№ 03 (124) 1999 h.
Michaił Čyhir:
«Moj ideał — Finlandyja i Švejcaryja...»
Michaił Čyhir – były premjer-ministar, viartajecca. Viartajecca hučna i demanstratyŭna, prapanavaŭšy siabie na miesca pieršaj asoby ŭ krainie. Adnym krokam Michaił Čyhir staŭ napieradzie ŭsioj biełaruskaj apazycyi. Acenki hetaha jahonaha ŭčynku palarnyja. U svaim studzieńskim interviju “Biełorusskoj hazietie” Michaił Čyhir skazaŭ: “Pra jakuju stabilnaść razvažaje Łukašenka, kali ŭ majoj vioscy, u maim rodnym Kapylskim rajonie, u sialanaŭ parvalisia apošnija boty, a na što kupić novyja, jany nia viedajuć...”. Nas, u svaju čarhu, zacikaviła, kamu kandydat u prezydenty Biełarusi addaje pieravahu ŭ biełaruskaj kultury.
Michaił Čyhir: Viadoma, našym klasykam — Bahdanoviču, Kupału, Broŭku. A pierad usim — Jakubu Kołasu.
“NN”: A kaho vy šanujecie z sučasnych biełaruskich litarataraŭ?
M.Čyhir: Vasila Bykava. Ja čytaŭ jahonyja raniejšyja tvory. Vielmi šanuju jaho jak čałavieka i pavažaju jak hramadzianina. Na žal, nia vypała mnie ź im paznajomicca asabista. Zatoje znajomy ź Niłam Hilevičam. Darečy, voś zaraz čytaju jahony zbornik vieršaŭ. Viadoma, – ź Niaklajevym, aŭtaram šmatlikich piesień, jakija mnie pryjemna słuchać.
“NN”: Za časami Łukašenki biełaruskaja mova padlahaje śviedamaj dyskredytacyi i dyskryminacyi. Kolkaść biełaruskich škołaŭ, vydańnie biełaruskich knih ścialisia da pamieraŭ mienšych, čym navat za savieckim časam. Što prapanavali b vy?
M.Čyhir: Ja dumaju, što nia moža być biełaruskaj dziaržavy bieź biełaruskaj movy! Užo šmat było zroblena dziela adradžeńnia movy: pašyrałasia vykładańnie ŭ škołach, pierakładalisia dakumenty. Toj Zakon ab movie, jaki byŭ da Łukašenki, byŭ narmalny. Na jaho padstavie i treba było ruchacca dalej. Šmat dobraha było zroblena... Ale siońnia my ŭsio zhubili. Treba budzie viartacca na tyja raniejšyja pazycyi, viartać na svajo miesca našu movu. Dla mianie heta pryncypova.
“NN”: Siońnia ŭ Biełarusi nia tolki mova, ale j pomniki architektury i kultury znachodziacca ŭ katastrafičnym stanie. Patrebnaje aperatyŭnaje ŭmiašańnie, kab zachavać dla naščadkaŭ choć niešta...
M.Čyhir: Našyja pomniki... Šmat było źniščana ŭ vojnach i ŭ pavajenny saviecki peryjad. Niejkim naskokam hetkija rečy nia vyrašajucca. Pahladzicie, kolki spatrebiłasia času, kab pryvieści ŭ bolš-mienš naležny stan zamki ŭ Miry i Niaśvižy, jakija dla mianie jość uvasableńniem kultury Biełarusi. Nie achoŭvać pomniki nielha! Treba znachodzić srodki abaviazkova. Tut dla nas pavinna być uzoram Litva. Ale ja nie chaču davać kankretnyja rekamendacyi tam, dzie ja nie specyjalist. Ja viedaju peŭna, što biez efektyŭnaj ekanomiki nam nie adbudavać histaryčnych pomnikaŭ. Tamu pieršaje, što treba nieadkładna rabić — heta palapšać stan ekanomiki.
“NN”: Vy pryviali stanoŭčy prykład Litvy ŭ spravie achovy pomnikaŭ. A dośvied jakich krainaŭ varta pierajmać u ekanomicy?
M.Čyhir: Nam vielmi blizkaja Litva. U halinie palityki i ekanomiki nam blizki i prykład Polščy. Adnak ja paŭsiul kažu, što ŭ budučyni ja asabista chacieŭ by, kab Biełaruś stałasia hetkaj, jak Finlandyja. Choć u ich niespryjalny klimat, ale dziaržaŭny biudžet Finlandyi siońnia bolšy, čym u Rasiei. Praŭda, tam da hetaha jšli doŭha i ciažka. Nam, badaj, bližejšy prykład, dzie za vielmi karotki termin dasiahnuli vydatnych pośpiechaŭ — heta Čechija. Užo i tam biudžet bolšy, čym u Rasiei! Nu, a zusim pobač — taja ž Litva. Jany dasiahnuli zajzdrosnych pośpiechaŭ, najpierš u sielskaj haspadarcy. Ekanomika Litvy stabilnaja, jość ustojlivy chutki rost. Investycyjaŭ u Litvu ŭkładajecca ŭ dziasiatki razoŭ bolej, čym u siońniašniuju Biełaruś. Praktyka daviała, što jany abrali adzina słušny šlach, pa jakim treba budzie jści i nam.
“NN”: Jakija byli b vašyja pieršačarhovyja zachady jak prezydenta?
M.Čyhir: U pieršuju čarhu — źniaćcie ekanamičnaj i palityčnaj blakady z boku Zachadu. Zatym ustalavańnie samych ščylnych kantaktaŭ z MVF, Suśvietnym Bankam, Eŭrapiejskim Bankam Rekanstrukcyi i Raźvićcia. Pa-treciaje, adbudova nacyjanalnaj finansavaj systemy.
“NN”: U ahulnych rysach heta padobna da prahramy “cieniavoha ŭradu” BNF...
M.Čyhir: Moža być. Raniej ja ich nia nadta razumieŭ. Ja ŭvažliva vyvučaŭ ich dakumenty, adnak nia moh pahadzicca ź niekatorymi ich prapanovami, naprykład, pabudovaj druhoha naftavaha kalektaru, kab nia być pryviazanymi da adnaje Rasiei. Heta, viadoma, reč niadrennaja, ale razmova pra miljardy dalaraŭ. Ich niama ŭ Biełarusi, niama j achvočych investavać u hety prajekt. Nu dyk pra što hutarka? Treba ž choć u niečym palapšać ekanomiku siońnia ž. Była jašče prapanova pavysić płatu za tranzyt hazu i nafty. Ale ž taja płata, jakuju my brali i biarem z Rasiei siońnia — heta suśvietnyja košty. Moža, niedzie jość trochi bolšyja staŭki, ale vialikaha razryvu niama. I biaz BNF tut usio jasna. Choć byli i słušnyja prapazycyi. Naprykład, pavysić zbory za aŭtamabilny tranzyt. Ja ličyŭ i liču heta razumnym. Jak i niekatoryja inšyja ich prapanovy.
“NN”: Jakoj bačycca vam rola ŭradu BNR ŭ biełaruskaj palitycy?
M.Čyhir: Pakul nijakaj. Jany vosiemdziesiat hadoŭ siadziać za miažoju i mohuć prasiadzieć jašče stolki ž. Treba pracavać na Baćkaŭščynie. Viedajecie, hramadzianstva BNR, ich pašparty — heta niejki nierealny, paralelny śviet. Heta hulni. Vy skažacie, što i majo samavyłučeńnie ŭ prezydenty taksama? Pabačym. Ja budu hulać na svajoj terytoryi. I ŭsio vyrašycca ŭ samoj Biełarusi. Kali sami biełarusy vybieruć sabie budučyniu, to tut nia daść rady ni Rasieja, ni Ameryka, ni chto inšy. A kiraŭnictva BNR moža dałučacca. Ja jašče nia čuŭ ad ich kankretnych prapanovaŭ, naprykład, ekanamičnaj prahramy.
“NN”: Lider BNF śćviardžaje, što za Vami stajać rasiejskija słužby, a z druhoha boku kažuć, što Maskva Vas nie padtrymlivaje.
M.Čyhir: Chaj havorać, što chočuć. Niadaŭna ja pračytaŭ u adnoj ź biełaruskich hazetaŭ, što ja — ahient CRU. Što da pazycyi Maskvy, to ja vam skažu — adny lidery nie padtrymlivajuć, druhija — hatovyja padtrymać. U mianie nasamreč tam dobryja suviazi, jak, miž inšym, i na Zachadzie.
“NN”: Jakija ŭ Vas zamiežnapalityčnyja sympatyi?
M.Čyhir: U zamiežnaj palitycy nie patrebnyja nijakija sympatyi ci antypatyi. Patrebny prahmatyčny padychod. Pakolki my nia možam vybirać sabie susiedziaŭ, to z Rasiejaj daviadziecca mieć ščylnyja ekanamičnyja kantakty. Ale što da blokaŭ, hrupaŭ i hetak dalej, heta nas nie ŭratuje. U lubym vypadku my apyniemsia na sumiežžy, na linii supraćstajańnia. Dla mianie ideał – Švajcaryja, jakaja navat siońnia nie źbirajecca raźvitvacca z neŭtralitetam. Treba raźličvać nie na Rasieju ci Eŭropu, a tolki na samich siabie.
“NN”: A jakaja pry Vašym mahčymym prezidenctvie budzie dziaržaŭnaja symbolika?
M.Čyhir: Jana ž nia budzie “majoj”. Ja asabista byŭ rašučym praciŭnikam sumnaviadomaha referendumu. Ciapier ža papiaredniuju Kanstytucyju aŭtamatyčna nie viarnuć. Darečy, mienavita z-za jaje pałažeńniaŭ my majem toje, što majem. Usio pavinien vyrašać Viarchoŭny Saviet. Pytańni pra ściah i pra hierb taksama. Abaviazak prezydenta — vykonvać zakon. Kali vierniecca papiaredniaja symbolika — ja nia suprać. Adnak spačatku niachaj sam narod abiare sabie zakonny parlament.
Hutaryŭ Siarhiej Chareŭski
Ciapier čytajuć
Miedyjny pres-sakratar MNS Vital Damboŭski pajšoŭ u psichołahi-seksołahi6
Kamientary