«Dysident z KDB»

Tak nazyvajecca kniha viadomaha francuzskaha žurnalista Nikala Žało, jakaja ŭ sakaviku 2011 hoda vyjdzie ŭ vydaviectvie Stock. Heta dakumientalny raman pra los byłoha kapitana KDB SSSR Viktara Arechava - čałavieka pa-svojmu ŭnikalnaha.

Arechaŭ pracavaŭ u Maskoŭskim upraŭleńni pa «piataj linii» (ideałahičnaja kontrraźviedka) - zmahaŭsia ź inšadumcami. U žniŭni 1978 hoda jon byŭ aryštavany, asudžany vajskovym trybunałam i asudžany na 8 hadoŭ pazbaŭleńnia voli pa artykule 260, punkt «A» KK RSFSR («Złoŭžyvańnie ŭładaj, pieravyšeńnie abo biaździejnaść ułady»), jakija i adbyŭ ad zvanka da zvanka ŭ śpieczonie dla byłych rabotnikaŭ pravaachoŭnych orhanaŭ u maryjskich łahierach. Arechava abvinavacili ŭ tym, što, karystajučysia słužbovaj infarmacyjaj, jon dapamahaŭ dysidentam: papiaredžvaŭ ab budučych pieratrusach i aryštach.

I heta była praŭda.

U imia vialikaj krainy

Arechaŭ pryjšoŭ u orhany sam. Paśla terminovaj vajskovaj słužby (u pamiežnych vojskach) pastupiŭ u Vyšejšuju škołu KDB imia Dziaržynskaha. Vučyŭsia na 2-m, samym prestyžnym fakultecie: raźviedka i kontrraźviedka. Hety fakultet rychtavaŭ śpiecyjalistaŭ dla pracy jak u krainie, tak i za miažoj, tamu davaŭ vydatnaje viedańnie movy.

Arechaŭ vyvučyŭ tureckuju. Mroiŭ pra ramantyku špijonskich ramanaŭ. Ale trapiŭ u Maskvarecki rajadździeł KDB u Maskvie: jon byŭ z «biazrodnych», a takim u raźviedku ŭ 1970-ch trapić było praktyčna niemahčyma: PDU (Pieršaje hałoŭnaje ŭpraŭleńnie KDB SSSR – zamiežnaja raźviedka) da taho času zrabiłasia zapaviednikam dla dziaciej «błakitnaj kryvi» - najvyšejšaj savieckaj namienkłatury, jakija maryli i jakim pa pravie kryvi daviarali žyć i pracavać u łohviščy voraha, na Zachadzie.

Arechaŭ pačynaŭ małodšym opierupaŭnavažanym, zvańnie - lejtenant, absłuhoŭvaŭ Instytut tekstylnaj pramysłovaści - šukaŭ tam špijonaŭ siarod zamiežnych studentaŭ.

Potym pieraviali ŭ Maskoŭskaje abłasnoje ŭpraŭleńnie - taksama na "piatuju liniju». Ščyra ličyŭ, što z dysidentami treba zmahacca, bo jany raspaŭsiudžvajuć paklopnickija čutki, jakija haniać vialikuju savieckuju krainu. Pryciahvaŭ, vyklikaŭ na prafiłaktyčnyja hutarki, zamaŭlaŭ, kali treba, prasłuchoŭku.

«Prasłuchoŭka, to bok ustalavańnie ŭ kvatery aparatury, jakaja dazvalaje viedać usio - i bačyć, i čuć, što ŭ hetaj kvatery adbyvajecca, - davoli darahoje mierapryjemstva, - tłumačyŭ aŭtaru Arechaŭ. - Spačatku ty pavinien vyśvietlić, chto žyvie ŭ kvaterach pobač pa leśvičnaj kletcy i pavierchami vyšej i nižej, a časam i va ŭsim padjeździe. Potym treba znajści mahčymaść hetych žycharoŭ vydalić. Idzieš na pradpryjemstvy, damaŭlaješsia z kadravikami, kab hetym ludziam dali adpačynak - adpaviedna, znachodziš i pucioŭki ŭ prystojny dom adpačynku ci sanatoryj. Kamuści prosta tłumačyš, što ź mierkavańniaŭ dziaržbiaśpieki jamu treba źjechać na daču ci ŭ kamandziroŭku. Prablem nie było. Potym pryjazdžaje śpiecyjalnaja bryhada z 12-ha adździeła i ŭstaloŭvaje aparaturu: mikrakamiera vyvodzicca praz stol vierchniaj kvatery ci ŭstaloŭvajecca ŭ nieprykmietnym miescy - dzie-niebudź za šafaj u adnym z pakojaŭ. Ustalavali, potym śpiecyjalny mastak sa składu bryhady padfarboŭvaje paškodžanyja špalery tak, što vy nikoli nie zdahadajeciesia, što ź imi što-niebudź adbyvałasia. Usio heta, viadoma, u vypadku, kali naziranaha niama ŭ horadzie. Kali ž čałaviek, jakim my cikavimsia, nikudy nie źjechaŭ i ŭ kamandziroŭku nie adpraŭleny, to technałohija inšaja. Adna bryhada kamitetčykaŭ znachodzić sposab zabłakavać jaho na pracy, inšaja - błakuje miesca pracy žonki, treciaja - pranikaje ŭ kvateru i vykonvaje zadańnie".

Davodziłasia Arechavu vyjazdžać i na pieratrusy. I na sakretnyja - taksama. Heta aznačała nastupnaje: taho ci inšaha dysidenta vyrašyli pasadzić, jaho kvateru abšukvajuć, kali ŭładalnika, naturalna, niama doma.

Vyznačajuć, dzie i što lažyć, - čaściej za ŭsio šukali zabaronienuju litaraturu, - a potym prychodzili ŭžo na pieratrus aficyjny, z orderam na rukach.

Pośpiechi

Karaciej, Arechaŭ pracavaŭ dobra, dy i žyłosia jamu niadrenna: «Ty zrazumiej, - tłumačyć jon aŭtaru, - ja byŭ elitaj: zarpłata 330 rubloŭ - pa tych časach niadrennyja hrošy, u lubuju kramu ŭvachodziŭ z zadniaha chodu (KDB!) - čerhaŭ nie viedaŭ, da luboha ministra dźviery adčyniaŭ nahoj (KDB!) - usie ž bajalisia. Telefanavaŭ lubomu načalniku: «Ja Arechaŭ z KDB..." - "Kali Vam zručna?»

Jaho zaachvočvali: źjeździŭ z trupaj Vialikaha teatra ŭ Japoniju. Vialiki tančyŭ, Arechaŭ - sačyŭ, kab chto-niebudź z balerunoŭ tam nie zastaŭsia ci nie ŭstupiŭ u kantakt z zamiežnikam, a jašče - cicha, pra siabie, čmureŭ ad hniłoha kapitalizmu.

Viarnuŭsia, znoŭ uziaŭsia za dysidentaŭ, čytaŭ litaraturu, jakuju ŭ ich adbiraŭ, - tamvydat, samvydat, knihi Sałžanicyna, Aŭtarchanava, Zinoŭjeva. Karaciej, u niejki momant jon zrazumieŭ: dyk usio pravilna jany pišuć!

Praśviatleńnie

Adnojčy zaprasiŭ Arechaŭ na razmovu Marka Marozava - KDB viedaŭ, što jon raspaŭsiudžvaje antysavieckuju litaraturu. Dakładniej, nie zaprasiŭ, a zatrymaŭ la doma. U partfieli ŭ Marozava - heta było viadoma, bo telefon jaho prasłuchoŭvaŭsia - lažaŭ «Archipiełah HUŁAH» Sałžanicyna.

Karaciej, pahavaryli. Marozaŭ pačaŭ zabiaśpiečvać kapitana pravaabarončaj litaraturaj - u aśvietnickich metach, a Arechaŭ...

Adnojčy Arechaŭ skazaŭ jamu: papiaredź takoha i takoha - u jaho ŭ adzieńni «žučok»-mikrapieradatčyk.

«Los vielmi mudrahielista źvioŭ mianie z Arechavym, - raskazvaŭ aŭtaru ŭ kancy 1980-ch viadomy pravaabaronca i hałoŭny redaktar haziety «Ekspres-chronika», što mnohija hady vychodziła ŭ padpolli, Alaksandr Padrabinek. - 10 kastryčnika 1977 hoda jon u składzie bryhady supracoŭnikaŭ UKDB pad kiraŭnictvam śledčaha Katalikava pravodziŭ pieratrus u mianie na kvatery ŭ Maskvie, a praz dva miesiacy jon ža (pad psieŭdanimam) paviedamiŭ mnie pra padrychtavanyja suprać mianie materyjały dla raspačynańnia kryminalnaj spravy. 19 traŭnia 1978 hoda supracoŭniki jaho adździeła aryštavali mianie, ale pra datu aryštu ja viedaŭ ad Arechava jašče za try dni da hetaha. Kali ŭ śniežni 1977 hoda KDB prymušaŭ mianie pakinuć SSSR pad pahrozaj raspačynańnia suprać mianie i majho brata kryminalnych spravaŭ, Arechaŭ daŭ infarmacyju, jakaja dazvalała mierkavać pra surjoznaść namieraŭ KDB. Kolkaść pieratrusaŭ, pra jakija nas zahadzia papiaredžvaŭ Arechaŭ, vymiarajecca prynamsi dvuchznačnaj ličbaj».

Viadoma, ni ad pieratrusaŭ, ni ad aryštaŭ Arechaŭ dysidentaŭ nie ratavaŭ, dy i nie moh vyratavać pry ŭsim žadańni.

Płata

«U studzieni 1977 Arechaŭ papiaredziŭ blizki aryšt Arłova (i Arłoŭ na tydzień źnik, choć jaho kvatera była pad vonkavym nazirańniem, potym jaho, viadoma, aryštavali, ale tydzień u žyćcia jon usio-taki ŭziaŭ: kali napieradzie turma i hady łahieraŭ, tydzień - heta zusim nie mała. - Ja.A.). U lutym 1977 hoda papiaredziŭ ab praviadzieńni śpiecyjalnych apieratyŭna-techničnych mierapryjemstvaŭ u dačynieńni da Ščaranskaha (Anatol (Natan) Ščaranski zmahaŭsia za prava habrejaŭ vyjechać u Izrail. Čekisty zrabili na im radyjoaktyŭnuju paznaku, kab adsočvać jaho pieramiaščeńni i sustrečy. Paśla papiaredžańnia Arechava Ščaranski spuściŭ paznaku va ŭnitaz, i jana vypraviłasia ŭ płavańnie pa trubach maskoŭskaj kanalizacyi, a «znadvorka» KDB - za joj pa viersie, dziviačysia chaatyčnamu pieramiaščeńniu naziranaha - pakul nie zrazumieli, što jon ich padmanuŭ) i pra pieratrusy ŭ Łavuta i inšych hramadzian.

Arechaŭ, viedajučy, što Marozaŭ maje dačynieńnie da vyrabu i raspaŭsiudžańnia antysavieckich ulotak, vydaŭ dadzienyja ab praviadzieńni apieratyŭna-techničnych mierapryjemstvaŭ u dačynieńni da Marozava, a taksama ŭ dačynieńni da Hryŭninaj i Skvirskaha. Atrymanyja ad Arechava źviestki Marozaŭ pieradavaŭ svaim paplečnikam».

Heta - užo z kryminalnaj spravy Viktara Arechava.

Z turmy Arechaŭ pisaŭ listy: staršyni KDB Andropavu, čalcu Palitbiuro, hałoŭnamu ideołahu krainy Susłavu, hiensieku Brežnievu.

Naiŭna sprabavaŭ pierakanać ich, što dziejničaŭ jakraz u intaresach dziaržaŭnaj biaśpieki, bo dysidenty - ludzi, jakija kłapociacca pra svaju Baćkaŭščynu, a baraćba ź imi - kampramietacyja dziaržavy i razbazarvańnie narodnych srodka

Na sudzie Mark Marozaŭ padrabiazna rakazaŭ pra ŭzajemaadnosiny Arechava z dysidentami - potym jon paviesiŭsia ŭ Čystapolskaj turmie.

Aŭtar pytaŭsia ŭ Arechava: «Kali vy pačuli prysud - 8 hadoŭ łahieraŭ, vam nie stała strašna?» Jon adkazaŭ: «Dy što vy, ja pieśni śpiavaŭ! Ja byŭ upeŭnieny, što voś ciapier raźbiarucca: usio-taki vypadak nie šarahovy - kapitan KDB. Daviedajucca, raźbiarucca i zrazumiejuć, što dapamahaŭ ja nie rabaŭnikam, a ludziam, jakija chočuć lepšaha krainie».

Z turmy Arechaŭ vyjšaŭ u 1986 hodzie: z vyznačanaha trybunałam terminu jamu nie skaścili ni dnia, ni hadziny. Viarnuŭšysia ŭ Maskvu, Arechaŭ stvaryŭ svoj kaapieratyŭ i šyŭ razam z novymi kalehami vosieńskija i zimovyja kurtki. Dobryja kurtki.

Pomsta

U 1990-ch hadach Arechaŭ zajmaŭsia i palityčnaj dziejnaściu. Jon supracoŭničaŭ z kamitetam «Hałosnaść» Siarhieja Hryharjanca, udzielničaŭ u praviedzienych im kanfierencyjach «KDB: Učora. Siońnia. Zaŭtra».

19 traŭnia 1995 hoda jon byŭ zatrymany supracoŭnikami DAI za parušeńnie praviłaŭ darožnaha ruchu. Jaho abšukali i znajšli pistalet «Parabiełum» ź siamiu patronami ŭ mahazinie.

U Arechava nie było prava nasić ahniastrelnuju zbroju. Pa słovach jaho advakata Andreja Rachmiłoviča, spravu nie stali b raspačynać, ale prabili pa bazie dadzienych i vyśvietlili, što Arechaŭ raniej pracavaŭ u KDB i siadzieŭ. Akramia taho, ab jaho zatrymańni daviedaŭsia jaho były načalnik pa KDB hienierał-pałkoŭnik Anatol Trafimaŭ (načalnik Maskoŭskaha ŭpraŭleńnia FSB) - karaciej, termin Arechavu byŭ zabiaśpiečany. Jon atrymaŭ try hady pazbaŭleńnia voli, jakija pa kasacyi byli zamienienyja na hod.

Pad čužym imiem

Adsiedzieŭ. A 11 krasavika 1997 pryziamliŭsia ŭ ZŠA.

Tam, na Zachodnim uźbiarežžy, jaho praz 11 hadoŭ i amal paśla dziesiacihodździa biespaśpiachovych pošukaŭ na dvuch kantynientach i znajšoŭ francuzski žurnalist Nikala Žało, jaki zadumaŭ napisać pra jaho knihu i źniać film.

Žało raskazvaje, jak apynuŭsia ŭ adnym maleńkim haradku, pryparkavaŭ mašynu i raptam pobač ubačyŭ mužčynu, jaki vyhulvaŭ sabaku: jaho tvar padaŭsia vielmi znajomym. Žało dastaŭ maskoŭskuju fatahrafiju Arechava - o Boža! «Ja paklikaŭ jaho: "Viktar Alaksiejevič?» Jon spyniŭsia, pavolna paviarnuŭsia, ździŭlena pahladzieŭ na mianie i skazaŭ: «Tak».

Ja byŭ uzrušany i ź ciažkaściu znachodziŭ słovy. Pierada mnoj apynuŭsia čałaviek, pra jakoha ja ŭvieś čas dumaŭ na praciahu mnohich hadoŭ. Mnie treba było zavajavać jaho davier i ŭhavaryć jaho i žonku, kab jany pahadzilisia razmaŭlać sa mnoj: bolš za ŭsio na śviecie žonka bajałasia, što niechta z ruskich zmoža ich znajści. Bo Arechavy žyli ŭ ZŠA pad čužym imiem i nichto nie viedaŭ ich minułaha», - piša ŭ svajoj knizie Žało.

Arechaŭ spačatku naadrez admoviŭsia ŭdzielničać u zdymkach filma i nie chacieŭ, kab Žało pisaŭ pra jaho knihu. Ale praź niekalki dzion, kali było vypita niekatoraja kolkaść harełki, francuz taki ŭhavaryŭ jaho "vyjści z padpolla» i raskazać pra svajo žyćcio ŭ emihracyi.

Emihracyja

U ZŠA Viktar Arechaŭ nie atrymaŭ statusu palityčnaha ŭciekača: jaho ŭziała pad abaronu ekumieničnaja arhanizacyja. Ličyłasia, što jon vyjechaŭ za miažu, tamu što ŭ svajoj krainie staŭ «achviaraj pieraśledu pa relihijnych matyvach". Va ŭsialakim razie, tak skazaŭ sam Arechaŭ.

Spačatku im i žonkaj Nadziejaj apiekavalisia baptysty, jany vučyli anhielskuju movu. Viktar pracavaŭ na fabrycy, jakaja vypuskaje hazavyja detektary. Nadzieja zarablała na žyćcio prybirańniem kvateraŭ. Apošnim časam Arechaŭ razvozić picu. Jamu padabajecca hetaja praca: jon šmat času pravodzić u adzinocie - za rulom. Jon prymaje zakazy i razvozić picu viečarami i pozna ŭnačy, atrymlivaje pracent plus časam jašče čajavyja.

Z knihi «Dysident z KDB»:

«Časta, kali ja jedu adzin u mašynie, ja dumaju pra toje, jakim było majo minułaje žyćcio. Ja kažu sabie, što byŭ zanadta vialikim idealistam, ja nie razumieŭ, što ludzi ŭ SSSR nie chacieli viedać praŭdy <...> Ja kažu sabie, što byŭ vielmi naiŭny, i maje sproby dapamahčy dysidentam ni da čoha nie pryviali, i kali b ja byŭ chitrejšy, ja b zrabiŭ tak, kab mianie nie złavili, i ja b moh zastacca ŭ Rasii.

Ź inšaha boku, kali ja ŭspaminaju minułaje, u mianie źjaŭlajecca maleńkaja nadzieja, što ja choć krychu spryjaŭ tamu, kab skazać "nie" hetaj sistemie, i što ja zastaŭsia sumlennym, prystojnym i prosta «narmalnym» čałaviekam.

Ja starajusia nie vielmi šmat dumać pra minułaje i nie dumać pra toje, što ja nikoli nie ŭbaču svaju rodnuju ziamlu. Ja imknusia dumać pra toje, što ŭsio-taki pražyŭ majo žyćcio tak, jak treba było. Nie pišycie, što ja byŭ hierojem. Napišycie prosta, što ja byŭ narmalnym čałaviekam...»

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0