Hrodzienski historyk. Siabar Bykava. Adzin z udzielnikaŭ dysidenckaj «hrodzienskaj hrupy». Hutarka z Barysam Klejnam, z nahody vychadu knihi ŭspaminaŭ i histaryčnych narysaŭ «Niedoskazannoje. Imiena».
Hrodzienski historyk. Siabar Bykava. Adzin z udzielnikaŭ dysidenckaj «hrodzienskaj hrupy». Z Barysam Klejnam, z nahody vychadu knihi ŭspaminaŭ i histaryčnych narysaŭ «Niedoskazannoje. Imiena», hutaryć karespandent «NN».
«Naša Niva»: Jak by Vy acanili stan dysidenctva ŭ BSSR u 60-70-ja?
Barys Klejn: U Biełarusi 60-ch takoha dysidenckaha ruchu, jak u RSFSR, nie było. Nie stavała svajoj radykalnaj intelihiencyi. Nie paŭstała takoha centru duchoŭnaj apazicyi, jakim zrabiŭsia ŭ Maskvie časopis «Novyj mir». Ščylniejšym byŭ i kantrol biełaruskaha KDB. Dyj sama «pravaabarončaja» ideja nie vyhladała hetak pryvabna, jak u Maskvie.
Adnak apazicyjnyja nastroi prajaŭlalisia. Asabliva zaŭvažna — u Hrodnie. Bo ŭ Zachodniaj Biełarusi adčuvalisia nie tolki maskoŭskija «adlihi» i «zamarazki», siudy praryvałasia volnaje pavietra z Polščy i Čechasłavaččyny. Tut łaviłasia polskaje telebačańnie, šmat chto čytaŭ varšaŭskija haziety. Ja navat vypisaŭ z Prahi «kramolnuju» čechasłavackuju hazietu Literarni listy.
Napeŭna, novyja nastroi dapamahli mnie zasnavać pry kancy 1950-ch Hrodzienski narodny ŭniviersitet kultury. Ustanovu, jakich raniej u SSSR nie było i być nie mahło. Dziaržava materyjalna nas nie padtrymała (adno dali pamiaškańnie), ale słuchačy, hrodziency, unieśli asabistyja hrošy, a navučalnuju prahramu my sami namiecili i vykonvali biez usiakaje partyjnaje cenzury. My z Alaksiejem Karpiukom zaprašali lektaraŭ, jakich chacieli, piśmieńnikaŭ, artystaŭ, navukoŭcaŭ ź Minsku, Vilni, Maskvy. Vialisia adkrytyja publičnyja abmierkavańni. Nievierahodna, ale fakt: heta adbyvałasia ŭ Hrodnie za kolki hadoŭ da «pražskaj viasny».
«NN»: U knizie Vy pišacie pra apazicyjnuju «hrodzienskuju hrupu». Nakolki dziejnaj siłaj była taja hrupa, čym kankretna jana zajmałasia?
BK: «Hrodzienskaja hrupa» intelektuałaŭ-inšadumcaŭ, u jakuju, aprača mianie, uvachodzili piśmieńniki Vasil Bykaŭ i Alaksiej Karpiuk, skłałasia da siaredziny 60-ch. Heta nie byŭ niejki antysaviecki padpolny centr. Ale było koła, jakoje łučyła nas, dzie my vykazvali svaje dumki i pačućci. Śpiarša hutaryli pra pahrozu viartańnia SSSR da stalinizmu. Hodzie ŭ 1966-m asnoŭnaj temaj stała naša salidarnaść z polskaj i čechasłavackaj demakratyčnaj apazicyjaj. Paśla ŭvarvańnia savieckich vojskaŭ u Prahu pryjšła pierakananaść, što blizki čas ciažkich hramadskich biedstvaŭ.
Da Bykava, słava jakoha štochviliny rasła, pryjaždžali piśmieńniki z roznych haradoŭ i z-za miažy. Dla volnaj (biez prasłuchoŭvańnia) hutarki z haściami ładzilisia sustrečy na pryrodzie. U pamiaci zastaŭsia ścipły piknik na niomanskim bierazie z udziełam Bykava, Karpiuka, maskoŭskaha krytyka Valancina Askockaha, paeta Niła Hileviča. Heta było niezadoŭha da čechasłavackich padziejaŭ...
«NN»: Jak pryniaŭ Vasil Bykaŭ čechasłavackija padziei 68-ha?
BK: Čechasłavakam u 68-m jon spačuvaŭ, bo bačyŭ u tych padziejach adychod ad miortvaj savieckaj madeli. Mnie zapomniłasia sustreča ŭ žniŭni taho hodu na piešachodnym moście la redakcyi haziety «Hrodnienskaja pravda», kali ja pieradaŭ jamu navinu: savieckija tanki ŭvajšli ŭ Prahu. My abodva byli pryhniečanyja hetym, ale nie zanurylisia ŭ depresiju. Bykaŭ nieŭzabavie napisaŭ svajho «Sotnikava», jak sam potym tłumačyŭ, nie stolki ŭspaminajučy vajnu, kolki z pačućciaŭ, narodžanych rečaisnaściu.
«NN»: Ci ŭłady viedali pra hrupu? Ci ličyli jaje niebiaśpiečnaj?
BK: U peŭnym sensie vypleskam dumak našaj hrupy byŭ cisk vysokatalenavitaj prozy Bykava na ŭsie siehmienty savieckaj zakaścianiełaj ideałohii. Hodzie ŭ 1965-m hety cisk adčuła na sabie ŭsiomahutnaje viedamstva dziaržbiaśpieki. Publikacyja apovieści «Miortvym nie balić» zrabiłasia dla taho viedamstva sihnałam: jany vyrašyli razharnuć usiesajuznaje ckavańnie piśmieńnika, uziać jaho «pad vienik». Pamiataju, paśla zbližeńnia z Bykavym, mnie ad imia orhanaŭ prapanavali, paabiacaŭšy paśpiachovuju navukovuju karjeru, być sieksotam. Ja admoviŭsia i ŭviečary paviedamiŭ pra sprobu viarboŭki Vasilu.
Karpiuk u traŭni 1966-ha vystupiŭ na V źjeździe pismieńnikaŭ BSSR z pratestam z nahody lekcyj supracoŭnikaŭ KDB u hrodzienskich škołach, dzie jany vykryvali Bykava za tvory, nibyta «nakiravanyja na padryŭ savieckaj ułady i maralnaje razbeščvańnia moładzi».
Ab rozhałasie majoj dziejnaści: knihi «Najdieno v archivie», publičnych lekcyj i lekcyjaŭ u VNU, śviedčać i padadzienyja na mianie danosy. Dacent-fiłosaf Padafiedaŭ u 1966 h. ćvierdziŭ, što Klejn čytaje lekcyi «z varožych pazicyjaŭ», stavić pad sumnieŭ kirujučuju rolu partyi. Potym mianie paznajomili z danosami prarektara Hrodzienskaha piedinstytuta Barysa Ficha i litoŭskaha dacenta Eŭhienijuša Dyrviele (my sustrakalisia ŭ vilenskich archivach). Napisali dastatkova dla raspravy ŭ 1971 h., kali mianie pazbavili ŭsich navukovych zvańniaŭ, prava vykładać, drukavacca, vystupać, svabodna vybirać pracu. Bykavu navat zabaranili spatykacca sa mnoj. Adnak u mianie źjavilisia studenty-adnadumcy. U Piedinstytucie aryštavali studentaŭ Ramanava i Kalenčanku, ich zaśpieli, kali jany malavali na partretach Lenina simvały Pražskaj viasny. Na dopytach ad ich patrabavali pryznacca, što jany ŭsie rabili pad upłyvam vystupaŭ Bykava i Karpiuka.
«NN»: Vas pieraśledavali jak sijanista. Nakolki mocna Vy paciarpieli ad hetaha?
BK: Ja nikoli nie byŭ ni ŭ jakoj sijanisckaj arhanizacyi, ale ŭ sakretnym liście na imia staršyni KDB SSSR Juryja Andropava ŭ 1969 hodzie «Pra palityčna škodnyja nastrojach siarod biełaruskich piśmieńnikaŭ Bykava i Karpiuka» nazvana była i majo proźvišča, jak «zaŭziataha antysavietčyka i sijanista».
Hodam paźniej byŭ taki vypadak. U mai 1970 u Maskvie sklikali presavuju kanfierencyju z udziełam viadomych habrejaŭ, uklučajučy Maju Plisieckuju i Arkadzia Rajkina. Jany adzinadušna asudzili «ahresiju» Izrailu i zapeŭnili, što savieckaje habrejstva ničoha supolnaha z «hetym voraham sacyjalizmu» nia maje. Śledam pa ŭsioj krainie arhanizavali publikacyju listoŭ ad savieckich habrejaŭ, jakija hanili Izrail. Z Hrodna dacent Fich dasłaŭ u «Sovietskuju Biełoruśsiju» hniusny zakazny artykuł, u jakim vykryvaŭ sijanizm, jak «rodnaha brata fašyzmu». Sustreŭšysia ź im, ja skazaŭ jamu, što jon pastupiŭ, jak «navukoŭca-lokaj». A tut i mnie prapanavali vystupić u «Hrodnienskoj pravdie» z padobnym adkrytym listom. Paraiŭšysia ź siamjoj i paviedamiŭšy Bykavu i Karpiuku, ja vyrašyŭ admovicca. Ja adkazaŭ redakcyi, što nie budu paŭtarać za inšymi paklop na svoj narod.
Što da antyhabrejskich nastrojaŭ siarod nasielnicva, to ja, pakul žyŭ pierad vajnoj u Viciebsku, ich nie adčuvaŭ. Paśla vajny, kali pierajechaŭ u Hrodna, taksama nie sutykaŭsia z prajavami nacyjanalnaj niepryjazi. Antysiemityzm inśpiravaŭsia źvierchu, uzmacniajučysia ŭ peŭnyja pieryjady pavodle dyrektyvaŭ z Maskvy. Ale, niahledziačy na dyrektyvy, u samy rozruch «spravy daktaroŭ» 1952 h., pa jakoj pryciahnuli i majho baćku, hałoŭnaha ŭrača čyhunačnaj balnicy Samuiła Klejna, načalnik Hrodzienskaha adździaleńnia čyhunki Pietr Sivakoŭ nie pabajaŭsia ŭładkavać mianie na pracu jurystam. Adnak, pavinien adznačyć, što «navukovaja namienkłatura» rabiła mnie ŭsialakija pieraškody; tamu abiedźvie svaje dysiertacyi, kandydackuju i doktarskuju, daviałosia abaranić nie ŭ Minsku, a ŭ Vilni.
«NN»: Ciapier u Hrodna aktyŭna rujnujecca histaryčnaja zabudova. Ci adbyvałasia padobnaje rujnavańnie ŭ 60-70-ja? Naahuł, na Vašu dumku, nakolki mocnaja histaryčnaja pamiać u hrodzienskaj elity?
BK: Jašče ŭ 60-ja pytańnie histaryčnaj zabudovy turbavała našu «hrupu». My z Karpiukom sprabavali ratavać ad razbureńnia ŭnikalnuju častku vulicy Ažeški, jašče ŭ ChVIII st. zabudavanuju damami ramieśnikaŭ. Na prośby i pratesty staršynia Hrodzienskaha harvykankamu Achrymienka adkazaŭ kamandaj: «Pryśpiešyć znos budynkaŭ!». Pry kancy 70-ch u Hrodnie razharnułasia dyskusija pra zachavańnie horadu, jakuju ładziŭ «Kłub maładoj intelihiencyi». Na adnym z pasiedžańniaŭ ja źjaviŭsia z žonkaj,Frydaj Puhač, jakaja chacieła aśviatlać dyskusiju ŭ haziecie. Ale na nastupny dzień joj zabaranili pisać pra heta, a mianie ŭ harkamie papiaredzili pra adkaznaść za ŭdzieł u «antysavieckich zboryščach».
Hetak niaŭmolna nakładałasia kiroŭnaja manapolija na haradski krajavid. Sproba asprečyć razhladałasia jak naŭprostavy zamach na samu ŭładu.
Ci pieraadoleny padobny mientalitet za ciapierašnim časam? Chaču viarnucca da niadaŭniaha epizoda, śviedkam jakoha zrabiŭsia moj były student i kaleha, a ciapier dacent Hrodzienskaha i Jahiełonskaha ŭniviersitetaŭ Hienadź Siemiančuk. Na prezientacyju majoj knihi, jakaja adbyłasia ŭ Hrodzienskim univiersitecie, nie pryjšoŭ nivodzin vykładčyk histaryčnaha fakultetu. Što tut kazać pra rašučaść intelihiencyi baranić niejkija staryja kamianicy, kali jany šarachajucca navat adnaho imia inšadumca.
«NN»: Jak staviłasia biełaruskaja savieckaja intelihiencyja da polskaj mienšaści ŭ Hrodnie?
BK: U 1987 h. Alaksiej Karpiuk nakiravaŭ u Maskvu list hiensieku Harbačovu pra dyskryminacyju palakaŭ u BSSR. Jon pisaŭ, što biełarusy ŭ Polščy majuć nacyjanalnyja škoły, licei, kafiedru, vydaviectvy, haziety. Ale palaki ŭ Biełarusi, jakich kolkasna bolej, nie majuć ničoha ź pieraličanaha. Jon ža ŭchvalaŭ adpraŭleńnie ŭ Maskvu listoŭ z rajonaŭ z prośbami adkryć dzionnaje navučańnie pa-polsku.
Sa ščyrych hutarak ź im ja dobra zapomniŭ, što polskaje pytańnie dla jaho było nieadłučnaje ad biełaruskaha.
— Kali ŭ ich (palakaŭ) atrymajecca, — kazaŭ jon nie raz, — dyk i dla biełarusaŭ budzie lepiej. Im patrebny prykład, kab raskaturchacca.
My z archieołaham Hienadziem Siemiančukom praviali raskopki ŭ Zavośsi i ŭ Tuhanovičach na Navahradčynie, a paśla i ŭ Mieračaŭščyźnie na Paleśsi. Dziakujučy hetamu byli adkapanyja padvaliny staražytnych budynkaŭ, a ciapier adnoŭleny siadziby, dzie naradzilisia Adam Mickievič i Tadevuš Kaściuška.
Hutaryŭ Pavał Kaściukievič
Barys Klejn - vitalnaje słova, častka 1:
Barys Klejn - vitalnaje słova, častka 2:
Kamientary