsia ŭ Maskvie, Jazep Pušča ź Mikołam Ułaščykam davučvalisia ŭ Leninhradzie (apošniamu naležyć nazirańnie, što BDU druhoj pałovy 1920-ch nahadvaŭ pravincyjny pedinstytut). Navučańnie i navukovyja daśledavańni ŭ BDU taho času skoŭvalisia, z adnaho boku, hetaj pravincyjnaściu, a z druhoha — charaktaram kamunistyčnaj kulturnaj revalucyi, jakaja j vyniesła jaho na pavierchniu žyćcia. Dla daślednika litaratury heta aznačała padvojnuju niesvabodu: pa-pieršaje, u vybary abjekta daśledavańnia, pa-druhoje, u metadalohii, h.zn. biełaruskuju litaraturu adstałych hramadzkich farmacyjaŭ (ad pačatkaŭ i da druhoj pałaviny XIX st.) daśledavać było niepažadana zusim, a pačynajučy z epochi zaradžeńnia i pieramohi praletarskaha ruchu naležała razhladać z pazycyjaŭ marksizmu-leninizmu.

Adamovič, jak i jaho starejšyja tavaryšy, tonka adčuvaŭ hetyja niabačnyja ramki i staraŭsia pa mahčymaści za ich nie vychodzić. Jaho daśledavańni mieli «pravilny» pradmiet (tolki najnoŭšaja litaratura) i adzina pravilnuju metadalohiju. Heta, praŭda, nia značyć, što Adamovič zusim nie dazvalaŭ sabie volnaściaŭ. Pry kancy 1920-ch jašče možna było cytavać radki Hareckaha pra «kamisarskaje złačynstva i niaŭmielstva» i čynić purystyčnyja eksperymenty z movaj. Naahuł raspracoŭka temy «Miežy dazvolenaha ŭ humanistycy BSSR kanca 19—20-ch» mahła b stvaryć asobny intelektualny siužet, ale dla hetaha patrebny talent sacyjolaha.

U hety čas Adamovič jašče, napeŭna, i nia dumaŭ pra razryŭ z marksizmam i adychod na pazycyi krytyka symbaličnych asnovaŭ kalanijalnaha panavańnia. (Charakterna, što Sačanka beścić tolki poźniaha, emihracyjnaha Adamoviča, rańniaha ž, beeseseraŭskaha, jon chvalić.) Aryšt 25 lipienia 1930 h. uva ŭzroście 21 hodu i paślejšyja błukańni pa pakutach zmusili znajści ŭ sabie novyja talenty.

Infarmatar savieckich specsłužbaŭ

Vierny samomu sabie, za paru hadzin da aryštu Adamovič abmiarkoŭvaŭ z Adamam Babarekam ideju novaha artykułu, hetym razam ab tvorčaści Maksima Łužanina. Adnak najbolšy Adamovičaŭ tvor času źniavoleńniaŭ i vysyłki pra inšaje. Heta — infarmacyjna nasyčanaja rasiejskamoŭnaja aŭtabijahrafija, napisanaja ŭ 1935 h. admysłova dla «orhanaŭ» i nie pryznačanaja dla druku. Jana dazvalaje hłybiej zazirnuć uva ŭnutrany śviet dvaccacišaścihadovaha ssylnaha.

Aŭtabijahrafija pakazvała, što jaje aŭtar raskajaŭsia ŭ svaich pamyłkach i ŭchiłach, pieravychavaŭsia, zasvoiŭ pravilny ład myśleńnia i nie ŭjaŭlaje niebiaśpieki savieckaj systemie. Kab zaśviedčyć svajo idejnaje pieraradžeńnie, Adamovič vykarystoŭvaŭ moŭnyja znachodki tahačasnaj savieckaj prapahandy, aceńvaŭ tvorčaść źniavolenych piśmieńnikaŭ u praletarskim duchu, doŭha dy pakutliva kajaŭsia (časam nie bieź ironii — «my ŭsie, naśladujučy paradam Puščy jaho sabaku, naściarožana stavilisia da ŭsiaho rasiejskaha»).

U toj čas pažadana było rabić danosy, i Adamovič ich rabiŭ. Upieršyniu jon danios na svajho kalehu na vysyłcy, byłoha studenta pedahahičnaha fakultetu BDU, Źmitra Duńka načalniku rajonnaha adździaleńnia NKUS u 1934 h. U aŭtabijahrafii jość źviestki, jakija mahli pałamać los Paŭłu Tarajmoviču, žoncy F. Kupceviča i asabliva Kandratu Sialedčyku, danosam na jakoha tekst zaviaršajecca (toj, maŭlaŭ, paraŭnoŭvaŭ palityku savieckaj ułady z kalanijalnaj palitykaj Mikałaja I).

Toje, što hetyja pavodziny amaralnyja i zasłuhoŭvajuć samaj surovaj acenki, jasna kožnamu śviadomamu čałavieku. Značna cikaviej, adnak, parazvažać, što padšturchnuła Adamoviča da hetaha padzieńnia.

U subkultury biełaruskaj savieckaj intelihiencyi 1930— 1940-ch h. danos usprymaŭsia jak naturalny atrybut žyćcia. Paŭlina Miadziołka danosiła na Janku Kupału, Aleś Dudar — na Michasia Zareckaha, Jazep Losik padčas śledztva ab «Sajuzie vyzvaleńnia Biełarusi» kaho tolki nie abhavorvaŭ. Vierahodna, niečy danos złamaŭ žyćcio j samomu Antonu Adamoviču. Mikoła Ŭłaščyk u 1944 h. žyŭ razam z supracoŭnikami Biełaruskaj akademii navuk u maskoŭskaj haścinicy «Jakar», pastajanna bajučysia danosu: «Ja viedaŭ, što sustrakacca ź miančanami nia treba, samaje lepšaje, kab nichto nia viedaŭ, što ja ŭ Maskvie, inačaj chto-niebudź skaža kamu-niebudź i h.d.». Toje ž samaje inšymi słovami padkreślivaŭ Adamovič u «Aŭtabijahrafii»: «Pobač z hetym nastrojem nievinavataści vielmi charakterny j nastroj bojazi adzin adnaho, bojazi pravakacyi i danosu».

Nia čym inšym, jak publičnym danosam, nielha nazvać i kalektyŭnyja zvaroty biełaruskich piśmieńnikaŭ z patrabavańniami surovaha pakarańnia svaim źniavolenym kaleham. Užo ŭ listapadzie 1930 h. zastałyja na voli siabry «Ŭzvyšša» (Kandrat Krapiva, Maksim Łužanin, Piatro Hlebka i h.d.), kab adchryścicca ad svaich źniavolenych kalehaŭ (Adama Babareki, Uładzimiera Duboŭki, Antona Adamoviča i inš.), uchvalili taki publičny danos. Pry kancy 1930-ch svaje podpisy pad padobnymi dakumentami daviadziecca stavić i Kołasu z Kupałam.

Takim čynam, my majem spravu z kalektyŭnaj patalohijaj u asiarodździ nacyjanalnaj elity, dla jakoj šyroka zrazumiety danos staŭ sposabam baraćby za isnavańnie.

Hetuju «subkulturnuju» matyvacyju možna nazvać subjektyŭnaj. Isnavała jašče i abjektyŭnaja matyvacyja, jakuju ŭdała sfarmulavaŭ iznoŭ-taki Adamovič u «Aŭtabijahrafii»: «Pryčyny... uva ŭstanoŭcy, što razhladaje nas usich jak vorahaŭ hramadztva. Usiaki danos moža dziejać tolki tady, kali toj, na kaho danosiać, užo i padazravany, i vyvučany z punktu hledžańnia hetaj ustanoŭki, i, takim čynam, danos moža tolki aformić abo farsavać pavodziny taho, nieabchodnaść čaho ŭžo viadomaja i biez danosu».

Tym samym da raniejšaj vysnovy ab danosie jak sposabie baraćby za isnavańnie treba dadać istotnaje ŭdakładnieńnie: ...u varunkach tatalitarnaj dziaržavy, jakaja planamierna ŭžyvaje teror suprać svaich hramadzianaŭ dla dasiahnieńnia biahučych palityčnych metaŭ. Nacyjanalna aryjentavanamu intelektuału ŭ takoj sytuacyi zastajecca abo pryniać praviły hulni, stvoranyja systemaj, abo fizyčna zhinuć.

I apošniaje tut. Chacia dakładna nieviadoma, chto ci što paspryjała vyzvaleńniu Adamoviča ź mienskaj turmy NKUS u 1938 h., ale heta było b niemahčyma biez najžvaviejšaha ŭdziełu samoha viaźnia, jaho vostraha intelektu i krajniaha apartunizmu. Hetaja jakaść budzie napoŭnicu zapatrabavanaja i pry čarhovym krutym viražy Adamovičavaha losu.

Ideolah biełaruskaj kalabaracyi

Dla mienskaj intelihiencyi zamiena ŭ 1941 h. adnaho tatalitarnaha režymu druhim, mała mienš žorstkim, pryviała da źmienaŭ u hierarchii symbalaŭ i naracyjaŭ, ale nie maniery myśleńnia. U takich abstavinach Adamovičava zdolnaść da intelektualnaj mimikryi prydałasia jak najlepiej i vyvieła jaho na pazycyju ideolaha biełaruskaj kalabaracyi. (Da svajho adjezdu ŭ 1943 h. u Berlin jon byŭ faktyčnym redaktaram tahačasnaha mienskaha aficyjozu — «Mienskaj (Biełaruskaj) hazety».)

Pra idei, pohlady, rytoryku i h.d. tahačasnaha Adamoviča najlepš daje ŭjaŭleńnie jaho tahačasnaja publicystyka. Ź jaje ŭ hetaje vydańnie ŭvajšło kolki tekstaŭ. Niahledziačy na vializnyja časam kupiury, jany pieradajuć duch svajho času.

I saviecki, i niamiecki (da 1945 h.) etapy tvorčaści nie byli asabliva pradukcyjnyja dla Adamoviča. Tvory hetaha času zajmajuć druharadnaje miesca ŭ zhadanym vydańni. Kudy bolš plonnym byŭ ułasna emihracyjny peryjad, na jaki i prypadaje roskvit jaho krytyčnaha talentu. Heta vyjaviłasia najpierš u halinie jakaści, h.zn. u nabližeńni da zachodniaha standartu litaraturaznaŭčaha daśledavańnia. (Chacia raniejšaj abmiežavanaści što da abjektu daśledavańnia tak i nie ŭdałosia pieraadoleć.) Akurat hety, najbolš niesaviecki darobak, byŭ takim pravakacyjnym dla Sačanki. Jak tut nie skazać pra dabratvorny ŭpłyŭ liberalnaj demakratyi na daśledavańni biełaruskaj litaratury!

∎

Pieršy Adamovič

Adamovič Anton. — Da historyi biełaruskaj litaratury. — Miensk, 2005.

U vydańni ŭ chranalahičnym paradku źmieščana pieravažnaja balšynia materyjałaŭ, jakija možna adnieści da litaraturaznaŭčaj spadčyny Antona Adamoviča. Źmieščany tut artykuł V.Bułhakava — heta pradmova da vydańnia.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0