Viktar Kaźko: 30 srebranikaŭ — samaja chadavaja valuta
U vydaviectvie «Knihazbor» vyjšła novaja kniha prozy Viktara Kaźka «Čas źbirać kości». Adzin ź jaje hierojaŭ nazyvaje tryccać srebranikaŭ adzinaj valutaj, jakaja nie paddajecca inflacyi.
Nakolki tema pradažnaści talentu aktualnaja dla Biełarusi? I čamu biełaruskaja ŭłada lubić spasyłacca na miortvych tvorcaŭ, nie zaŭvažajučy žyvych? Aŭtar knihi — hościem pieradačy.
— Spadar Viktar, u vašaj novaj knizie — try apovieści. Ja pasprabavaŭ vyznačyć, chto ŭ hetaj trojcy karańnik, a chto — pryściažnyja. Na maju dumku, hałoŭny tvor — «I nikoha, chto ŭbačyć moj strach», dzie daśledujecca tema adnosinaŭ tvorcy i ŭłady. Čamu vy pryśviacili hetuju apovieść kinarežyseru Viktaru Turavu?
— My ź im u svoj čas razam pracavali i vielmi bahata času pravodzili sam-nasam. Heta byŭ apošni hod Turava, jon tady zdymaŭ film pa majoj apovieści «Vyratuj i pamiłuj nas, čorny busieł». Zdymaŭ užo bieznadziejna chvory. Vybitny, kaniešnie, byŭ čałaviek, mieŭ niezvyčajnuju erudycyju. I voś dziŭna: Turaŭ razmaŭlaŭ pa-rasiejsku, ale jon — naš samy nacyjanalny, samy biełaruski režyser. Usio im źniataje tak ci inačaj źviazana ź Biełaruśsiu. Ci źjaŭlajecca Turaŭ pratatypam hieroja apovieści Majstra? Uvohule, usio mnoju napisanaje idzie ad žyćcia. Ubačanaje, pačutaje i adčutaje kaliści pieraasensoŭvajecca i prarastaje na papiery. Mnohija pamiatajuć, jak Turaŭ zrežyseravaŭ svoj adychod, jak heta było kranalna. Jon zdoleŭ padniacca nad chvarobaj, jaho na apošni jubilej dastavili ź lečkamisii na chutkaj dapamozie, užo amal biazmoŭnaha. Hety epizod uvajšoŭ i ŭ maju apovieść. Uvohule, tvorčaść — heta intuicyja. Intuicyja voka, jakoje bačyć padśviadomaje, i vucha, jakoje čuje budučyniu. I niejak tak intuityŭna ja tut abapiorsia na Turava.
— Vašaha Majstra zajmaje prablema pradažnaści mastactva. Voś jahonyja razvahi: «Tryccać srebranikaŭ pry ŭsialakim kursie zastajucca tryccaćciu srebranikami. Pry kožnaj uładzie i kožnym časie. Heta my tolki padmanvajem siabie, što voś adziny raz schibim, pastupimsia, a potym vypravimsia, apraŭdajemsia. Vytryvajem ździek, hvałtavańnie, atrymajem laŭreacki značok, zvańnie narodnaha i nabudziem hołas. Uzvysimsia i zahavorym na ŭsiu moc. Ale hołas užo chrypaty. Voś tak i pieracinaje nam hłotku». Tryccać srebranikaŭ — nakolki hetaja valuta chadavaja ŭ sučasnaj Biełarusi?
— Samaja chadavaja. Tryccać srebranikaŭ — heta valuta, jakaja nikoli nia viedaje inflacyi. Jana viečnaja, jak i sama dyspazycyja «mastak i ŭłada». Pytańnie pradažnaści — jano nia tolki ŭ sensie materyjalnym. Jano bolš balučaje, kali sprava tyčycca dušy. Moj Majstra nia maje proźvišča. Kamuści tut moža ŭbačycca ŭpłyŭ Bułhakava. Što ž, na Bułhakava, na Markiesa siońnia jak možna zabycca? Adnym Tałstym nie abyścisia.
«Tałstoj napisaŭ «Vajnu i mir» — dajcie mnie «Vajnu i mir»!» Pra što heta? Čas ciapier zusim druhi, jon nastolki pieramianiŭsia… Ja sumniavajusia, što toj, chto havoryć pra «Vajnu i mir», sam čytaŭ hety raman…
Ale čamu ŭsio ž maje hieroi (va ŭsich troch apovieściach) biezymiennyja? Tamu što nadyšło biasčaśsie dla tvorcaŭ. Naša tvorčaść užo nikudy nikoha nie viadzie, jana nikomu ŭžo niepatrebnaja. Ja pišu pra zhublenaść mastaka ŭ časie. Mastaka i hieroja.
— Ale vaš Majstra znachodzić u sabie siły nie zhubicca. Jon usio ž mocny čałaviek.
— Jamu zhubicca nie dazvalaje talent. Ad samoha siabie nikudy nie padziecca. Majstra ŭ kancy svajho šlachu zadumvajecca pra sens žyćcia. Pryčym biazpafasna — voś što hałoŭnaje. Ciapier pajšła litaratura pafasnaja, aryjentavanaja na tyja ž tryccać srebranikaŭ. Ale dla luboha sapraŭdnaha tvorcy nastaje čas, kali ŭźnikajuć peŭnyja pytańni. I źjaŭlajecca niejkaja navat hreblivaść da samoha siabie za tyja kolišnija tryccać srebranikaŭ, jakija daviałosia pryniać. I jon pačynaje siabie sudzić, jon, niby lermantaŭski hieroj, razumieje: «Jesť vysšij Sudija…». Mastak zaŭsiody paŭstaje pierad najvyšejšym sudom.
— U Vašaha Majstra jość talisman, jaki dapamahaje jamu zachavać siabie ŭ stasunkach z uładaj. Heta kamieńčyk z mahiły Maksima Bahdanoviča. Kali rasšyfravać hety vobraz, što pavinien mieć za dušoj tvorca, kab zastacca samim saboj?
— Najpierš mieć u sabie čałavieka. Nibyta vakoł nas — usie ludzi, čałavieki, ale Čałaviek ź vialikaj litary traplajecca adzin na tysiaču. U apovieści z Bahdanovičam źviazana šmat što. Ja pryhadvaju, jak daloki ad litaratury čałaviek, čysty administratar, dyrektar kinastudyi «Biełaruśfilm» Uładzimier Jafimavič Harbačoŭ zmahaŭsia za pieranos prachu Bahdanoviča ŭ Biełaruś. Ja nia viedaju, nakolki heta abhruntavana, ci varta tryvožyć kości paeta. Ale pra kości nam usim treba zaŭsiody dumać. Što budzie z našymi kaściami, dzie jany lahuć i nakolki jany buduć čystymi.
— Mnie jašče zapomnilisia razvahi Majstra pra toje, jak dziaržava vykarystoŭvaje ŭ svaich intaresach piśmieńnikaŭ-niabožčykaŭ. Heta pierahukajecca z našym časam. Skažam, niadaŭna ŭ Miadzieli z pompaj adkryli pomnik Maksimu Tanku, a pry žyćci ŭ dziaržavy nie znajšłosia hrošaj na stymulatar dla jahonaha serca…
— Ułada sychodzić z taho, što žyvy piśmieńnik moža i ŭ chamut stuknuć, a miortvy jon — pasłuchmiany. Staviačy pomniki i krasujučysia na ich fonie, ułada prajaŭlaje kłopat nie pra tvorcu i jahonaje mastactva, jana tut kłapocicca najpierš pra samuju siabie.
Heta toje, što nazyvajecca tancami na mahile. A ŭ Biełarusi nekrafilstva kvitnieje sa strašnaj siłaj. Tut varta zhadać i taho ž Bahdanoviča, i Kupału, i Kołasa, i Tanka, i Bykava. U vypadku z Bykavym heta ŭvohule ździek. A što ŭłada tvaryła z Tankam pry žyćci? Ty pra stymulatar užo ŭspomniŭ. A kali paet lažaŭ u lečkamisii, jaho źmiaścili ŭ pałatu na soniečnym baku, dzie navat štoraŭ nie było! A stajała samaja śpioka… I samaje žachlivaje, što pad łožkam u pałacie stajała urna z pracham paetavaj žonki. A ciapier, kali łaska, — bronza i miedź. Miortvaha dušać u abdymkach.
— Jość dva viadomyja vyznačeńni ŭłady. Kožnaja ŭłada ad Boha — u nas heta lubiać paŭtarać. I radok Mandelštama: «vłasť omierzitielna, kak ruki bradobrieja». Vam jakoje vyznačeńnie bližej?
— Mandelštamaŭskaje. Jon vielmi trapna skazaŭ pra prytvorstva ŭłady. Jana — vialikaja prytvornica. I heta nie ad dušy idzie, nie ad našaj nacyjanalnaj kultury. Bo ŭ biełaruskaj nacyjanalnaj kultury takoha niama. Tam zaŭsiody jość razumieńnie čałavieka, ścipłaść, toje, što my zaviem pamiarkoŭnaściu. Tak, my pamiarkoŭnyja, ale my možam iści zaciata da samaha kraju prorvy. My možam pakłaści siabie, jak havorycca, na ałtar ajčyny i žyćcia, kali treba. Što da ŭłady ad Boha. Heta toje, što nam uvieś čas padsoŭvaje RPC. Ja razumieju jeretyčnaść taho, što havaru. Ale siońniašnija carkoŭniki vyraklisia taho, što było ŭ Abakuma, što było ŭ Nikanaŭskaj carkvie. Siońniašniaja carkva pajšła na zbližeńnie z uładaj. I ŭłada pajšła na zbližeńnie z carkvoj. Ale
čym bližej ułada da chrama, tym dalej jana ad Boha.
Hetuju ŭzajemnuju prystasavanaść ułady da carkvy i carkvy da ŭłady my bačym pa roli RPC va Ŭkrainie. Carkva faktyčna błasłaŭlaje ŭsio, što tvorycca ŭ hetak zvanych DNR i ŁNR. Heta ž ździek z boku Rasiei — raspačać vajnu, razburyć usio, a potym karmić ludziej svaimi humanitarnymi hruzami! Dy jašče abvinavačvać pry hetym niejkuju senataršu, jakaja pryviezła na Majdan bułački. Nu prosta dzikaść!
— Vajna va Ŭkrainie to zacichaje, to iznoŭ uspychvaje. Jakaja budučynia ŭ suviazi z ukrainskimi padziejami čakaje nas? Moža być, abłamaŭšy zuby na Ŭkrainie, Rasieja pakinie ŭ spakoi Biełaruś?
— Nie pakinie. Imperskija apetyty biaźmiežnyja. Rasiei ciapier patrebnaja nievialičkaja pieramožnaja vajna. Tamu što ejfaryja prachodzić, rejtynh Pucina chutka ŭpadzie nižej za plintus.
U Biełarusi ŭsio moža być. Skažam, nas mohuć uziać cichaj sapaj. Nas užo sprabujuć uziać hołymi rukami.
Tolki adno moža spynić Rasieju — vajna budzie na miažy suśvietnaj. Pucina spynić tolki razumieńnie taho, što Rasieja budzie zmušanaja vajavać z usim śvietam. Siońnia jany jak nikoli padobnyja — Pucin i Łukašenka. Pucin hojsaje pa śviecie — Indyja, Uzbekistan, Turcyja… Jon lacić tudy, dzie možna na niešta spadziavacca. Toje ž samaje my pamiatajem i ŭ Biełarusi, kali Łukašenka lacieŭ to ŭ Azerbajdžan da Alijeva, to da Sadama Chusejna, to da Uha Čavesa. Heta ahidna, heta toje ahidnaje, pra što havaryŭ Mandelštam. I hidota hetaja zaŭsiody supravadžaje ŭładu, kali joju stračana nacyjanalnaja kultura, stračany narod, stračana mova. Voś tady, usio straciŭšy, ułada i pavinna niekudy źviartacca, niekudy biehčy, niedzie šukać ratunku.
— Paśla sioletniaj sustrečy piśmieńnikaŭ z Łukašenkam sioj-toj zahavaryŭ pra źmieny da lepšaha ŭ staŭleńni ŭłady da nacyjanalnaj kultury. A vy hetyja źmieny prykmiačajecie?
— Ja ich absalutna nie zaŭvažyŭ.
Ułada nie pierastała manić svajmu narodu, duryć jaho. Nie pierastała źniščać movu, na čym trymajecca luby narod. U nas i siońnia dziejničajuć čornyja śpisy «niačesnych» piśmieńnikaŭ, jakija byli składzienyja šmat hadoŭ tamu.
Ja heta zusim niadaŭna adčuŭ na sabie. Zaprasili mianie na tvorčuju sustreču ŭ adnu navukovuju ŭstanovu. Spačatku ŭsio išło spakojna, a potym paŭstała pytańnie: a ci možna mianie zaprašać, ci dapuskajuć mianie? Nu, nibyta možna. Ja pryjšoŭ na sustreču, a tam siadzić try čałavieki. Što rabić? Sychodzić, admianiać sustreču? Nie. Ja vystupaŭ pierad tryma słuchačami dźvie hadziny. Žonka žartavała potym: ty — jak Alaksandar Błok, jaki padčas hramadzianskaj vajny ŭ Pieciarburhu vystupaŭ pierad adnym słuchačom. Voś tak siońnia pačuvajecca naša litaratura, tak jaje čuvać, tak da jaje adnosiacca. Tak jana vyžyvaje ŭ časy, kali niekamu zdajecca, što źmianilisia adnosiny da movy i kultury. Nie źmianilisia. Ułada prosta puskaje pył u vočy zamiežnym žurnalistam, maŭlaŭ, my dbajem i rupimsia. A heta zvyčajnaja pakazucha.
Kamientary