Tadevuš Havin. Piśmieńnik i pamiežnik

Tadevuš Havin

Piśmieńnik i pamiežnik

14 lipienia — 10 hadoŭ z dnia śmierci piśmieńnika i dysydenta Alaksieja Karpiuka

Hety čałaviek mnie asabliva blizki, bo ŭ svoj čas jon peŭnym čynam paŭpłyvaŭ na moj los.

Upieršyniu ja sutyknuŭsia z Alaksiejem Karpiukom, kali słužyŭ va Ŭładzivastoku ŭ 1987 h. Jon napisaŭ mnie list. Heta była reakcyja na moj artykuł, dasłany ŭ hazetu “Hrodnienskaja pravda”. Ja raspaviadaŭ pra sytuacyju z polskaj nacyjanalnaj mienšaściu na Haradzienščynie, pra vyvučeńnie polskaj movy i navučańnie na joj. Artykuła nie nadrukavali, ale jaho dali pačytać Karpiuku. U svaim piśmie sp.Karpiuk prasiŭ dasłać adrasy palakaŭ, jakija taksama zmahajucca za navučańnie na rodnaj movie. Na žal, tady ja takich ludziej u Horadni nia viedaŭ.

Heta byŭ pačatak našaha z Karpiukom znajomstva, jakoje paźniej pierarasło ŭ siabroŭstva. Uvosień taho ž hodu ja pieravioŭsia na słužbu ŭ Horadniu. Pamiatajučy pra Karpiukova zaprašeńnie, pryjšoŭ da jaho na pracu, u dom-muzej Elizy Ažeški. Niahledziačy na aktyŭnyja pošuki, Karpiuk tak i nie znajšoŭ ludziej, jakich možna było b uciahnuć u polskuju adradženskuju dziejnaść. Tamu jon vielmi ŭzrušyŭsia, kali ja pryjšoŭ. Karpiuk adrazu praniksia da mianie davieram, niahledziačy na maju formu aficera pamiežnych vojskaŭ, jakija padnačalvalisia KHB. Napeŭna, jon vyrašyŭ, što razam z adnadumcam u asobie maładoha padpałkoŭnika jamu budzie praściej pracavać nad vyrašeńniem polskaha pytańnia.

Karpiuk, biełarus, nie chacieŭ mirycca z tym, što palaki pazbaŭlenyja prava vučycca na rodnaj movie, nia majuć svajoj hazety i hramadzkaj arhanizacyi, jakaja baraniła b ich nacyjanalnyja intaresy. Karpiuk pakazvaŭ mnie list pa polskim pytańni, jaki ŭ krasaviku 1987 h. jon dasłaŭ M.Harbačovu. Nia viedaju, ci bačyŭ hiensek toj list, ale z CK KPSS jaho pieraadrasavali ŭ Horadniu — dla vyśviatleńnia akaličnaściaŭ. Adkaz Karpiuk atrymaŭ pa telefonie ad namieśnika zahadčyka idealahičnaha adździełu abkamu partyi Dźmitryja Alaškieviča. Jon paviedamiŭ, što prablemy, ab jakoj Karpiuk napisaŭ hieneralnamu sakrataru, nie isnuje, bo palaki nikoli nie źviartalisia da ŭładaŭ z prośbaj adkryć nacyjanalnuju škołu.

U śniežni 1987 h. aburany Karpiuk piša nastupny list Harbačovu, u jakim polskaje pytańnie ŭ SSSR paraŭnoŭvaje z parachodam “Admirał Nachimaŭ”, jaki “zatanuŭ nia tolki z-za niedahladu kapitanaŭ, a pieradusim z-za taho, što byŭ sastarełym. Niama ničoha dziŭnaha ŭ tym, što palaki nie źviartajucca da ŭładaŭ pa dapamohu. Pytańnie ŭ tym, što sami ŭłady nikoli nie cikavilisia prablemami nacmienšaściaŭ. Na žal, siońniašniaje hramadztva pakul nia zdoleła pazbavicca strachu pieraśledaŭ za inšadumstva”.

Na pačatku 1988 h. Alaksiej Ničyparavič skardziŭsia na adsutnaść padtrymki pa polskim pytańni z boku asobnych siabroŭ Sajuzu piśmieńnikaŭ BSSR. Jon paraiŭ mnie napisać listy da jaho i da Bykava z prośbaj dapamahčy ŭ zmahańni za pravy palakaŭ.

Letam 1988 h. my z adnadumcami stvarali polskaje tavarystva. Alaksiej Karpiuk prapanavaŭ nazvać jaho imiem Jana Kachanoŭskaha. Kali ja skazaŭ, što my addajom pieravahu Adamu Mickieviču, jon pahadziŭsia i pavinšavaŭ z dobrym vybaram.

10 žniŭnia 1988 h. u kanferenc-zali Haradzienskaha ŭniversytetu adbyŭsia ŭstanoŭčy schod Polskaha kulturna-aśvietnickaha tavarystva. Ludziej sabrałasia mnoha, ale adčuvałasia niejkaja skavanaść. Tolki paśla bliskučaha vystupu A.Karpiuka palaki pačali adkryta havaryć pra nabalełaje, patrabavać ad uładaŭ trymacca pravoŭ, deklaravanych savieckim zakanadaŭstvam.

Pry kancy žniŭnia, na zaprašeńnie adździełu kultury abłvykankamu, u Horadniu pryjechała polskaja piśmieńnica Barbara Vachovič. U prahramu jaje vizytu admysłova nie ŭklučyli spatkańnia ź miascovymi palakami. Aburany Karpiuk parušyŭ plan, i sustreča adbyłasia.

My zazvyčaj bačylisia z Alaksiejem Karpiukom u jahonym kabinecie. Kali tre było pahavaryć pra štoś nadzvyčaj važnaje, jon zdymaŭ słuchaŭku, kłaŭ jaje na stoł i prapanoŭvaŭ vyjści na hanak. Razmaŭlajučy, my bieźlič razoŭ abychodzili vakoł budynku, za nami sa ździŭleńniem nazirali supracoŭnicy. Napeŭna, jany nie mahli zrazumieć, što supolnaha moža być pamiž aficeram pahranvojskaŭ i pavažanym u krainie piśmieńnikam.

Dziela lehalizacyi tavarystva ŭ vačach polskich uładaŭ Karpiuk sustreŭsia z hienerałam Abiadzinskim, polskim konsułam u Miensku, siabram Jaruzelskaha. Na pačatku vieraśnia ŭ chacie maich baćkoŭ u vioscy Łasośnie zazvaniŭ telefon. Ja adkazaŭ jak zvyčajna: “Padpałkoŭnik Havin słuchaje”. U trubcy adkazali: “Czołem towarzyszu półkowniku z tej strony generał broni Obiĺdziński”... Z hetaha momantu raspačalisia maje aficyjnyja kantakty z pradstaŭnikami polskich uładaŭ, bliskuča arhanizavanyja A.Karpiukom.

Praŭda, paśla sustrečy z hieneralnym konsułam vajskovaje kiraŭnictva abvieściła mnie strohuju vymovu za “niesankcyjanavany kantakt z zamiežnikam”. Praz paŭhodu mnie zabaranili pracavać z važnymi i sakretnymi dakumentami, pazbaviŭšy prava vykonvać moj prafesijny abaviazak. I heta niahledziačy na toje, što my z hienerał-pałkoŭnikam Abiadzinskim byli vajskoŭcami krain-siabroŭ Varšaŭskaj damovy. Na papiery — sajuźniki, a na samaj spravie...

U 1989—90 h. ja mała kantaktavaŭ ź piśmieńnikam. Jon dumaŭ, što zrabiŭ usio mahčymaje dla lehalizacyi našaj dziejnaści, i naziraŭ, ci dajuć palaki rady ŭ zmahańni za svaje pravy. Adnak, daznaŭšysia, što ja budu vyłučacca ŭ Viarchoŭny Saviet BSSR ad miastečka Sapockina, pryjechaŭ i vystupiŭ tam z pramovaj. Jon razumieŭ, što, padtrymlivajučy mianie, vystupaje suprać ułady. Pramova Karpiuka mieła sapraŭdy vialikaje značeńnie. Mnohija viedali jaho jak čałavieka, jaki paśla vajny pracavaŭ prostym nastaŭnikam u miascovaj škole, i pavažali jaho. U vyniku za mianie prahałasavaŭ 651 čałaviek, a za majho kankurenta — staršyniu miascovaha kałhasu — 240. Ale paśla vybary byli sfabrykavanyja. Mnie nie chapiła ŭsiaho 122 hałasoŭ, kab trapić u Viarchoŭny Saviet. Praź niekatory čas telefanuje mnie Karpiuk i kaža: “Nu što, atrymaŭ urok? Pamiataj, što takich ludziej, jak ty, jany da ŭłady nie dapuściać”.

Pierad ustanoŭčym źjezdam Sajuzu palakaŭ u 1990 h., na jakim pavinny byli abrać novaje kiraŭnictva, ja nia raz raiŭsia z Karpiukom, jak dziejničać. Jon zaŭsiody adkazvaŭ adnolkava: “Kiravać sajuzam”. Jakraz tady kamandavańnie Zachodniaj pamiežnaj akruhi pastaviła mnie ŭmovu: kali ja kinu hramadzkuju dziejnaść, dyk atrymaju mahčymaść praciahvać vajskovuju karjeru. Mnie padavałasia, što ja mahu adyści ad polskich spraŭ: praces pajšoŭ i nia tak važna, chto budzie im kiravać. Viedajučy pazycyju Karpiuka i adčuvajučy vialikuju adkaznaść za polskuju spravu, ja zrabiŭ vybar na karyść apošniaj. Zastavaŭsia polskim hramadzkim dziejačam i adnačasova načalnikam suviazi haradzienskaha pamiežnaha atradu.

Hety vybar pastaviŭ kropku ŭ majoj vajskovaj karjery. Praz hod mianie zvolnili sa słužby ŭ prymusovym paradku. Mnie było 40 hadoŭ. Savieckaja dziaržava nia tolki źniščyła maju vajskovuju karjeru, ale j pazbaviła mianie poŭnaj pensii pa vysłuzie hadoŭ. Praź niekalki dzion paśla zvalnieńnia ja spatkaŭsia z Karpiukom, jaki zaŭsiody raiŭ mnie spałučać słužbu ŭ armii i hramadzkuju dziejnaść. Pieršy raz jon maŭčaŭ...

U 1991—92 h. Karpiuk šmat chvareŭ, adnak my peryjadyčna sustrakalisia. Na pačatku lipienia 1992 h. jon pačuŭsia vielmi kiepska, i ja naviedaŭ jaho doma. Hety ciažka chvory čałaviek pavodziŭ siabie nastolki niazmušana, byccam ničoha nia zdaryłasia. Praź niekalki dzion paśla našaj sustrečy patelefanavała jaho žonka. Ja adrazu zrazumieŭ, što zdaryłasia samaje strašnaje. Biełaruś zhubiła adnaho z najlepšych synoŭ, a tutejšyja palaki — svajho lepšaha siabra. Usio žyćcio Karpiuk zmahaŭsia za Baćkaŭščynu, kab zrabić jaje niezaležnaj, suverennaj, eŭrapiejskaj. Za Biełaruś, u jakoj usim nam, ludziam roznych nacyjanalnaściaŭ, žyłosia b adnolkava ŭtulna. Kaliści ja zapytaŭ Karpiuka, čamu jon dapamahaje mienavita palakam. Jon adkazaŭ: “Moža, kali vy pačniacie vyvučać svaju rodnuju movu, budziecie mieć polskija škoły, tady i biełarusy, narešcie, pačnuć zmahacca za svaje pravy”.

Padčas pachavańnia Alaksieja Karpiuka ŭ Alei Zasłužanych na haradzienskich mohiłkach ja vielmi pieražyvaŭ. Uvieś hety čas ja dumaŭ, čym mahu adździačyć za ŭsio, što jon zrabiŭ dla nas. Urešcie staŭ na kaleni i na svajoj rodnaj polskaj movie pamaliŭsia za supakoj jahonaj dušy.

Jon pamior, tak i nie dačakaŭšysia ździajśnieńnia taho, ab čym prasiŭ u svaim liście M.Harbačova. Projdzie čatyry hady paśla jahonaj śmierci, i dla polskich dzietak adčynić svaje dźviery polskaja škoła ŭ Horadni. Jašče praz try hady pačnie pracavać polskaja škoła ŭ Vaŭkavysku. Nia viedaju, jakimi byli b našy pośpiechi na nivie polskaha adradžeńnia, kali b nie było Karpiuka. Bieź jaho dapamohi i vysokaha maralnaha aŭtarytetu vyrašyć usie tyja pytańni, jakija nam udałosia vyrašyć, było b kudy bolš składana.

Tadevuš Havin — hanarovy staršynia Sajuzu palakaŭ Biełarusi