POŠTA

POŠTA

Dobry dzień, šanoŭnaja redakcyja!

Toj fakt, što ja źjaŭlajusia čytačom i padpisčykam «Našaj Nivy» ad pačatku jaje adnaŭleńnia ŭ 1991 hodzie, śviedčyć, što hetaja hazeta — maja, jana mianie zadavalniaje — i pa źmieście, i pa formie, i pa sposabu padačy materyjału.

Papiaredžańnie Dziaržkamdruku liču nadumanym. Chaču paraić «baraćbitam» z klasyčnym biełaruskim pravapisam aznajomicca sa sšytkami školnikaŭ-pačatkoŭcaŭ. A z tych sšytkaŭ kryčma kryčyć miakki znak, «represavany» stalinskaj narkomaŭkaj. «Čaćvier», «śviata», «rańnie» — pišuć vučni «pamyłkova», navat nie padazrajučy, što hetaksama ŭ svoj čas pisali Janka Kupała i Maksim Harecki, Jakub Kołas i Łarysa Hienijuš.

Tryvałaści vam, našaniŭcy!

Žyvie Biełaruś!

Źmicier Ciechanovič, Miensk

 Šanoŭnaja «Naša Niva»!

Što takoje Biełaruś, ja daviedaŭsia ad Uładzimiera Karatkieviča, a sutyknuŭsia z žyvoj, sapraŭdnaj Biełaruščynaj, kali pačaŭ čytać vas. «Naša Niva» patrebnaja mnie i maim siabram, patrebnaja ŭsim biełarusam.

Dziakuj, što vy jość!

Siarhiejeŭ A., Miensk

 Šanoŭnaja redakcyja!

Ja źjaŭlajusia stałym padpisčykam vašaje adnoŭlenaje hazety ad pieršaha numaru.

Kab nie kryvić dušoju, ja nie zaŭsiody padzialaŭ źmienlivyja kancepcyi vydańnia. Na siońniašni dzień, mnie zdajecca, što vy dasiahnuli tej aurea mediacritas (załatoje siaredziny), jakaja zadavalniaje husty i, hałoŭnaje, absłuhoŭvaje zacikaŭleńni mnohich prahnučych sapraŭdnaha kryvickaha słova. Tolki taraškievica, tolki «kananičny» pravapis zachavaćmie, a ŭ perspektyvie pamnožyćmie čytackuju aŭdytoryju ŭ vašym vydańni. Praha da vuzkich kanjunkturnych intaresaŭ pryviała da zhuby svajho rezystenckaha tvaru hazetami «Pahonia» dy «Svaboda».

Padpisčyki «Našaj Nivy» viedajuć, što siońniašniaja rasprava nad hazetaj raŭnaznačnaja raspravie nad Biełarusiaj (nad majoj siamihadovaj dačkoj, jakaja nia moža pajści ŭ biełaruskuju klasu, bo ich nie jsnuje ŭ prastory Horadni: kali datarnavać hety hvałt da socyjumu...).

Akupanty ciešacca z hetaha, pacirajučy ruki. Mo j zapraŭdy vierać, što ŭsie abšary Biełarusi naležać im. Spakusy niačyścika robiać ich samaŭpeŭnienymi. Ale Boh adviarnuŭsia ad ich. Panieže Jon stvaryŭ narody j nadaŭ im movy ich, kab ludzi mahli vysłaŭlać Jaho pačesnaje imia. Jon z nami. Nami nie apanoŭvaje ročpač i žurba, bo z nami Jon, jaki daje jasnaść hałavie, spakoj sercu i ŭpeŭnienaść ruce.

Navat kali nas adužać siły PPRB, što nievierahodna, my, padpisčyki «NN», zastaniemsia ŭładarami niedasiahalnaha dla vorahaŭ «Kraju». Bo staryja, ciopłyja sercu vieśnicy našych maraŭ adamknutyja dla nas u hety kraj. Hetkimi vieśnicami stała «NN». Ja vieru, što hazeta jo jasnaj źničkaj, jakaja nie pamierknie na śvitańni. (Prynamsi, «śvitańniem» našu sytuacyju nie nazavieš. Akurat bolš pasuje termin «zachod», abo «sutońnie».) Tamu pryšłaść nas čakaje śvietłaja, ad mora źničak u niabiosnym suśviecie padobnych pieršaj (jakuju zapalili vy), a tamu samaj niezabyŭnaj.

Z pavahaj — Vitaŭt Parfianionak, Horadnia

Pryvitańnie, šanoŭnaja redakcyja!

Dasłać list zmusili tyja abstaviny, što skłalisia vakoł hazety.

Ščyra ŭdziačny vam za toje, što siańnia ŭ Biełarusi jość sapraŭdnaja biełaruskaja hazeta.

Mnie vielmi patrebnyja vy, vašaja hazeta, sapraŭdnaja, a nie skalečanaja biełaruskaja mova. Tolki razam z vašaju hazetaj adčuvaju siabie biełarusam, hanarusia niešym pryhožym, piavučym słovam. I nijakija prychadni, pahatoŭ, nie zabaroniać razmaŭlać i dumać pa-biełarusku.

Zaraz ciažki stan dziela ŭsiaje biełaruščyny, ale Pan Boh daŭ nam hetuju ziamlu j movu, i my pavinny baranić ich.

Voraham biełaruščyny karcić zabić volnaje biełaruskaje słova, ale trymajciesia, chłopcy! Za varožymi chmarami abaviazkova pryjdzie ciopłaje soniejka. U heta vierać ludzi, jakim nieabyjakavy los našaje Baćkaŭščyny. Vy nia pieršyja, što paŭstali za abaronu volnaha słova, ale j nie apošnija j pavinny viedać — pakul žyvie navat apošni biełarus na śviecie — mova nie zahinuła.

Jašče raz trymajciesia, chłopcy! My z vami. Žyvie Biełaruś!

Jermakoŭ, Homiel

Vysyłaju hazecie «Naša Niva» svoj list z vykazvańniem svajoj padtrymki vašaha pamknieńnia viarnuć biełarusam ichnuju movu.

Liču vaš pieršy krok u hetym napramku — viartańnie da taraškievicy — słušnym.

Ciapier pra inšaje. Chaciełasia b, kab na taraškievicu pierajšli «Krynica» i «Spadčyna», jakija ja vypisvaju. Moža, u vas budzie nahoda skazać im heta, tamu što nielha niešta rabić napałovu.

Što da suda, dyk ja asabista nie ŭsprymaju jaho, jak i ŭsio astatniaje, što ciapier robicca, byccam by ŭsurjoz i nadoŭha, jak takoje.

Žyvie Biełaruś!

Byvajcie zdarovy.

Eduard Charanski, Babrujsk

Čarha pa pierac

Dzień dobry, spadarstva!

Chaču padzialicca svaimi nazirańniami za tym, jak dzieci ź ich niepasrednaściu vyznačajuć u svaich hulniach admietnaści času —toje, što my, darosłyja, usprymajem jak naležnaje.

Kaliści moj tata raspaviadaŭ, što dla ŭsich susiedzkich padletkaŭ 10-12 hadoŭ samaj cikavaj była hulnia «Kolejka za pieprzem» (čarha pa pierac). Praviły byli prostyja: treba było jak maha ščylniej stać adzin za adnym da vakienca ŭ kamory j jak maha macniej cisnucca da škielca, až pokul toje nia treśnie. Tady dzieci, jak pyrski, raźlatalisia ŭ roznyja baki, kab haspadar z rozhaj nie dastaŭ kaho-niebudź «z čarhi».

Hetaja hulnia była «padhledžanaja» dziećmi ŭ darosłym žyćci, kali ŭ Lidu ŭ 1940 hodzie pryjšli Saviety j prynieśli z saboj čerhi.

Darečy, moj stohadovy dzied Antoś kazaŭ, što pieršyja Saviety (heta tyja, što ŭvajšli ŭ 1919 hodzie) byli lepšyja, čym druhija — što pryjšli ŭ 1940-m. Lepšyja, bo pryjšli j pajšli, a druhija — pryjšli j zastalisia.

U 1990-m moj piacihadovy syn z zachapleńniem pakazvaŭ mnie svoj dziciačy pakoj, zastaŭleny ŭ rad kresłami, stoŭčykami, na jakich byli raskidanyja dziciačyja cacki, adzieńnie. Dzieci stajali ŭ čarzie pa adzin bok kresłaŭ, a starejšy chłopčyk chadziŭ pa druhi. Akazvajecca, heta była mytnia. Dzieci jechali za miažu tak, jak ichnyja baćki.

A zusim niadaŭna moj susied apavioŭ taki vypadak.

Razam sa svajoj dačuškaj, jakoj piać hadoŭ, jany pajechali praviedać babulu ź dziadulem, što žyvuć u Biarozaŭcy. Ad Lidy niedaloka, usiaho 25 kilametraŭ. Jak i va ŭsich biełaruskich miastečkach, na płoščy staić bronzavy pravadyr.

— Tata, heta chto?

— Heta, Mašačka, Lenin.

— A, heta toj, što ź «Bitłz»?!

Takija voś admietnaści ŭ našaha času. Lenin maje asacyjacyju tolki ź «Bitłz», bo našyja dzieci ŭžo lepš viedajuć Lenana.

Łaŭreš Halina, Lida

Studenty vybirajuć biełaruskaje šoŭ

Naprykancy navučalnaha hodu (u červieni) MHA MF praviała apytańnie siarod studentaŭ VNU h. Mahilova. Metaj ankietavańnia było vyśviatleńnie nastrojaŭ u maładziovym asiarodku, jakija datyčać staŭleńnia maładych ludziej da biełaruskaści (movy, kultury, historyi).

Było apytana 297 studentaŭ, pieravažna MDU i MMI. Kožnaja ankieta ŭtrymlivała 5 pytańniaŭ z varyjantami adkazaŭ. Vyniki atrymalisia nastupnyja:

Pytańnie 1. Što b Vy naviedali ŭ pieršuju čarhu?

31% abrali biełaruskija (heta značyć, jak minimum na biełaruskaj movie) šoŭ i konkursy; 22% — biełaruskuju dyskateku (ź biełaruskamoŭnym dy-džejem); 13% spadabałasia spartovaja sekcyja; 9% naviedali b seminary j lekcyi. Astatnija 25% abrali «inšaje», dzie pieravahu mieli histaryčnyja miaściny, muzei, piŭbar i navat schod BNF.

Pytańnie 2. Jakomu vieravyznańniu Vy addajecie pieravahu?

Hetaje pytańnie vyśvietliła davoli vialiki pracent abyjakavych (22,56%) i pieravahu pravasłaŭja (56,23%).

Astatnija pierakanańni vyhladajuć nastupnym čynam:

katalicyzm — 2,02%;

buddyzm — 1,68%;

isłam i pratestantyzm — pa 0.67%;

kanfucyjanstva — 0,34%.

Pytańnie 3. Što dla Vas biełaruskaje, biełaruščyna?

Vielmi aktualnaje pytańnie, jakoje adlustravała vielmi vialikuju (u paraŭnańni z astatnim elektaratam) prychilnaść moładzi da biełaruščyny. Razvažajcie sami:

niešta cikavaje, ale małaznačnaje — 19,53%;

ničoha — 9,09%;

niama adkazu — 8,75%;

važnaja halina viedaŭ — 36,03%;

sprava žyćcia — 26,6%.

Prosty raźlik pakazvaje na prykładnyja suadnosiny: 62% «ščyrych biełarusaŭ» suprać 28% abyjakavych.

Pytańnie 4. Jak Vy staviciesia da viartańnia biełaruskim haradam spradviečnych nazvaŭ (Miensk, Horadnia i inš.)?

Adkazy na hetaje pytańnie, na našuju dumku, prostapraparcyjna zaležali ad stupieni adukavanaści studentaŭ uvohule j viedańnia historyi ŭ pryvatnaści. Bo, kali pravodzić paralel z papiarednim pytańniem, adrazu zaŭvažajecca vialiki razryŭ. I heta naturalna, bo kali ŭsie razumiejuć, što takoje biełaruskaje, dyk pra toje, što jašče zusim niadaŭna Minsk byŭ Mienskam — viedajuć nia ŭsie...

A vyniki atrymalisia nastupnyja:

stanoŭča — 30%;

admoŭna — 59%;

niama adkazu — 11%.

Pytańnie 5. Kamu, na Vašuju dumku, varta pastavić pomnik na placy Niezaležnaści?

Adkazy na hetaje pytańnie vyjavili davoli vysoki ŭzrovień viedańnia historyi j kultury Biełarusi. Na žal, pieravažaje tut usio jašče «savieckaje» ŭsprymańnia historyi dy adsutnaść «lidera», što moh by skansalidavać nacyju.

Takim čynam, u adkazach na hetaje pytańnie było nazvana 27 asobaŭ. Voś jak vyhladaje śpis samych upłyvovych ludziej u historyi Biełarusi:

1. F.Skaryna — 17,51%;

2. K.Kalinoŭski — 10,44%;

3. A.Łukašenka — 5,72%;

4. Jakub Kołas — 4,71%;

5. Janka Kupała — 4,38%;

6. Jeŭfrasińnia Połackaja — 3,37%;

7. M.Bahdanovič — 3,03%.

Amal čverć ličyć, što pomnikaŭ u nas užo chopić (nikomu —23,5%).

Akramia taho, vykazvalisia mierkavańni, što varta ŭšanavać «biełaruskuju žančynu», adpaviedny «narod» dy «Mikołku-ciahnika». A niejki liberał (?) z usioj surjoznaściu zaznačyŭ, što «varta padumać ab ekanomicy».

A niezvyčajnaja papularnaść našaha Prezydenta, na naš pohlad, tłumačycca nie maleńkim pačućciom humaru moładzi. Bolš hruntoŭny analiz apytańnia my pakidajem na admysłoŭcaŭ dy našych pavažanych čytačoŭ. Zaznačym tolki apošniaje: pierakanaŭčaja bolšaść moładzi vybiraje NIEZALEŽNUJU BIEŁARUSKUJU dziaržavu, i ŭładam pryjdziecca z hetym ličycca.

Staršynia Mahiloŭskaj haradzkoj arhanizacyi Maładoha Frontu Andruś Kavaloŭ, Mahiloŭ

Dzie taja Narač...

Dzie taja Narač, jakaja jašče dziasiatki dva hadoŭ tamu biła vialikaj chvalaj u malaŭničyja bierahi z łuhami j bujnymi sosnami. Voziera było prazrystaje, i rybałovu lohka było bačyć rybu, dzie kidać svaje vudy, a travy byli takija, što nia bačna, dzie jakaja skacina pasiecca. Hraŭ ražok tam-siam staroha pastucha i chto naviedvaŭ hetyja miaściny, zachaplaŭsia pryhažościu Naračanskaha kraju. Na kožnym kroku śpiavali krynički žyvyja j prazrystyja, ale zaraz užo nie pačuć ichnaha šapacieńnia, bo ich užo niama, jak niama zialonaha haju pa bierahach, a tamu j niama chvalaŭ u brudnym voziery, zaciahnutym cinaj. Chvoraje voziera! — kaža toj, chto žyvie tutaka. Užo nie adzin hod mała chto rašajecca ŭleźci ŭ voziera, bo atrymaje skurnuju chvarobu, i časam možna bačyć, jak toj abo inšy adpačyvalnik škrabie svaju śpinu.

Chutka zaraście voziera chmyźniakom i čarotam, jakija adno j buduć nahadvać, što tutaka było niekali prazrystaje voziera ź dzivosnymi bierahami j žyvymi krynicami, što davali vozieru mahčymaść ploskacca žyvoj chvalaj. Nie chvaluje miascovaje načalstva budučynia tych, chto zachoča adpačyć, jedučy z horadu, chavajučysia ad šumu j brydkaha pavietra. Byłyja zaŭchozy niadrenna tutaka papracavali — pabudavali pryhožyja, jak pałacy, katedžy j kvatery ŭ vialikich budynkach, spahanili j źniščyli voziera. I nie znajšoŭsia ŭ Miensku čałaviek, jaki b paŭstaŭ u abaronu pamirajučaha, niekali pryhožaha kutočka svajoj radzimy. Tut chvoraje ŭsio: i lasy, i voziera, i sama Biełaruś. I tamu ja zaklikaju kožnaha hramadzianina svajoj baćkaŭščyny vartavać toje, što naležyć narodu Respubliki Biełarusi. I zabaranić miascovamu j mienskamu načalstvu rasparadžacca na svajo mierkavańnie bahaćciem ziamli našaj. I huduć na bierazie nie lasy, a mašyny, bo jdzie sučasnaja technika pa naša z vami žyćcio i ŭsio asiarodździe.

Usich ich u sud, chto pahubiŭ bolšuju častku ŭsiaho, što tut bujnieła vakoł. Abureńnie čuju z boku tych, chto byvaje tutaka na adpačynku — tutaka ŭžo ničoha niama dobraha, kab adpačyć, adny tolki kamiennyja karobki dy prasłavuty «kacier», što dva hady tamu z dazvołu samoha prezydenta kinuli ŭ čystuju vadu, adkul zabrudžvajecca i ŭsio voziera. I jak na toje licha, kataje traktar «Biełaruś» čarnobylskich dziaciej, što adpačyvajuć tut u dvuch vahončykach — i nie aby jak, a za hrošy, dzieručy z čarnobylcaŭ hrošy. Z treskam imčyć traktar la mianie, i baluča serca nyje — da čaho dažylisia. Pryjdzie čas, i adkažuć usie tyja, chto źniščyŭ Narač i ŭsio, što viakami było j zachoŭvałasia miascovymi žycharami. Adkaz buduć nieści j tyja kiraŭničyja orhany, što dajuć miascovym uładam rasparadžacca pryrodnym bahaćciem baćkaŭščyny.

Ja dziciačy piśmieńnik, žyvu ŭvieś čas tutaka j viedaju, jakim było voziera raniej i što ź im zrabili miascovyja kiraŭniki apošnim časam. Idzie pierabudova sanatoryja «Narač» — užo ź dziasiatak hadoŭ! I kali raniej aśvietlenyja soniejkam dva budynki chavalisia ŭ vialikich sosnach na bierazie voziera, dyk zaraz jany pieratvarylisia ŭ niejki barak daŭžynioj u tysiaču metraŭ i la jaho ŭžo nie zastałosia miesca dla kvietak i drevaŭ, błakitnych jalinaŭ ź ich duchmianych pacham. I nichto ni za što nie adkazvaje, a treba, kab haspadarčuju rabotu praviarała vyšejšaje načalstva z horadu. Jany j były zaŭchoz, a zaraz staršynia pasiałkovaha savietu Naračy ŭsio j źniščyli, i jany pieršymi pavinny dać adkaz...

Alaksandar Paskrobyšaŭ, Narač

ŽYVAJA MOVA

Štości nie čuvać biełaruskaje movy ŭ Miensku. Zdajecca, musić hučać tut i ŭdzień i ŭnačy, a nie hučyć ža. Mova, što stałasia symbalem apazycyjnaści da luboje ŭłady na praciahu ŭsiaho dvaccataha stahodździa, u samym valnadumnym horadzie krainy nie hučyć. Pryčynu hetaha fenomenu nia varta sprabavać vytłumačyć «rasiejskaściu» Miensku, tym, što tut mała biełarusaŭ, bo viadomaja reč: da biełaruščyny ŭ pracentavym stasunku horniecca našmat bolej «pašpartnych» rasiejcaŭ (ukraincaŭ, litoŭcaŭ dy inš.), čym biełarusaŭ. Chaj heta nikoha nie ździŭlaje i nie biantežyć. Na žal, karennyja žychary kraju (i heta reč daŭna viedamaja) saromiejucca j pahardžajuć svajoj movaju ŭ supraćvahu pradstaŭnikam inšych nacyjaŭ, što žyvuć u Biełarusi, jakija aktyŭna asvojvajuć movu tubylcaŭ i razmaŭlajuć na joj. Ale heta tolki adzin bok spravy: navat tyja, chto vałodajuć movaj, albo joj nie karystajucca (ci karystajucca zredčasu ź niejkaje nahody) albo ŭžyvajuć tolki u biełaruskamoŭnych asiarodkach (jak praviła, heta tak zvany «treci sektar», niaŭradavyja arhanizacyi), što zamykaje jaje ŭ peŭnych miežach i nie sadziejničaje pašyreńniu navonki. I tolki nievialikaja častka ludziej u haradoch karystajecca biełaruskaj movaj zaŭždy i tolki joj. Kolki takich ludziej — skazać niemahčyma, ale ich tak niašmat, što jany nia zdolnyja paŭpłyvać ani na moŭnaje abličča svajho horadu, ani Biełarusi tym bolej.

Sytuacyja ŭ pravincyi — tam biełaruskaja mova žyvie, ale ŭ sapsavanym vyhladzie. Dzie-nidzie zachavalisia vyspački amal niekranutaje čužaziemnymi ŭpłyvami narodnaje havorki. Śviežy prykład: ja byŭ pryjemna ździŭleny, kali ŭ vieraśni sioleta na adkryćci adnoŭlenaje mickievičaŭskaje siadziby ŭ Zavośsi tutejšyja sialanie ź Ivacevickaha j Baranavickaha rajonaŭ razmaŭlali pa-biełarusku tak, byccam nie było šmathadovaje rusifikacyi, a škołki źniačeŭku «pa žadańni baćkoŭ» («pa žadańni pracoŭnych masaŭ») nie pieravodzilisia na movu susiedniaje dziaržavy. Časam navat zdavałasia, što tyja mužyki, babki dy škalary nie «tutejšyja», a nacyjanalisty ź Miensku. U toj ža čas «nacyjanalisty» značnaj svajoj častkaj šparyli pa-rasiejsku i tužyli pa Radzimie, płakalisia adzin adnomu pra svajo biadotnaje žyćcio, pra movu.

A movie nie było kamu papłakacca na tych, chto šanuje jaje tolki ŭ vuzkich tusoŭkach, a na vulicy, u kramie, u transparcie «zabyvajecca» na rodnuju. Z taho majem paraleli: biełmova = apazycyja, biełmova = BNF, biełmova = palityka. I biełaruskaja mova sa strataj funkcyi movy stanovicca tolki zbrojaj u zmahańni za vałodańnie masami. Mova pierastała być srodkam znosinaŭ pamiž ludźmi, jana amal apuściłasia da ŭzroŭniu «prastałytki», joju karystajucca tady, kali heta nia škodzić asabistamu imidžu, ułasnaj reputacyi, razmaŭlajuć na joj u «svajoj tusoŭcy», barani Boža, jaje pačuje stary znajomy ci niechta na pracy: adrazu na tvary źjaŭlajecca čyrvań... Uźnikaje pytańnie: navošta razmaŭlać pa-biełarusku, kali jašče z-za hetaha treba pierad niekim saromiecca, ci nie praściej nie stvarać sabie prablemaŭ i kinuć durnoje?

Zajdzicie ŭ siadzibu taho ž Narodnaha Frontu. Tam «zahruziać» nia tolki ŭlotkami j źviestkami z haračych frantoŭ zmahańnia z dyktaturaj, ale niaredka možna pačuć dakor (a to j kpinu) u bok niekaha, što toj razmaŭlaje pa-biełarusku. Tyja, chto tak havorać, ličać siabie apošnimi z mahikanaŭ, samymi pravilnymi i achviarnymi — ale časam achviarnaść hetaja vielmi chutka zakančvajecca, albo pierarastaje ŭ radykalizm, albo prycichaje, jak by jaje j nie było. Prasačycie dziela cikavaści za jakim-niebudź «nacyjanalnym hierojem», ci šmat takich, chto, vyjšaŭšy ź biełaruskamoŭnaha asiarodku, budzie j na vulicy, i va ŭstanovie, i ź minakami (paŭsiul i zaŭždy) razmaŭlać pa-biełarusku? Nie, bolšaść zachoča zastacca nieprykmietnymi «zmaharami tajemnaha frontu», apraŭdvajučy heta bajaźlivaściu patrapić u łapy KHB, jakoje byccam tak i maryć usich paźniščać dy pazvozić u Kurapaty... Bajki heta!

Sumna stanovicca ad uśviedamleńnia taho, što rasiejščynaj nia hrebujuć navat ludzi viadomyja, aŭtarytetnyja, piśmieńniki — jak paśla hetaha možna hanić uładu j kryčać, što jana źniščaje movu? Tak, ułada rasiejskaja, potym savieckaja, jašče j ciapierašniaja dušyła j dušyć usio biełaruskaje, bo nichto nie supraciŭlajecca, usie maŭčać, u vypadku čaho chavajucca pad maskaju abyvaciela, saromiejucca movy. Uva ŭsim vinavatyja pierš za ŭsio my sami. Kali «śviadomyja» nie razmaŭlajuć pa-biełarusku, čamu heta musiać rabić astatnija? Dzie prykład? Mova pierš za ŭsio maje funkcyjanalnaje značeńnie (i biełaruskaja, niahledziačy na svoj specyfičny stan, tut ničym siarod inšych nie vyłučajecca), ale joj amal nichto nidzie nie karystajecca. Jak u takim vypadku možna kazać pra «adradžeńnie»: što adradžać, z čaho adradžać?

U Biełarusi dobraja masa nasielnictva vałodaje biełaruskaj movaj, i kali «śviadomyja» zahavorać na svajoj movie, ich padtrymaje častka tych, chto vahajecca. Za tymi pryjduć inšyja, stvorycca precedent realnaha jsnavańnia movy, jak srodku znosinaŭ pamiž značnaj (niemałoj/peŭnaj) častkaj nasielnictva Biełarusi. Tolki tady ź joju pačnuć ličycca, pavažać i staracca ŭžyvać (navat čynoŭniki). Mova budzie dapiakać jejnym niepryjacielam, i tolki ŭpartaść, tryvałaść i, abaviazkova, nachabstva zabiaśpiečać joj žyćcio. Usio heta pryhožyja słovy, ich ažyćciavić moža tolki vola kožnaha čałavieka paasobku. Treba ž niašmat: pryjści ŭ kramu j paprasić, da prykładu, nie «čašiečku kofie», a «filižanku kavy», chiba ciažka?

Chto-niebudź moža patłumačyć: navošta patrebnaje nam zaraz TBM? Chaj spačatku chacia b kožny dvaccaty ci dziasiaty zahavoryć pa-biełarusku, tady jsnavańnie TBM budzie apraŭdanaje. Tady jano budzie zdolnaje zhurtavać vakoł siabie nośbitaŭ, a nie amataraŭ rodnaha słova, budzie zdolnaje ŭpłyvać i patrabavać, baranić biełaruščynu. Čym zaraz zajmajecca tavarystva? Ničym! Kryčyć i płača, što mova «ŭmiraje», prosić u prezydenta «padtrymki, razumieńnia», spadziajecca na łasku «pana». Toje ž samaje možna śmieła kazać i pra piśmieńnicki sajuz. Vyjście adno: razmaŭlać paŭsiul tolki pa-biełarusku. Niachaj mova budzie kazytać nervy «słavianam», «intehrataram» dy «ženščynam», ale treba zmusić usich ź joju ličycca. Niachaj niechta kryčyć pra «nacyjanalizm» — heta musić vyklikać tolki honar za siabie, za tych, chto nie adroksia ad svajho, ad biełaruskaha. Lepiej pryvid takoha «nacyjanalizmu» budzie badziacca pa Biełarusi, zazirać u kožnuju chatu j kvateru, čym tulicca ŭ siadzibie BNF, ci jašče ŭ jakoj kamorcy.

Napačatku 1999 hodu ŭ RB musić adbycca ŭsieahulny pierapis nasielnictva. Zaraz razumnyja dziadźki prapanujuć nie nazyvać svajoj rodnaj movy, a adkazać na pytańnie: «Jakoj movaju zazvyčaj Vy štodzień karystajeciesia?» Heta moža stacca najbolšym udaram pa biełaruskaj spravie, kali zahadzia viadomy adkaz bolšaści: «Pa-ruski». Mienavita hetak, «pa-ruski», a nie «po-russki» (i nie pa-biełarusku) razmaŭlaje nasielnictva RB.

Nie sakret, što rasiejskaja litaraturnaja vymova čutnaja chiba tolki ŭ centry Miensku. Pa-za hetym abšaram narod trymajecca praviła: «chto kak chacit, tot tak i havaryt». Paŭsiudna ŭsie dziekajuć dy ciekajuć (kažuć nia diadia, chotieť, vidiš, tielevizor, a dziadzia, chacieć, vidziš, cielevizar — prykłady advolnyja, možacie pryvieści svaje). Pasłuchajcie abjavy prypynkaŭ u transparcie: «Śledujuščaja astanoŭka «Płoščadź pabiedy». Časam davodzicca čuć, byccam hetkija moŭnyja lapsusy —sapsavanaja rasiejskaja mova. Vincuk Viačorka schilny ličyć heta «tralejbusna-mikrarajonnym kajne» — z hetym ciažka nie zhadzicca. Kožnaja mova vyłučajecca nia tolki leksykaj, ale j hukami, vymovaj. Anhielca paznajem nie pa tym, na jakoj movie jon hutaryć, a pa intanacyi j pa specyfičnym, ułaścivym tolki hetaj movie vymaŭleńni. Znajomyja pryznajucca, što pa pryjeździe ŭ Maskvu ichnaje biełaruskaje pachodžańnie adrazu paznajuć pa akcencie.

Ciažka patłumačyć abyvacielu, što jon razmaŭlaje nie pa-rasiejsku, jak by ni namahaŭsia. Navukoŭcy dakazali, što asablivaści vymaŭleńnia abumoŭlenyja hienetyčna j antrapalahična na samym pieršym etapie farmavańnia kožnaje nacyi. Tamu toje, jak biełarus budzie razmaŭlać, zakładvajecca z małakom maci (nieharadzkija žychary buduć jakać u pieršym składzie pierad naciskam, kazać «śnieh», «źjem», «ćvicie», «dziaŭbie», i niaźmienna dziekać dy ciekać). Voś čamu Łukašenka, jak by ni chacieŭ daskanała avałodać «vielikim i mohučim», nia zdoleje hetaha zrabić nikoli — i tut tavaryšu prezydentu zastajecca tolki paspačuvać, bo nichto jamu nie dapamoža — los taki. Nie pašenciła naradzicca «russkim»...

Takim čynam, naš lud u balšyni razmaŭlaje ci na zrusifikavanaj biełaruskaj movie, ci na «tralejbusna-mikrarajonnym kajne», nu tolki nie pa-rasiejsku! U 1999 hodzie prezydenckija viestuny na ŭsiu Biełaruś zahałosiać, što biełmova admierła, narod ad jaje admoviŭsia. «Volaju naroda» možna budzie jaje pazbavić i symbaličnaha statusu «druhoj dziaržaŭnaj» i abvieścić naahuł pa-za ramkami zakonu — heta ŭ nas možna praz čarhovy referendum «prahnać». Tolki pry ŭmovie, kali siońnia patencyjnyja nośbity movy jaje ŭviaduć u štodzionny ŭžytak, biełaruščyna budzie zdolnaja hvałtu supraćpastavić nie pustyja słovy, a samu siabie — nia ŭjaŭnuju, ale nasamreč žyvuju.

Viktar Muchin

U našym chramie to skład, to stajnia, to bar...

Šanoŭnaja Redakcyja!

Pišuć vam katoliki z Rečycy. I źviarnucca pa vašu dapamohu nas zmušaje taja sytuacyja, jakaja skłałasia vakoł našaha kaściołu. Pabudavany jon byŭ ź vialikimi ciažkaściami ŭ 1903 hodzie našymi baćkami dy dziadami. Niekatoryja z nas jašče pamiatajuć, jak jon dziejničaŭ, chryścilisia ŭ im, viančalisia; a kali pamirali rodnyja i blizkija, dyk malilisia za žyćcio viečnaje dla ich u hetym kaściole. Ale ŭ 1932 hodzie jaho ŭ nas zabrali. Što tolki ni rabili z našym kaściołam: byŭ tut i skład, i elektrastancyja, padčas vajny niemcy zrabili stajniu. Zaraz tam restaran, dzie pradajuć taksama i harełku. Ździekvalisia z nas i ŭ 1932, i ŭ 1942, i zaraz ździekujucca. Nia raz i nia dva, na praciahu astatnich hadoŭ, źviartalisia my ŭ roznyja instancyi z prośbaju ab dapamozie. U 1993 hodzie haradzkaja sesija deputataŭ vyrašyła viarnuć nam našu śviatyniu, ale kamuści ŭ Rečycy nia chočacca hetaha rabić i pamima pastanovy sesii deputataŭ chram nam nie viarnuli. 03.04.98 sesija haradzkich deputataŭ iznoŭ vydaje pastanovu, kab harsaviet zrabiŭ damovu z našaj abščynaju ab pieradačy jaho nam. Ale mima namahańniaŭ z našaha boku hetaja damova da siońniašniaha dnia nie padpisanaja. Usio štości zaminaje. A ŭžo vosień na dvary.

Źviartalisia i źviartajemsia pa dapamohu da staršyni harsavietu, staršyni abłasnoha savietu. Ale chiba našyja piśmy nie dachodziać da kaho treba, dzieści hinuć. Pisali taksama da prezydenta, i, kažuć, byccam prezydent daŭ zahad addać, ale jaho nie pasłuchali.

Taho źviartajemsia da vas — dapamažycie nam!

Siarod nas jość ludzi staryja, jakija bahata čaho pieražyli na svaim viaku: vajnu, toje, što było pierad vajnoju i što było pa vajnie, pieražyli choład i hoład, strach za žyćcio blizkich ludziej i ich śmierć, pieražyli źniavahu hodnaści ludziej. I chto b moh padumać, što na staraści znoŭ daviadziecca ciarpieć ździek!

Prosim, nadrukujcie naš list, moža jaho pračytajuć ludzi, ad jakich zaležyć pieradača śviatyni.

Z šancunkam, kataliki Rečycy:

Kaŭnackaja Jadviha,
Ziambroŭski A.,
Karnickaja Maryja,
Zakreŭskaja Maryja,
Suševič Ivan
i jašče 10 podpisaŭ.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0