Hans Rojter: «My pavinny być hłyboka ŭdziačnyja tym ludziam, jakija pajšli na śmierć u Čarnobyli»
Na pytańni karespandenta «NN» adkazvaje doktar Hans Rojter. U časie Čarnobylskaj katastrofy jon pracavaŭ viadučym chimikam na Chimičnym zavodzie horadu Biterfeld (u toj čas – terytoryja NDR), dzie zajmalisia ŭzbahačeńniem uranu dla patrebaŭ «bratniaha» Savieckaha Sajuzu.
Na pytańni karespandenta «NN» adkazvaje doktar Hans Rojter. U časie Čarnobylskaj katastrofy jon pracavaŭ viadučym chimikam na Chimičnym zavodzie horadu Biterfeld (u toj čas – terytoryja NDR), dzie zajmalisia ŭzbahačeńniem uranu dla patrebaŭ «bratniaha» Savieckaha Sajuzu.
«NN»: Nakolki raźvitaj i niezaležnaj ad SSSR była atamnaja enerhietyka Niamieckaj demakratyčnaj respubliki?
Hans Rojter: Absalutna zaležnaj! Hałoŭnaj zadačaj našaha zavodu ŭ Biterfeldzie było ŭzbahačeńnie ŭranu. Technalohija była savieckaj, dy i ŭsio, što my vyrablali, taksama adrazu ž vyvoziłasia ŭ SSSR. Niamieckaj była chiba što syravina, jakuju zdabyvali na ŭranavych rudnikach kala horadu Kiemnic. Što da raźvićcia atamnaj enerhietyki, dyk u NDR było šmat nievialikich i dźvie bujnych atamnych elektrastancyi - ale anivodnuju ź ich nie paśpieli dabudavać. Paśla ŭźjadnańnia Niamieččyny na ich byŭ pastaŭleny kryž. Praŭda, choć technalohija, pa jakoj budavalisia tyja elektrastancyi, i była savieckaj, ale ich typ byŭ inšy, nia toj, što ŭ Čarnobyli. Skažam, zbrojny plutonij z dapamohaj hetych elektrastancyjaŭ vyrablać było niemahčyma.
«NN»: Jak padali ŭłady NDR infarmacyju pra čarnobylski vybuch?
H.R.: Kiraŭnictva NDR zreahavała na Čarnobylskuju katastrofu tak sama, jak i ich kalehi ŭ SSSR - nijak. Dziaržava zajaviła: «Nijaka paniki, prablemaŭ niama». Erych Chonekier, jaki byŭ tady kiraŭnikom NDR, skazaŭ: «Ničoha strašnaha, my raniej taksama musili myć harodninu pierad ježaj». Adnak NDR pašancavała - chmara zbolšaha abminuła jaje terytoryju, zakranuŭšy Zachodniuju Niamieččynu, najpierš - Bavaryju. Ale naturalna, što ŭsie žychary NDR hladzieli ŭviečary telenaviny z Zachadu. Adtul my pra ŭsio i daviedalisia, u tym liku i ja.
«NN»: Nakolki biaśpiečnyja sučasnyja zachodnieeŭrapiejskija reaktary?
H.R.: U Niamieččynie niama centralizavanaha kiraŭnictva atamnaj enerhietykaj. Za kožnym z reaktaraŭ nahladajuć try niezaležnyja adna ad adnoj struktury. Pa-pieršaje, kampanii, jakija zabiaśpiečvajuć pracu atamnych elektrastancyjaŭ, pa-druhoje, centralizvavanaja ahulnanacyjanalnaja dziaržaŭnaja arhanizacyja, jakaja zajmajecca nahladam za biaśpiekaj reaktaraŭ, i, pa-treciaje, ministerstva achovy navakolnaha asiarodździa. Kanstrukcyja našych reaktaraŭ pryncypova adroźnivajecca ad čarnobylskaj – jany pakrytyja šmatlikimi achoŭnymi prystasavańniami, a źvierchu – stalovym kupałam. Kali vybuch i adbudziecca, to jahonaja mahutnaść pavinna być sapraŭdy vializnaj, kab stvaryć realnuju niebiaśpieku vialikaha radyjoaktyŭnaha vykidu.
«NN»: Chto vinavaty ŭ Čarnobyli?
H.R.: Najpierš administratyŭny čyńnik - toje, jak funkcyjavała savieckaja systema, i zrabiła mahčymaj hetuju katastrofu. Taksama reaktar u mnohim nie adpaviadaŭ charatkarystykam biaśpieki. Zrešty, heta było zroblena nia prosta ź niadbajnaści - reaktary čarnobylskaha typu stvaralisia ŭ SSSR najpierš dla taho, kab chutka vyrablać plutonij, patrebny dla atamnaj zbroi. Kanstrukcyja takoha reaktaru nie praduhledžvała navat stvareńnia achoŭnaha kupału. I, pa-treciaje, banalnyja pamyłki persanału stancyi. I ŭ toj ža čas my, žychary Eŭropy, pavinny być hłyboka ŭdziačnyja tym ludziam, jakija nia prosta ryzykavali žyćciom, a pajšli na śmierć, dla taho, kab patušyć pažar u Čarnobyli dy zapoŭnić razburanuju elektrastancyju sotniami tonaŭ rečyvaŭ, jakija dapamahli źmienšyć intensyŭnaść radyjoaktyŭnych vykidaŭ.
«NN»: Jak vy adnosiciesia da rašeńnia Niamieččyny admovicca ad vykarystańnia atamnaj enerhietyki?
H.R.: Zaraz vielmi važna źmienšyć vykidy vuhlekisłaha hazu ŭ atmasferu, kab zapavolić paciapleńnie klimatu. Pavodle mierkavańnia niamieckich navukoŭcaŭ, kab paźbiehnuć katastrofy, da 2050 h. treba damahčysia taho, kab 80% enerhii ŭ śviecie vyrablałasia biez vykarystańnia mineralnaj syraviny nakšałt nafty dy vuhalu. Zadača vielmi składanaja. Ale pahladzicie, jakaja industryjalizavanaja kraina vyrablaje najmienš vuhlekisłaha hazu? Francyja. I ŭsio tamu, što ŭ joj pabudavana vielmi šmat atamnych elektrastancyjaŭ. Ja liču, što sumieś atamnaj enerhietyki, vykarystańnia mieralnaj syraviny dy alternatyŭnaj enerhii moža być šlacham da budučyni. Tamu admaŭlacca ad vykarystańnia atamnaj enerhii lepiej nie śpiašacca.
Hutaryŭ Aleś Kudrycki
Kamientary