Karaleva nie płača, abo Jak Alžbieta stała Alžbietaj II

Letaś da Łondana, dzie adbyvałasia «viasielle hoda», była prykavana ŭvaha amal usiaho śvietu. Nie prajšło i hodu paśla viančańnia prynca Vilhielma (Uiljama) i jaho abrańnicy Kejt Midłtan, jak Łondan pieratvarajecca ŭ centr uvahi. Na hety raz Vialikabrytanija i ŭsie dziaržavy Brytanskaj sadružnaści nacyj śviatkujuć 60-hodździe ŭzychodžańnia na pasad i karanacyi babuli prynca Uiljama — Jaje Vialikaści Alžbiety II, z Božaj łaski Złučanaha Karaleŭstva Vialikabrytanii i Paŭnočnaj Irłandyi dy inšych svaich karaleŭstvaŭ i terytoryj Karalevy, Hałavy Sadružnaści, abaroncy viery (taki poŭny tytuł manarchini).

* * *

6 lutaha 1952 hoda ŭ Kienii, kali pryncesa Alžbieta, pavodle adnoj viersii, suzirała nasaroha, pavodle inšaj — hledziačy na pavijanaŭ, śniedała, pryjšła viestka ab śmierci baćki — karala Hieorha VI. U toj samy čas u Łondanie Ŭinstan Čorčyl rychtavaŭsia pryniać novuju karalevu: sklikaŭ pasiadžeńnia [Tajemnaj] Karaleŭskaj Rady i płanavaŭ sklikańnie Tronnaj Rady. Pra toje, jak 60 hod tamu Alžbieta stała Alžbietaj II, apaviadaje daśledčyk karaleŭskaha cyrymanijału doktar Januš Sibora z Hdańskaha ŭniviersiteta.

— 60 hod tamu Alžbieta była ŭ 26-hadovym uzroście i ździajśniała padarožža pa Kienii. I tut pryjšła viestka, što pamior jaje baćka i jana stała karalevaj.

D-r Januš Sibora. Tak, 6 lutaha, u paniadziełak, pačniecca vialikaje śviatkavańnie dyjamientavaha jubileju (šaścidziesiahodździa) Alžbiety karalevaj. Dakładniej, uzychodžańnia jaje na pasad, ale nie karanacyi. (…) Apahiej śviatkavańnia prypadzie na červień.

Z malenstva jaje rychtavali da roli karalevy.

— Naturalna, jaje baćki dastatkova śviadoma kštałtavali asobu karalevy z samaha rańniaha dziacinstva. Pra heta śviedčyli jaje pavodziny. Jana była zaŭsiody strymanaja choć by ŭ paraŭnańni ź jaje siastroj Marharytaj. Navat kali była padletkam i maładoju dziaŭčynaj, dyk vielmi pilnavałasia, kab hodna trymacca. Uśviedamlała, što pradstaŭlaje manarchiju. Užo tady vybrała hetaki styl.

Styl choładu, strymanaści, nievyjaŭleńnia pačućciaŭ….

— Joj kazali, što nielha płakać. Navat kali ŭdaryłasia kalenkaju, nie płač. Paśla trahičnaj śmierci niaviestki Dyjany taksama čakali, zapłača karaleva ci nie. Takaja strymanaść jość vynikam vychavańnia, šmathadovaj padrychtoŭki da caravańnia.

Va ŭnutranym prydvornym kole dbali taksama i pra sacyjalizacyju. Pryncesu staralisia padrychtavać da vykanańnia abaviazkaŭ karalevy, patrabujučy adnačasna adpaviadać vymoham prydvornaha žyćcia. Kali joj było 12–13 hadoŭ, u čas skaŭtynhu ź joju zdaryŭsia epizod (vidavočna, zapłanavany). Baćki zahadali pabudavać joj chatku na zamčyščy Uindzar. U hetaj chatcy jana baviła čas ź siastroju. Domik-zabaŭka, jaki pakazvali na vystavach i ŭ jakim pryncesa vučyłasia narmalnamu žyćciu: myćciu i hatavańniu.

Peŭna možna skazać, što važnym momantam dla jaje była karanacyja baćki, karala Hieorha VI, u mai 1937 hoda. Tady joj było 11 hod. Zachavałasia vielmi cikavaje ese, ese małoj pryncesy, u jakim jana apisała ŭsiu cyrymoniju karanacyi. Vidać, što jana razumieła važnaść taho, što ŭ toj čas adbyvałasia. Dumaju, što heta byŭ adzin z tych pieršych momantaŭ, kali, suzirajučy karanacyju baćki, ujaŭlała sabie i budučuju karanacyju, ułasnuju. Z rańniaje pary nasiła ciažar byćcia karalevaju.

A aficyjna byli publičnyja vystupleńni, pryjomy, padarožžy.

— Tak. Baćki, a dakładniej prydvornaja słužba vielmi dbali pra jaje udzieł u pryjomach i publičnych vystupleńniach. Rychtavali da jaje hetaha pastupova. Čaściej heta zvodziłasia da ŭručeńnia uznaharody, naprykład, za pieramohu ŭ konkursie na zvańnie najlepšaha poni. Jaje pastupova, ale adkazna pryzvyčajvali da kantaktaŭ z ravieśnikami, a potym da vykanańnia bolš važnych abaviazkaŭ. Pastupova koła jaje abaviazkaŭ (možna skazać, maładziovych) pašyrałasia, i ź imi jana pavoli spraŭlałałasia. Rabiła heta hodna. My nie majem źviestak pra vyklučeńni. Jana razumieła važnaść i adkryćcia vystavaŭ, i ŭručeńnia ŭznaharodaŭ. Jaje ŭlubionym zaniatkam byŭ udzieł u kaladnych pradstaŭleńniach, na jakich jana była častym hościem. Tady siervilizm teatraŭ byŭ jašče nastolki vialiki, što ŭ chodzie pradstaŭleńnia reflektary skiroŭvali na členaŭ karaleŭskaj siamji. Kali źjaŭlałasia razam z Marharytaj, na ich zaŭsiody źviartali asablivuju ŭvahu. I jana vučyłasia, jak pavodzić siabie z paddanymi. I heta byŭ ustupny pieryjad.

A adukacyja?

— Farmalnaj adukacyi niama, ale jaje prafiesija — karaleva. Jaje kštałtavańnie vyklikaje šmat kantraviersij, bo kali była 10-hadovaj, vučyłasia 8 hadzin na sutki. Heta nie nadta šmat. Možna skazać, što jaje adukacyja bolš šyrokaja, čym hłybokaja. Tamu važnuju rolu dalej adyhryvali padarožžy. U niejkaj miery jany kampiensavali toje, što mahła dać narmalnaja adukacyja. Zamiežnyja vizity važnyja i ź inšaha punktu hledžańnia, bo Alžbieta ŭžo ŭziała na siabie ciažar adkaznaści.

Dzicia ŭ śviecie darosłych.

— Naprykład, kali joj spoŭniłasia 16 hod, jana stała hanarovym kamandziram hrenadziorskich pałkoŭ. Atrymlivałasia vydatna. Pra heta nahadvaje zdymak Sesila Bitana (Beaton), na jakim ma bačym, jak Alžbieta prymaje parad užo jak hanarovy kamandzir pałka.

A vasiemnaccacihodździe?

— Heta taksama byŭ pierachodny momant, jakomu papiaredničała dyskusija pra toje, ci možna Alžbiecie nadać da jaje 18-hodździa tytuł pryncesy Uelskaj. Hety tytuł byŭ zareziervavany dla nastupnika trona mužčynskaha połu, tamu paśla dyskusii tytuł jana nie atrymała. Vidać, dumali, što ŭ karala i karalevy moža być jašče syn. Alžbieta tytuł nie atrymała, ale atrymała ŭłasny hierb i štandar.

Padychodzić da kanca Druhaja suśvietnaja vajna.

— U apošni pieryjad vajny byŭ vykarystany momant, kab pakazać, što Alžbieta taksama ŭdzielničaje ŭ spravach hramadstva, što jana nie ŭ izalacyi. Pryncesa ŭstupiła u žanočuju słužbu. U toj čas byŭ viadomy zydmak karalevy, jakaja ramantuje aŭtamabil. Zdymak z klučom u ruce la padniataha kapotu hruzavika. Viadoma, heta byŭ pastanovačny zdymak, a škoła, u jakuju chadziła pryncesa, była vajskovaja z admysłova pryhatavanaj dla jaje prahramaj navučańnia, choć kazali, što jana takaja ž, jak i dla inšych. Dla jaje pravodzili asobnyja zaniatki, jana nie kantaktavała z adnakłaśnicami. Tym nie mienš, pradavaŭsia zdymak Alžbiety, jakaja biare čynny ŭdzieł ŭ dapamožnaj žanočaj słužbie. Tam jana, darečy, atrymała šafiorskija pravy.

Pa vajnie.

— Zadačy štoraz uskładniajucca. U sakaviku 1946 hoda Alžbieta kirujecca ŭ padarožža ŭ Irłandyju. Heta było ciažkoje padarožža. Jana zrazumieła, i jaje atačeńnie taksama, što biesstaronnaść manarchini nie była zachavana. Akcyi łajalnaści z boku pratestantaŭ byli vyjaŭnyja, a elemienty satyry ŭ dačynieńni da katalikoŭ časami nahetulki biezhustoŭnyja, što, niahledziačy na stanoŭčyja vyniki vizitu, kiepski paślasmak zastaŭsia. Heta byŭ ciažki vyklik. (Praz try hady Irłandyja budzie abvieščana respublikaj i całkam samastojnaj dziaržavaj. — Pierakładčyk.)

Nastupny vielmi važny vizit, jaki praciahvaŭsia amal čatyry miesiacy, vioŭ u Paŭdniovuju Afryku. Alžbieta supravadžaje baćku, karaleŭskaja siamja pieramiaščajecca pa krainie ŭ admysłovym ciahniku, jaki nazvali «Bieły ciahnik». Na toj čas prypali 21-ja ŭhodki pryncesy, i hety dzień byŭ abvieščany nacyjanalnym śviatam. Alžbieta atrymała klučy ad bramaŭ Kiejptaŭna, a adnym z prezientaŭ, atrymanych joju, było našyjnaje ŭpryhažeńnie z 21 dyjamientam. Była taksama patetyčnaja i ŭźniosłaja častka — Alžbieta pad kaniec vizitu vystupiła pa radyjo z pramovaj. Trochi patetyčnaju movaju napisaŭ jaje adzin z karaleŭskich sakrataroŭ. Pryncesa źmianiła nie źmiest pramovy, a sens. Pośpiech pradvyrašyli ŭ toj čas dva fakty: uzrost pryncesy i ŭmieńnie nadavać słovam vielmi asabovy charaktar. Alžbieta mieła vielmi dobry radyjohołas. Pad kaniec vizitu jana skłała prysiahu na ŭzor siaredniaviečnaj rycarskaj prysiahi. Pierad usioj impieryjaj jana ŭčyniła ŭčyniła ŭračysty akt: paabiacała «ŭsio žyćcio, niezaležna ad taho, budzie jano karotkaje ci praciahłaje, pryśviacić słužbie dla vas». Heta była pramovie, źviernutaja da jaje pakaleńnia, i sproba ŭratavać impieryju. Alžbieta tut śviadoma ŭklučałasia ŭ publičnyja debaty. Heta peŭny pierałom. Pramova była vielmi dobra ŭspryniataja, choć i była niečakankaj navat dla prydvornych kołaŭ. Pramova prahučała ŭ 1947 hodzie, jaje tranślavali na ŭsiu impieryju.

Pryncesa pakazała svoj charaktar.

— Kali Alžbieta stała karalevaj i stała žyć u Bukinhiemskim pałacy, synu Karłu (Čarlzu) spoŭniłasia 3 hadki, a dačce Hańnie — 18 miesiacaŭ. Karaleva-maci, udava Hieorha VI, była abražanaja tym, što pavinna pakinuć pałac. Karaleva-maci navat napisała adnamu z upłyvovych palitykaŭ list u hetaj spravie. Taksama, kali Alžbieta ŭzyšła na pasad, jana trochi źmianiła prydvorny cyrymanijał i vyzvaliła svaich dziaciej ad kniksenaŭ pierad joju. Adnak i dalej rabić revieransy musili karaleva-maci i siastra, pryncesa Marharyta.

Pierš čym stała karalevaj…

— U 1948 hodzie vyjechała ŭ Paryž. Vyhladała vydatna, pryhoža pramaŭlała pa-francuzsku, čym skaryła šmat francuzaŭ i pastaviła vydatnyja adznaki svaim nastaŭnikam. Pryncesa ździejśniła ŭ Paryžy zakupy (Francyja była zabiaśpiečanaja lepiej, čym Anhlija, u tyja časy). A razam z tym nieabchodna było zapłacić i myta. Davoli vysokaje… I što cikava: pryncesa spytałasia tady ŭ svajho sakratara, ci musili mytniki abkłaści ŭsio mytam.

Mianie ščyra paciešyła toje, što budučaja manarchinia zadumvałasia, jak padmanuć mytnuju słužbu. Sama brała hrošy ź dziaržaŭnaha skarbu, ale była ździŭlenaja, kali joj naležała zapłacić za parfumy i karunki. (Karaleŭskaja familija maje i svaje dachody. — Pierakładčyk.) U 1951 hodzie Alžbieta vyjechała ŭ Kanadu, zajechaŭšy na karotki čas u ZŠA. Čym daŭžej pryncesa pierabyvała ŭ Kanadzie, tym sardečniejšy byŭ jaje pryjom u Krainie klanovaha lista. Karotkaterminovy vizit u ZŠA taksama byŭ paśpiachovy, dla słužboŭcaŭ administracyi toj dzień navat byŭ abvieščany volnym ad pracy. Sustrełasia z prezidentam Hary Trumenam. I možna skazać, što Alžbieta naležyć da tych niešmatlikich ludziej, jakija mohuć skazać, što sustrakali usich amierykanskich prezidentaŭ, ad Trumena pačaŭšy. Jana mahła b sustrecca navat z Ruźvieltam. Chacieła supravadžać baćku padčas jaho vizitu ŭ Vašynhton. U zaprašeńni Ruźvielt pisaŭ, što zaprašaje abiedźviuch prynces i što jon niejkich dvuch małych Ruźvieltaŭ taksama vystavić. Ale karol paličyŭ, što pryncesy nadta maładyja i nie ŭziaŭ ich z saboju.

Vierniemsia da vizitu Alžbiety ŭ ZŠA. Padčas takoha padarožža paśla pryjomu ŭ prezidenta nastupaje, pavodle zvyčaju, revizit u rezidencyi hościa i pryjom (reception de retour na movie dypłamataŭ). Pryncesa pryniała Trumena ŭ brytanskaj ambasadzie. Treba pamiatać, što ŭ Vašynhton jana prybyła z Kanady, dzie vystupała ŭ jakaści budučaj manarchini hetaj krainy. Kanadcy byli pakryŭdžanyja. Peŭna, niechta niedaacaniŭ roli dypłamatyčnaha pratakołu. (Pryncesa Alžbieta, pryjechaŭšy ŭ ZŠA z Kanady, musiła b dać pryjom u honar prezidenta Trumena ŭ kanadskaj ambasadzie. — Pierakładčyk.)

A potym pajechała ŭ Kieniju.

— 31 studzienia 1952 h. vylecieła ź lotnišča Chitraŭ (Heathrow), baćka asabista pravodziŭ jaje. Jon byŭ paśla apieracyi, zdaroŭje jaho lepšała, i ništo nie pradkazvała paharšeńnia. Metaju padarožža była padtrymka anhła-saksonskaha nasielnictva Kienii. I raptam, kali, pavodle adnoj viersii, pryncesa suzirała nasaroha, a pavodle inšaj — hladzieła na pavijanaŭ, śniedała, pryjšła viestka ab śmierci karala. Kali Alžbieta viartałasia ŭ Anhliju, jaje sakratary paprasili žurnalistaŭ, kab tyja nie rabili zdymkaŭ. I ŭsie pasłuchali. I niama na zdymkach momantu, kali jana siadaje ŭ aŭtamabil i jedzie na lotnišča. Ciapier takoje niemahčyma.

Što ŭ toj adbyvajecca ŭ Łondanie?

— Uinstan Čerčyl ab 11-j hadzinie 6 lutaha sklikaŭ pasiadžeńnie Karaleŭskaj Rady, byli taksama ŭčynieny peŭnyja kroki dziela sklikańnia Tronnaj Rady. Karaleva zaŭsiody vaziła z saboju dakumienty z dazvołam sklikać Tronnuju Radu. Kali 6 lutaha sabraŭsia kabiniet, źjaviłasia prablema z tekstam prakłamacyi, stajała pytańnie, jak akreślić suviaź manarchini ź jaje karaleŭstvami. Viadoma, što Sadružnaść (ad času uzychodžańnia na pasad Hieorha VI. — Pierakładčyk.) mianiałasia, źmianiŭsia jurydyčny status Irłandyi i stanovišča daminijonaŭ. Kali karaleva viarnułasia (padarožža praciahvałasia 24 hadziny), teksty prakłamacyj byli hatovyja. Źjaviłasia asobnaja viersija prakłamacyi Alžbiety II jak karalevy Kanady, paźniej Vialikaj Brytanii, Paŭdniovaj Afryki i Aŭstralii. Jany datavanyja 6-m i 7-m lutaha.

U adzin dzień nielha było ŭsio heta załatvić?

— U kožnym z tekstaŭ naležała ŭžyć roznyja farmuloŭki. Naprykład, było apuščana vyznačeńnie «impierskaja karona», zatoje źjaviŭsia termin «hałava Brytanskaj sadružnaści nacyj». Hieorh VI, karystaŭsia hetym tytułam z 1951 hoda na padstavie zakona ab karaleŭskich tytułach. Byŭ uviedzieny taksama pryncyp raździelnaści karony, bo kožnaj ź dziaržaŭ naležała ciapier samastojna abviaščać Alžbietu karalevaj. U 1936 hodzie, kali Hieorh VI uzychodziŭ na pasad, jaho abviaścili karalom Aŭstralii ŭ Karaleŭskaj zale parłamienta.

Alžbieta była abvieščana trochi inakš. Prakłamacyju pračytali pierad parłamientam na prystupkach. Treba pamiatać, što brytanskija karali mieli taksama tytuł abaroncaŭ [anhlikanskaj] viery, adnak u niekatorych prakłamacyjach ad hetaha admovilisia. Tytuł «karaleva brytanskich zamorskich daminijonaŭ» pamianiali na «inšych dziaržaŭ i terytoryjaŭ». Takich jurydyčnych niuansaŭ było niamała.

Zhodna z praviłam «karol pamior, niachaj žyvie karol» u panavańni nie mahło być pierapynku. Pry ŭsioj asabistaj dramie naležała dumać ab jurydyčnych tonkaściach. Była źviernutaja ŭvaha na kožnuju detal, na kožnaje słova ŭ tekstach prakłamacyjaŭ.

Alžbieta pryjechała ŭ Łondan. Što robicca 8 lutaha 1952 h.?

— Sabrałasia Tajemnaja [Karaleŭskaja] Rada, brali ŭ joj udzieł 175 čałaviek. Pra niekatorych žartavali, što nichto nie viedaŭ, ci jany jašče žyvyja, pakul jany nie źjavilisia na pasiadžeńnie. Karaleva padpisała dva asobniki Akcesijnych aktaŭ i była farmalna abvieščana karalevaj. Hety akt abviaščeńnia Alžbiety karalevaj najpierš pračytali z bałkona pałaca Sient-Džejms (St. James) u Łondanie, nadrukavali jaho i haziety. Zhodna sa zvyčajem akt byŭ pračytany ŭ inšych miaścinach Łondana — naprykład, u pamiaškańni biržy. U zamku Uindzar jaho pračytali pierad statujaj karalevy Viktoryi.

Na zdymkach uračystaści vidać, što trubačy karaleŭskaj kavaleryi mieli na hrudziach jašče rehalii z vyhraviravanymi simvałami karala Hieorha VI, tolki potym ich pamianiajuć na ER [Elisabetha Regina], na simvał karalevy Alžbiety.

I Alžbieta stała karalevaj.

— Nie biez prablem, bo paŭstała pytańnie: jak być z proźviščam spadkajemcy pasadu? Pytalisia, jakoje proźvišča buduć nasić dzieci, narodžanyja ŭ suženstvie Alžbiety i Pilipa Edynburhskaha — Uindzar (pa maci) ci Maŭntbeten (Mountbatten; pa baćku). Prync Pilip skardziŭsia potym, što jon — adziny mužčyna, jaki nie moža pieradać svajo proźvišča dzieciam. (Prync Pilip atrymaŭ kampiensacyju: dvajnoje proźvišča — Maŭntbeten-Uindzar — maje, naprykład, jahony ŭnuk prync Hienrych (Hary) Uelski. — Zaŭvaha pierakładčyka.)

Praz šeśćdziasiat hadoŭ možam skazać, što Alžbieta stała markaj.

— Kali Alžbieta ŭzychodziła na pasad, Čerčyl kazaŭ: nastupaje druhaja alžbiecinskaja epocha (kažučy tak, ser Uinstan Čerčyl mieŭ na ŭvazie epochu Alžbiety I. — Pierakładčyk.), ale mnie zdajecca, što ŭ hetym vypadku my majem spravu ź niečym inšym. Śviet hetak chutka mianiaŭsia, što ciažka kazać pra alžbiecinskuju epochu, ale karaleva, padabajecca nam heta ci nie, svajoj vialikaj asabovaściu nadaje ton śvietu. Maje ŭ sabie niešta niaŭłoŭnaje — jaje styl niaźmienny i pastajanny, i adnačasova jana nie adstaje ad pieramien, jakija adbyvajucca ŭ śviecie. Alžbieta II stvaraje vakoł siabie peŭnuju aŭru. Na śviecie šmat manarchijaŭ, ale za kryteryj supastaŭleńnia, acenki zvyčajna biarecca brytanskaja manarchija.

Prezident ZŠA byŭ mocna ździŭleny padčas apošniaha vizitu ŭ Złučanaje Karaleŭstva. Kali ŭ 2009 hodzie Alžbieta prymała Anhiełu Merkiel, taja adpraviłasia na pryjom u nahavicach. Pačałasia sapraŭdnaja dyskusija, ci možna hetak. Potym vyjaviłasia, što stroj kanclerki Niamiečynny byŭ uzhodnieny z karaleŭskim dvarom.

Spašlusia na jašče adno vykazvańnie Čerčyla. Jon kazaŭ, što Alžbieta II daskanała ihraje rolu karalevy. Kazaŭ, što dla hetaje roli niama lepšaj aktorki. Dumaju, što na Alžbietu treba hladzieć jak na marku. Havorka idzie pra peŭnuju źjavu. Źjavu, jakaja zaviecca karalevaj Alžbietaj II. Niachaj naša razmova budzie ścipłym prezientam na dyjamientavy jubilej.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0