Hety tekst Uładzimier Niaklajeŭ napisaŭ dla knihi «Mikoła Sielaščuk. Hučańnie muzyki niabiosaŭ». Adnak u knihu jon nia trapiŭ. Pryčyny aŭtaru ŭ vydaviectvie «Mastackaja litaratura» nie patłumačyli.
Ź Mikołam Sieleščukom blizka paznajomilisia my ŭ 1976 hodzie, choć na modnych tady seminarach tvorčaj moładzi (na adnym ź jakich mianie ŭrazili jahonyja litahrafii z cyklu «Vajennaja zaalohija»), na niejkich vystavach, na viečarynach paezii, viadoma ž, bačylisia raniej. Jak i ź jahonymi susiedziami pa majsterni nad akijanam — Uładzimieram Savičam i Ŭładzimieram Toŭścikam. U maim siabroŭskim kole ŭ toj čas było niašmat mastakoŭ, pieravažali litaratary, muzyki, śpievaki, aktory…
Akijan ludziej. Pryhožych, maładych, nieśmiarotnych. Chto pra kaho dumaŭ pisać uspaminy?..
«Žyvu nad akijanam», — čaściakom kazaŭ Sielaščuk, i hetaksama skazaŭ, kali ja znajomiŭ jaho z aktorkaj Śviatłanaj Suchaviej. I choć miełasia na ŭvazie ŭsiaho tolki krama «Akijan», jakaja była (i jość) u tym domie, na vierchatury jakoha mieściłasia mastakoŭskaja majsternia, ale pramoviłasia hetaje .žyvu nad akijanam tak, što ŭ vačach aktorki ŭźnialisia chvali. Ślady ich, pa‑mojmu, možna zaŭvažyć na partrecie Śviatłany Suchaviej, napisanym Sieleščukom užo pad siaredzinu 1980‑ch.
Jašče adna pryhožaja aktorka, Łarysa Zajcava, kazała, što Sielaščuk — mahnetyčny…
Čym ža jon mahnetyzavaŭ?
Była ŭ im, pa‑pieršaje, taja pryciahalnaja abajalnaść, pad jakuju čałaviek padpadaje adrazu, — jašče navat nia ciamiačy, pad što padpaŭ. I, pa‑druhoje, umieŭ jon budzionnaje, kramnaje pieratvaryć u stychijnaje, akijaničnaje. Prydumać, namalavać kazku. A kali ty ŭmieješ takoje, dyk bolej tabie možna ničoha nia ŭmieć…
U 1984 hodzie jon stvaryŭ «Kazačny kalejdaskop», dla jakoha sabraŭ, jak kalarovyja škielcy, ci nia ŭsio toje, što było raskidana pa staronkach pračytanych i aformlenych im knih. Čaho tam tolki niama: matylki, karuźliki, kaziurki, napałovu ptuški, napałovu ryby, napałovu ludzi… Tam nieba ŭ niebie i nieba na ziamli… Kalejdaskop hety navat dla tych, chto vypadkova ŭ jaho zirnie, dziŭny, a dla taho, chto viedaje choć niejkija ź jahonych šyfraŭ, dziŭny ŭdvaja.
Niejak ja raspavioŭ Sieleščuku historyju pra chłopčyka, jaki hadoŭ da dvanaccaci ničoha nia bačyŭ, aproč lesu, i ničoha nia čuŭ, aproč kazak. Jon byŭ synam leśnika, siamja žyła ŭ leśničoŭcy, i jahony baćka kazaŭ jamu, što, aproč lesu, nidzie ŭ śviecie i niama ničoha.
Mnie samomu było trochi bolej za dvanaccać, kali ja spatkaŭ taho chłopčyka: moj baćka ŭziaŭ mianie ŭ les moch dzierci, chatu źbiraŭsia staŭlać. Da leśničoŭki my nieviadoma jak, ale dabralisia pa niejkich vaŭčynych ściežkach na mašynie — i chłapčuk asłupianieŭ, jaje ŭbačyŭšy. Paśla, ašaleły, bieh za nami ci nie praz uvieś les, praz uvieś svoj kazačny śviet, jaki — najpierš, u jahonaj śviadomaści — łamała i truščyła žaleznaja kaziurka na kołach…
Zusim niečakana hetaja «apošniaja pastaral» davoli mocna Mikołu ŭraziła.
— Kali chočaš viedać, ty pra mianie raskazaŭ! Ja taksama pomniu, jak adnojčy ŭvarvałasia ŭ moj śviet žaleza. Ź jahonym čužym pacham, koleram. Adno što nie ŭ leśničoŭcy heta było, a na chutary. Toj chutar byŭ dla mianie ŭsim śvietam, nijakaha inšaha śvietu ja nia viedaŭ. Adtul ja ŭvieś sam, adtul usie maje karuźliki i kaziurki…
Tut nadyšła maja čarha ŭrazicca, bo vyhladaŭ jon čałaviekam, jaki zusim naturalna, a značyć, niby ad naradžeńnia ŭpisany ŭ pejzaž z haradzkimi kamianicami. Va ŭsiakim razie, z takim čałaviekam, jak mnie zdavałasia, ja paznajomiŭsia.
Paznajomilisia my ŭ majsterni Alaksandra Kiščanki, dzie pa ŭsioj padłozie byli raśścielenyja eskizy mazaiki, jakaja nieŭzabavie źjaviłasia na damach pa Leninskim praspekcie — nasuprać ciapierašniaha budynku Nacyjanalnaj biblijateki. Adnym z eskizaŭ zaścialiŭšy stoł, Kiščanka pastaviŭ kiliški, kubki i skazaŭ: «Čałaviectva padzialajecca na dźvie katehoryi: adna pje kavu z kańjakom, druhaja — kańjak z kavaj. Vy da jakoj adnosiciesia?..»
My adnieślisia da druhoj…
Pomniu, kali znajomilisia, jon, rukajučysia, trochi adchinuŭsia ŭbok i nazad, niby addalajučy pozirk i stvarajučy perspektyvu, u jakoj možna było b ubačyć niešta jašče, aproč mianie, i biełazuba raśśmiajaŭsia. Nia prosta ŭśmichnuŭsia vietliva, jak jano vodzicca pry znajomstvach, a ŭhołas raśśmiajaŭsia. Viesieła, adkryta… Ni raniej, ni paźniej nie sustrakalisia mnie ludzi, jakija b, znajomiačysia, hetak śmiajalisia…
Alaksandar Kiščanka, akramia taho što byŭ bliskučym mastakom, mieŭ jašče i talent fantastyčnaha apaviadalnika. Fantastyčnaha va ŭsich sensach — i najpierš u tym, što amal niemahčyma było adroźnić, što ŭ jahonych apoviedach chacia ŭ niečym blizkaje da praŭdy, a što — chacia ŭ čymści addalenaje ad vydumki. Tym razam Kiščanka raspaviadaŭ pra svajo žyćcio‑byćcio ŭ Kijevie ŭ adnym žytle ź Siarhiejem Paradžanavym. Pra toje, što Paradžanaŭ, jak usialaki paŭdniovy čałaviek, vydavaŭ siabie za tonkaha znaŭcu ŭsich na śviecie napojaŭ, najpierš, vina. I adnojčy pryvioz hlak vina z Hruzii, skazaŭšy, što ni Kiščanka, ni chto‑niebudź inšy ŭ Kijevie takoha boskaha pitva nie smakavaŭ, tamu siońnia jon ładzić viečarynu, kab chacia siabry ichnyja toj smakaty pasprabavali i da skonu za toje jamu, Paradžanavu, byli ŭdziačnyja. Z tym i pajšoŭ kinarežyser Paradžanaŭ na kinastudyju, a Kiščanka, pakul Paradžanaŭ pracavaŭ i źbiraŭ haściej, pabiehaŭ pa kramach, nakupiŭ proćmu roznaj brydoty, jakaja ŭ toj čas nazyvałasia vinom, źliŭ usio ŭ adzin tazik, dadaŭ cukru, miodu, specyjaŭ, nahreŭ hety žudasny kaktejl na ahni, astudziŭ i napoŭniŭ im hlak, pierad tym raźliŭšy vino, jakoje ŭ hlaku było, u plaški z‑pad brydoty. Viečaram źjaviŭsia Paradžanaŭ z haściami, pačaŭ z hlaka nalivać, razam z usimi pić, smakavać, pytacca: «Nu jak?..» — i ŭsie vočy zakočvali: «O, boskaje vino!..» — a kali toje «boskaje» skončyłasia i Kiščanka ź plašak z‑pad brydoty staŭ nalivać sapraŭdnaje, dyk usie hości, i pieršy Paradžanaŭ, skazali: «Jakoje h….»
Z padtekstam, miž inšym, apovied. Nia prościeńki.
Pakul Kiščanka raspaviadaŭ, Sielaščuk, musibyć, ad zachapleńnia łupiŭ i łupiŭ mianie pad stałom kalenam u kalena — i jakraz u levaje, traŭmavanaje, tak što ja ledź tryvaŭ. Kali vyjšli, ja spytaŭ, čaho jon biŭsia ab mianie, jak jajka ab jajka, nie Vialikdzień ža, i jon adkazaŭ: «Dla mianie kožny dzień — Vialikdzień».
Praz usio jahonaje žyćcio heta nie było tak, navat zusim było nia tak, ale ŭsio ž inšym razam jon tak siabie pačuvaŭ.
Nie nasiadzieŭšysia ŭ Kiščanki, zajšli ŭ kaviarniu.
Jak tolki prysieli, ja skazaŭ, što, kali b byŭ mastakom, dyk pieršaje, što b zrabiŭ, namalavaŭ by jahony partret, kali jon biełazuba śmiajecca, i jon znoŭ raśśmiajaŭsia: «Namiok tonki, ale ja nia durań, zrazumieŭ…»
Nielha skazać, što my raz i na ŭsio žyćcio pasiabravali, ale syšlisia lohka, jak vada z vadoj. Tak byvaje redka — i tolki ŭ tych vypadkach, kali zdajecca, što duša ŭ čałavieku, ź jakim daŭ Boh spatkacca, śviatlejšaja za vadu ŭ ranišniaj, jašče nie ŭskałamučanaj, rečcy. Chacia była druhaja pałova 1970‑ch, mnie było tryccać, jamu ŭsiaho na hod mieniej, i dušy našy ŭžo nie mahli być nie ŭskałamučanymi — i takimi nie byli…
Praz kolki hadzin, praviedzienych u toj viečar spačatku ŭ adnoj, paśla ŭ druhoj i treciaj kaviarniach, stała zrazumieła, što ja pamyliŭsia ŭ pieršym svaim adčuvańni, pryniaŭšy jaho za viesiełuna. Pierada mnoj siadzieŭ klasyčny adzinotnik. Adno što, dziakuj Bohu, nia z tych adzinotnikaŭ, jakija dastajuć svajoj adzinotaj. Usio bolej i bolej addajučysia natury, jon začyniaŭsia, začyniaŭsia, pakul nia ščoŭknuŭ zamok. Nia majučy zvyčki zamki ŭzłomvać, my raźvitalisia, kožny kožnaha pakinuŭšy ŭ samim sabie.
Hady praz dva jon napisaŭ karcinu «Prynaležnaść» — ci nia pieršuju ŭ jahonaj tvorčaści («Chronika adnaho viečara» i «Matylki tut nie žyvuć» źjavilisia paźniej) vyjavu klasyčnaj, ščylna zamknionaj u samoj sabie, adzinoty. Pryčym, adzinoty nibyta nie ŭ adzinocie, a pobač z hetkim ža, jak i ty, boskim stvareńniem: z žančynaj, jakaja byccam by blizkaja, pryznačeńnie jakoj — rušyć ścieny adzinoty. Adzinoty ŭ kampanii z telefonam, z hetaj pryručanaj, a tamu taksama nibyta blizkaj, techničnaj pryładaj, pryznačeńnie jakoj — pa dratach pradziracca ŭ nieadzinotny śviet. Ale nichto nia robić toje, što pavinien rabić, nie vykonvaje svaich funkcyj, byccam dla kožnaha pradvyznačanyja niejkija — nichto nia viedaje, jakija — funkcyi inšyja. Niby prastoru karciny (žyćcia) jon i jana razam zapaŭniajuć vypadkova, nie adno adnamu, a nieviadoma kamu prynaležnyja…
Pryblizna hetak ja kazaŭ jamu pra karcinu «Prynaležnaść». Jon zhadžaŭsia, što sutnasna my nia tolki niekamu, a navat samim sabie nie prynaležnyja — i niečakana zhadaŭ daŭni apovied Kiščanki pra vino «boskaje» i sapraŭdnaje. Zhadaŭšy, staŭ kazać, što sutnaść taho, što my robim, moža stać padmankaj, moža nia mieć sutnasnaha značeńnia navat dla nas samich, kali my nie pierakananyja, što za nazvaj zroblenaha jość mienavita toje, što nazva abaznačaje, što adno z adnym supadaje. Ale dobra: niachaj sam ty pierakanaŭsia, što voś heta z hetym supadaje, a toje z tym — nie, dy jak pierakanać u tym inšych? I ci varta pierakonvać, kali naša sutnasnaje dla ŭsich inšych — tolki nazva, im dastatkova tolki nazvy. I jany jak pili, tak i buduć pić, prycmokvajučy, h…, kali niechta nazavie jaho «boskim», i buduć vanitavać ad sapraŭdy boskaha, kali chtości nazavie jaho brydotaj. Aby niešta, vino ci h…, za hetymi nazvami było — i niešta ž u kožnym vypadku jość…
Dziŭna, što tak razvažajučy (słovy, moža, byli inšyja, ale sens ich byŭ mienavita taki), jon razdražniaŭsia, kali niechta, hledziačy na karcinu, pytaŭsia: «A što tut namalavanaje?..» I tuju ž karcinu «Prynaležnaść» jon tak «raskazaŭ» adnoj našaj ahulnaj znajomaj, balerynie: «Voś hetaja — žančyna, voś hety — mužčyna, a vo hetaje — telefon». Baleryna, kaniečnie, pakryŭdziłasia.
Praź niejki čas i sam ja vystupiŭ amal što ŭ roli «baleryny». U 1983 hodzie ŭ vydaviectvie «Mastackaja litaratura» vychodziła maja kniha «Znak achovy», jakuju Sielaščuk afarmlaŭ. Kali jon pakazaŭ mnie makiet vokładki, ja spytaŭ: «A što ty tut namalavaŭ?.. Dzie tut ja?..» Pytajučysia, ja pasprabavaŭ padrabicca pad «baletnuju» intanacyju, ale, dalboh, nia dumaŭ jaho pakryŭdzić… Mnie navat zdavałasia, što ja žartavaŭ.
Jon nia staŭ mnie, jak balerynie, tłumačyć: «Voś heta…» Pieraviarnuŭ malunak, pakazaŭšy čysty zvarot — i ŭsio.
Pierad tym jon rabiŭ nakidy mojho partretu, i ŭ jaho było niekalki maich fatazdymkaŭ. Adzin ź ich jon i ŭmajstravaŭ na vokładku zamiest malunku. Skazaŭ: «Kali tabie bolš padabajecca hladzieć na samoha siabie, dyk hladzi».
Pryjšoŭšy nastupnym razam da jaho ŭ majsterniu, ja ŭbačyŭ, što pałatno sa sprobaj majho partreta zahruntavanaje. Čysty zvarot.
Taki voś, pry ŭsioj źniešniaj miakkaści, charaktar. Ci, moža być, jamu taksama zdavałasia, što jon žartavaŭ.
My nie vyśviatlali adnosin — prosta niejki čas nie sustrakalisia. Moža, z paŭhodu, pakul Jaŭhienija Janiščyc nie zaprasiła nas abodvuch u hości, kab adśviatkavać vychad svajoj knihi «Para lubovi i žalu», jakuju taksama afarmlaŭ Sielaščuk. U tyja časy źjaŭleńnie novaj knihi sapraŭdy było śviatam.
Doma ŭ Janiščyc była i maja kniha «Znak achovy». Sielaščuk uziaŭ jaje ŭ adnu ruku, knihu Ženi ŭ druhuju, padniaŭsia i spytaŭ: «Dzie tut ja?..»
Nichto, aproč nas, ničoha nie zrazumieŭ…
Nia pomniu, chto, ci Ženia, ci Raisa Baravikova, u jakoj ci nia ŭ toj ža hod vyjšaŭ u afarmleńni Sieleščuka zbornik vieršaŭ «Takoje karotkaje leta», spytała ŭ jaho: «A čamu ty sfatahrafavaŭ Niaklajeva, a nie namalavaŭ?..» — na što jon adkazaŭ, ździviŭšy kali nia ŭsich, dyk mianie: — «Ich nadta šmat, Niaklajevych, kab namalavać adnaho». I pračytaŭ sa «Znaku achovy»:
- Moj rodny!.. Boh tabie sudździa.
Sudy sabie padobnych lepiać.
Jakaja pieśnia ŭ lebiedzia?
Jak lebiedź.
Kanflikt byŭ, što nazyvajecca, vyčarpany. Ale da partreta majho jon tak i nie viarnuŭsia, na tym zahruntavanym pałatnie ŭźnikła inšaja karcina…
Kali Mikoła Sielaščuk staŭ laŭreatam Dziaržaŭnaj premii, ja nadumaŭ pavinšavać jaho niečakankaj. Vyrablali my inšym razam niečakanyja štukoviny, kab niasumna było. Zajaviŭsia ja da jaho z hračankaj u biełych strojach, jakija pienaj spadali ź jaje plačej da noh, dy jašče taja hračanka z kubkam, u jakim pieniłasia šampanskaje, — vylitaja dačka Zeŭsa i Mnemasiny. I choć nieviadoma, jakaja, bo nivodnaja ź ich dzieviaci dačok bahiniaj žyvapisu nie była, zatoje rodam taja hračanka z paŭvyspy Chałkidziki, jakaja amyvajecca Ehiejskim moram i na jakoj znachodzicca, jak viadoma, Bgion Oros, to bok Afon, Śviataja hara. Jakraz u toj čas ja maryŭ pabyvać na hary Hałhofa, a Siela, jak nazyvali Sieleščuka siabry, na hary Afon — i padvučanaja mnoj hračanka z Afonu, ź jakoj ja vypadkova paznajomiŭsia ŭ ofisie habreja z proźviščam Efron, prapiajała, z revieransam padajučy šampanskaje i pieniačysia biełymi, spadajučymi strojami: «Kali Siela nia jdzie da hary, dyk…»
Zusim niezadoŭha da svajoj trahičnaj sustrečy z Tyrenskim moram jon piša karciny «Zahnany anioł» i «Padarožža ŭ Afon». Pieršaja mianie ŭraziła, ja prychodziŭ pahladzieć na jaje nia raz i nia dva, bo jana była pra toje ž samaje, pra što dumałasia i jak adčuvałasia ŭ toj čas mnie samomu. Moža być, z banalnaj nahody piacidziesiacihodździa: sumnavataj, chacia jašče nibyta i palotnaj, jak u taho anioła, pary padviadzieńnia vynikaŭ. Kali ŭ apošni raz (va ŭsich sensach apošni) vypivali my nia kavu z kańjakom, a kańjak z kavaj, ja skazaŭ, što z nazvami, kaniečnie, zaŭsiody prablema. Knihu, byvaje, lahčej napisać, čym nazvać. Hetaksama, zrazumieła, i karcinu, ale čamu ŭsio ž zahnany anioł? Jon hlanuŭ na mianie, jak mnie zdałosia, sumnavata, navat z žalem: «Nie nazvać ža było zahnany Niaklajeŭ…» I ŭbačyŭšy, jak ja nastruniŭsia, uzirajučysia ŭ tvar anioła, tut ža dadaŭ, biełazuba ŭśmichnuŭšysia: «Ci Sielaščuk…»
Druhaja karcina, «Padarožža ŭ Afon», nijak mianie nie začapiła… Z toj prostaj pryčyny, što ja i nie zdahadvaŭsia pra jaje isnavańnie, jon mnie jaje nie pakazvaŭ. Nia viedaju, čamu… Mahčyma, chacieŭ zhulać u niečakanku… I chacia i praz čas, praź dziesiać hod, ale zhulaŭ.
U 2006 hodzie Feliks Januškievič, Uładzimier Toŭścik, Uładzimier Savič, Hieorhi Skrypničenka, Uładzimier Višnieŭski dy inšyja siabry Biełaruskaj Akademii vyjaŭlenčaha mastactva naładzili vystavu ŭ mienskim histaryčnym muzei, jakaja ščymliva nahadała mnie znakamityja vystavy hetych ža, tady jašče maładych, mastakoŭ na praspekcie Mašerava. Siarod ich tvoraŭ, vystaŭlenych u histaryčnym muzei, ja i ŭbačyŭ upieršyniu karcinu Mikoły Sieleščuka «Padarožža ŭ Afon». Pryčym, kab nie padvioŭ mianie da karciny, jakaja visieła ŭ nia nadta aśvietlenym kutku, amal adrazu za dźviaryma pry ŭvachodzie, Leanid Drańko‑Majsiuk, dyk ja b moh jaje i nia ŭbačyć…
…Pamiž dźviuma skałami, adna ź jakich, musibyć, Śviataja hara z uźniesienymi na jaje chramami, jak pamiž Scyłaju i Charybdaj, — karabielčyk. Jon pad vietraziem, ale pad takim, što ledź viecier zvaruchniecca — vietraź sarviecca. Na karabielčyku kot, sabaka, čatyry davoli dziŭnyja mužčyny i adna nia mienš dziŭnaja aholenaja žančyna. Ludzi hetyja, jak i pryručanyja imi źviary, byccam by razam, bo ŭ adnym karabielčyku, i ŭ toj ža čas jany — kožny paasobku. Nastolki asobna, što dumaješ: kali raptam karabielčyk pačnie patanać, to naŭrad ci niechta niekaha stanie ratavać…
Karabielčyk nibyta zastyŭ na vadzie, i zdajecca, što nichto z tych, chto apynuŭsia na hetym maleńkim kaŭčehu, nia viedaje ni taho, kudy płyć, ni taho, ci płyć naahuł? Chacia z mora pamiž skałami vyrastajuć čatyry kvietki, jakija kožny z čatyroch mužčyn, papłyŭšy, moža sarvać dla žančyny. Ale nie padobna, što ŭ padarožža hetaje vybralisia jany pa kvietki. Na tvarach ich adnačasna i niespatolenaść, i spatola, i zbłukanaje śviatło paryvańniaŭ, i cieni stomy, i niaŭciamnaść, i reštki nadziei… Papłyli jany, padobna, navat nie dla taho, kab dapłyć, padniacca na skału i ŭvajści ŭ jaki‑niebudź z chramaŭ… Niejkaja inšaja ŭ ich meta płavańnia, ci jaje zusim niama… Albo jana ŭžo dasiahnutaja — i jany adpłyvajuć… Nad imi, na mačcie, čatyry čajki, hatovyja adlacieć… I ŭsio heta razam: i čatyry mužčyny, i žančyna, i kot, i sabaka, i čajki, i kvietki ŭ mory, i zbłukanaje śviatło paryvańniaŭ, i stoma, i niaŭciamnaść, i nadzieja nazyvajecca, jak śviedčyć nadpis na borcie karabielčyka, — Uł. Niaklajeŭ.
Adrazu ŭspomniłasia: «Ich nadta šmat, kab namalavać adnaho…» I ažno horła pierachapiła: «Nu, Siela…»
Žest?.. Žest — dy jašče jaki! Žest sapraŭdnaha mastaka. Nia moh ža jon dumać, što raźvitalny.
Chto viedaje: moža, padarožža našaje sapraŭdy biaskoncaje — i ŭsie my jašče spatkajemsia na karabielčyku, jaki płyvie i da Śviatoj hary, i nieviadoma kudy… I, moža być, spatkajemsia my nia tolki ŭsie z usimi, ale i kožny z samim saboj.
Ciapier čytajuć
Mer Minska chacieŭ sabie pasadu va ŭradzie, ale Łukašenka nie puściŭ2
Kamientary