Siarhiej Paŭłoŭski. Akciabarskija

Akciabarskija

7 listapada 1999-ha. Biełaruś vośmy hod žyvie biez artykuła ŭ Kanstytucyi pra kiraŭničuju rolu kamunistyčnaj partyi. Vonkava źmianiłasia mała što. Pa haradach, miastečkach i vioskach pa-raniejšamu stajać pomniki Leninu, hetaje imia pa-raniejšamu nosiać vulicy i kałhasy. Namenklatura ŭsich uzroŭniaŭ śviata zachoŭvaje styl raboty kolišnich partyjnych kiraŭnikoŭ. Paspality narod ad usioj suśvietnaj revalucyi, jakaja mučyła jaho na praciahu XX stahodździa, pakinuŭ sabie adzin kalandarny dzień, dakładniej, jaho nazvu — Akciabarskija. Na Akciabarskija pryjaždžajuć da svajakoŭ, źbirajucca za stałom, da Akciabarskich treba niešta darabić, paśla Akciabarskich damovilisia viarnuć pazyku. Akciabarskija — hetki samy punkt adliku času, jak Kalady abo Vialikdzień. Sumnieŭna, praŭda, kab siońnia za siamiejnym stałom na Akciabarskija pramaŭlali tosty, tak by mović, pa temie. Bo ŭsio, što zastałosia ad temy ŭ śviadomaści narodu — heta sama data, niepracoŭny dzień.

Tady sama ŭ 1991-m, kali byŭ admienieny partyjny artykuł Kanstytucyi, adnaviŭsia vychad pieršaj biełaruskaj hazety «Naša Niva». Redakcyja svajoj zadačaj pastaviła dekamunizacyju kultury. Heta značyć, adradžeńnie kulturnych tradycyjaŭ, nie defarmavanych, nie papsavanych savieckaj idealohijaj, vychad z «ružovaha tumanu» chłuśni. Z taje pary praminuła vosiem hadoŭ. Samy čas akinuć vokam naša intelektualnaje žyćcio — ci adbyvajecca ŭ im ačyščeńnie ad kolišniaj dahmatyki? Jakija kaštoŭnaści pryjšli na źmienu «Maralnamu kodeksu budaŭnika kamunizmu»?

Najbolšy biesparadak — byccam tut z hruntoŭnym pieratrusam prajšlisia ŭsie šmatlikija specsłužby krainy — panuje siońnia ŭ biełaruskaj litaratury. Adbyvajecca pakutlivaja ratacyja klasykaŭ savieckaha peryjadu ŭ niezaležnickija, a to j postmadernisckija šychty. Na ruinach kolišniaje litarhanizacyi błukaje niedarečny pryvid, u jakoha adabrali idealohiju, skazaŭšy pry tym, što piśmieńnik u nas pa-raniejšamu zastajecca pasadaj dziaržaŭnaj.

Zastajecca pytańnie — ci biełaruskaja litaratura aprytomnievaje paśla kamunizmu, ci sapraŭdny katarsys abo, kali chočacie, kryzys jašče nie nastupiŭ? Na karyść pieršaha adkazu śviedčyła b ažyvańnie krytyki — hałoŭnaha sanitara i paradkavalnika litaraturnaha pracesu. Adnak nijakaha takoha ažyvańnia nie nazirajecca — nichto navat nie sprabuje rasstavić knihi pa palicach. Tamu zastajecca druhi adkaz — pra piaredadzień kryzysu i jašče bolšaha chaosu. Heta kali kazać pra litaraturu ŭ cełym — pra jaje škoły, kancepcyi i žanry. Što da samych litarataraŭ, dyk jany vyryvajucca ź biesparadku pa adnym. Niaprosta rabić heta sučaśnikam, a jašče ciažej klasykam. Ich niby začynili ŭ vializnym anhary z šyldaju «Pieraacenka kaštoŭnaściaŭ», i jany tam marnujucca za iržavymi žaleznymi dźviarami, bo cech hety katory hod nie pracuje.

Naprykład, hałoŭnaha biełaruskaha estetyka prafesara Krukoŭskaha asabista ja apošni raz čuŭ na źjeździe BNF, dzie jon vystupaŭ u abaronu Zianona Paźniaka. Daŭno nie vychodzili i knihi Ŭładzimiera Konana — jašče adnaho staŭpa biełaruskaj estetyki. Vučań Konana estetyk i paet Aleh Biembiel padaŭsia ŭ manastyr. Jakoj-kolviek źmieny pieraličanym tvorcam nie źjaviłasia. Razam ź ichnym maŭčańniem ścišyłasia i stvoranaja imi systema kaštoŭnaściaŭ biełaruskaje kultury, jakuju jany plonna raspracoŭvali za savieckim časam i jakaja najlepšym čynam systematyzavała našy nacyjanalnyja zdabytki. Zdajecca, siońnia kultury mocna brakuje hetych ludziej u viežach, jakija źviarajuć nacyjanalny šlach pa zorach, pa plonach papiarednikaŭ i pa ŭdarach serca. Mienavita biaź ich utvarajecca chaos, ź jakoha ŭžo nie vidać ani kanceptualnaha, ani žanravaha vyjścia. Pra avanhard ci niejkuju navinu, novaje słova ŭsie ŭžo i dumać zabyli. Tut by vyžyć, aby pieražyć...

U Biełarusi jość talenavityja mastaki, ale my nia možam vyłučyć ich i nazvać, bo hetaha nie zrabili biełaruskija mastactvaznaŭcy. Biełaruskaja mova pakinutaja na siami viatrach i vybiraje albo inercyjny saviecki, jaki ni jość, ale paradak, abo čakaje svaje klasyčnaje hramatyki ŭ vykanańni novych movaznaŭcaŭ. Mova čakaje pieraacenki. Biełaruskaja historyja dumaje nie pra toje, što joj pisać, ale najpierš — jak pisać, kab supadała z sučasnymi pierakanańniami ci z patrabavańniami tych, chto płocić za heta hrošy, albo — kab nie naškodzić. U vyniku štości hałoŭnaje ŭvieś čas vyślizhaje z tekstaŭ, a pamiž vysnovami nijak nie ŭźnikaje suviazi.

Samaja pakazalnaja sytuacyja — u biełaruskim teatry. Najbolš publičnaje mastactva niaźmienna źbiraje poŭnyja zali i niaźmienna ŭražvaje cudoŭnaj ihroju artystaŭ, a taksama režysuraj i scenahrafijaj. I ŭsio heta adbyvajecca pry faktyčna poŭnym zaniapadzie nacyjanalnaje dramaturhii. Stanovišča, blizkaje da metafary. Najbližejšaje da vuličnych nastrojaŭ mastactva syhnalizuje pra toje, što ŭsio hatova da žyćcia. Ale kryzysuje prapanova (čytaj litaratura), kryzysuje prafesijnaja refleksija (čytaj krytyka). Zrešty, i kvitok u teatar kaštuje, jak žeton na metro. Kryzysuje hramadztva. Mahčyma, heta i jość sama va ŭsioj krasie zadoŭžanaja i pakutnaja, takaja ciažkapieraadolnaja dekamunizacyja — adradžeńnie paśla kamunizmu.

Siarhiej Paŭłoŭski