U śniežni 1942 h. u Miensku biaśśledna źnik ksiondz Vincent Hadleŭski. Jon byŭ zatrymany supracoŭnikami SD i vyviezieny ŭ nieviadomym kirunku.
[hadlieuski ks-cyrkunou_2.JPG "Aleś Cyrkunoŭ. “Vincent Hadleŭski”"]Jašče niejki čas była słabaja nadzieja, što a.Vincent žyvy i znachodzicca ŭ turmie SD, pakul nie vyśvietliłasia, što Hadleŭski rasstralany. Amal 60 hadoŭ zastavalisia nieviadomyja abstaviny jahonaj hibieli, i tolki ŭ 2001 h. hetaja tajamnica była pryadkrytaja. Śviatar, što zahinuŭ pakutnickaj śmierciu, mahčyma, budzie beatyfikavany.
Śviatar, palityk, vydaviec
Vincent Hadleŭski… Śvietłaja zhadka pradvieśnia niezaležnaści Biełarusi. Jon z tych adradžencaŭ, jakich ideja dziaržavastvareńnia aduchaŭlała hodna rabić usio, što vypadała na ich zmaharnicki los u toj histaryčny prabieh času ad pačatku XX st.
Hadleŭski byŭ siabram Rady BNR, ad viasny 1918-ha zajmaŭsia dušpastyrskaj dziejnaściu ŭ Miensku, damohsia viadzieńnia nabaženstvaŭ pa-biełarusku. U 1920—30-ja hady žyŭ u Zachodniaj Biełarusi, byŭ adnym ź lideraŭ Biełaruskaj chryścijanskaj demakratyi, znachodziŭsia ŭ turemnym źniavoleńni za biełaruskuju spravu. Hadleŭski pierakłaŭ i vydaŭ “Novy Testament” na biełaruskuju movu, a taksama šerah inšych relihijnych knih, šmat drukavaŭsia, pieravažna pad pseŭdanimami, u vilenskich biełaruskich hazetach i časopisach. U 1930-ja jon vydavaŭ hazetu “Biełaruski front” i stvaryŭ adnajmiennaje niezaležnickaje abjadnańnie.
Padpolnaja baraćba
Ź vieraśnia 1941 h. Vincent Hadleŭski pracuje hałoŭnym školnym inspektaram u hieneralnym kamisaryjacie “Biełaruś”. Niemcy ŭvažliva sačyli za biełaruskim rucham. Specsłužby praz svaju ahienturu niešta daviedalisia pra dziejnaść biełaruskaha niezaležnickaha padpolnaha ruchu. Nacysty imknulisia znajści jahonyja arhanizacyjnyja centry, jakija pakidali svaje “ślady” ŭ antyfašystoŭskich ulotkach i drukach. Adnak vyjavić hetyja centry było niemahčyma, bo ich paprostu nie isnavała. Biełaruskaja niezaležnickaja partyja (BNP) i inšyja niezaležnickija arhanizacyi nie byli strukturavanymi partyjami. Heta byŭ idejna-palityčny ruch za adnaŭleńnie niezaležnaści Biełarusi. Adnym ź jaho lideraŭ byŭ V.Hadleŭski.
Naprykancy leta i ŭvosień 1942 h. niamieckija specsłužby pačali naŭzdahad vyniščać najbolš paśladoŭnych i admietnych prychilnikaŭ biełaruskaj nacyjanalnaj idei. Byli aryštavany i źniščany ksiandzy Hlakoŭski, Malec, Hlabovič, ekzarch Biełaruskaj Hreka-Katalickaj Carkvy Niemancevič, paźniej byli zabityja, časam pry “zahadkavych abstavinach”, Juljan Sakovič, Vacłaŭ Ivanoŭski, Adam Dasiukievič, Francišak Alachnovič dy inš.
17 śniežnia 1942-ha, u hadavinu Ŭsiebiełaruskaha źjezdu 1917 h., u Miensku źbirajecca hrupa biełaruskich dziejačoŭ. U čas uračystaj pramovy V.Hadleŭskaha raptam haśnie elektryčnaje śviatło, i pasiedžańnie praciahvajecca pry zapalenych śviečkach — pra hetuju akaličnaść paźniej udzielniki ŭzhadvali jak pra złaviesnuju prykmietu...
Aryšt
A 20-j hadzinie 24 śniežnia 1942 h., napiaredadni kaladnaj nočy, u mienskuju kvateru V.Hadleŭskaha ŭvajšli načalnik adździeła SSPF (palicyi biaśpieki i SD) Miensku H.Chojzer i pierakładčyk. Jany paviedamili haspadaru, što jon pavinien terminova vyjechać u Berlin, a pierad tym zavitać ź imi ŭ mienskuju katedru na placy Voli i ŭ kaścioł Śv.Symona i Aleny dziela vykanańnia peŭnych farmalnaściaŭ.
V.Hadleŭski byŭ dastatkova daśviedčany ŭ dačynieńniach z akupacyjnymi słužbami biaśpieki. Napiaredadni jon sprabavaŭ atrymać dazvoł ad akupacyjnych uładaŭ na vyjezd u Varšavu pa hramadzkich i śviatarskich spravach, ale jamu nieadnarazova biaz daj pryčyny admaŭlali. Niečakanuju prapanovu “pajechać terminova ŭ Berlin” Hadleŭski ŭspryniaŭ jak aryšt.
Raźvitańnie ź Ihnatavičusam
U kaścioł Śv.Symona i Aleny Chojzer pryvioz V.Hadleŭskaha, kab toj zaśviedčyŭ pierad tamtejšym śviatarom Zianonam Ihnatavičusam, što “dobraachvotna” adjaždžaje ź Miensku — heta byŭ by adkaz i viernikam, zakłapočanym źniknieńniem śviatara. Adnak ks.Ihnatavičus ź pierakładčykam razumieli, jaki finał čakaje V.Hadleŭskaha. Usio razumieŭ i jon sam. Ale nichto ź ich nia daŭ H.Chojzeru padstavaŭ heta zaŭvažyć.
Litoŭski śviatar adrazu ŭbačyŭ, što ŭ pavodzinach V.Hadleŭskaha “było niešta niezvyčajnaje i što jaho dobry (z pryčyny adjezdu — aŭt.) nastroj rabiŭ nienaturalnaje ŭražańnie”. Na sudzie ŭ 1963 h. u Koblency, padčas razhladu kryminalnaj spravy H.Chojzera, było vyśvietlena, što V.Hadleŭski “namahaŭsia nie pakazać svajoj bojazi, što ź im niešta zdaryłasia, kab utrymać ksiandza (Ihnatavičusa — aŭt.) ad niepradumanaha ŭčynku, jaki lohka moh paškodzić i jamu samomu”. Dalej adznačałasia, što “pry hetym Hadleŭski, mahčyma, utryravaŭ svoj pakazny, zusim nie sapraŭdny nastroj”.
Pamiž Hadleŭskim i Ihnatavičusam, u prysutnaści Chojzera, adbyłasia karotkaja razmova. V.Hadleŭski skazaŭ, što pavinien jechać u Niamieččynu. Ihnatavičus pacikaviŭsia, kolki času jon budzie adsutničać. “Moža, tydni sa dva”, — skazaŭ Hadleŭski. Jon paprasiŭ litoŭskaha ksiandza słužyć za jaho imšu ŭ kaściole Najśviaciejšaje Panny Maryi j skazać ludziam, što jon vierniecca…
Usie sumnievy ŭ ks.Ihnatavičusa nakont losu Hadleŭskaha byli źniatyja, kali jamu ŭdałosia niezaŭvažna dla Chojzera spytać u pierakładčyka, ci sapraŭdy biełaruski śviatar chutka vierniecca. Toj vyraznym žestam pakazaŭ, što nie…
Streł u Błahoŭščynie
Kala 21-j ad Čyrvonaha kaściołu adjechaŭ lehkavik: za rulom byŭ šef mienskich turmaŭ SD i Traścianieckaha lahieru śmierci H.Chojzer, a zzadu, zdavałasia b, mirna hutaryli “ni ab čym” Hadleŭski j pierakładčyk. Adnak miž imi zavisła napružanaść. Pierakładčyk atrymaŭ zahad ad Chojzera sačyć za śviatarom, kab jon “nia vykinuŭ čahości z mašyny”.
Lehkavik minuŭ čyhunačny vakzał i nakiravaŭsia da Mahiloŭskaj šašy, jakaja pačynałasia ŭ toj čas prykładna ad terytoryi ciapierašniaha aŭtazavodu. Paabapał darohi byŭ les, potym sprava za kolki sotniaŭ metraŭ milhanuli jarkija ahni. Hadleŭski musiŭ viedać, što heta Traścianiecki lahier, abniesieny šaściu šerahami kalučaha drotu, — usio admysłova aśvietlenaje elektryčnaściu. Možna zdahadvacca, što było ŭ dumkach śviatara, ale z vyhladu jon zastavaŭsia spakojny i nie vykazvaŭ tryvohi.
Mašyna paviarnuła naleva i spyniłasia ŭ ciemry zimovaj nočy.
Heta byŭ abjekt nacystaŭ — uročyšča Błahoŭščyna, palana prykładna 300 na 400 m, abharodžanaja kalučym drotam, jakuju achoŭvaŭ specyjalny adździeł SS. Abjekt byŭ nastolki sakretny, što savieckaja vyviedka daviedałasia pra jaho tolki ŭ lipieni 1944-ha. Tut ad viasny 1942 h. da poźniaj vosieni 1943 h. byli zabityja i patajemna pachavanyja ŭ 34 ravach-mahiłach nia mieniej jak 150 tys. viaźniaŭ nacysckich turmaŭ, lahieraŭ i hieta, a taksama achviary hitleraŭskaha teroru ŭ Miensku. Ciaham doŭhich zimovych miesiacaŭ 1943—44 h. u sprobie schavać ślady złačynstvaŭ usie pachavańni byli zrujnavanyja, a trupy spalenyja i znoŭ tutsama pierazachavanyja — u adpaviednaści sa zvyšsakretnym zahadam Himlera.
A ŭ toj viečar 24 śniežnia 1942 h. Chojzer pryvioz u Błahoŭščynu novuju achviaru. Jak śviedčyŭ u 1963 h. na sudzie były pierakładčyk SD R., nacyst zahadaŭ jamu zastavacca ŭ mašynie, a sam vyjšaŭ sa śviatarom vonki. Jany adyšli na kolki dziasiatkaŭ krokaŭ. Ščoŭknuŭ pistaletny streł… U mašynu Chojzer viarnuŭsia adzin, sieŭ za rul i adjechaŭ. U hety čas R. bačyŭ, jak u ciemry prabiehli niekalki čałaviek: pavodle jaho mierkavańnia, jany “pavinny byli prybrać trup”…
Sud prysiažnych u Koblency pryjšoŭ da vysnovy, što “ŭ momant złačynstva śviatar Hadleŭski razumieŭ, što planujecca zamach na jaho žyćcio”, ale “da apošniaha momantu pavodziŭ siabie spakojna i strymana” i “vyrašyŭ skarycca pierad losam”. Chojzer nie pryznaŭ faktu zabojstva im V.Hadleŭskaha, jak i šerahu inšych złačynstvaŭ padčas akupacyi Biełarusi, i nie nazvaŭ tych, chto addavaŭ adpaviedny zahad. Adnak možna zdahadvacca, što zahad na źniščeńnie Hadleŭskaha pryjšoŭ z Berlinu. Sud pryznaŭ, što “pryčynu i padkładku zabojstva niemahčyma vyznačyć dakładna: možna tolki zdahadvacca, što jaho hibiel varta razhladać u suviazi ź jaho palityčnaj dziejnaściu ŭ BNS, jakuju SD rasceńvała jak dziaržaŭnuju zdradu”. Nasamreč, hałoŭnaj pryčynaj źniščeńnia nacystami V.Hadleŭskaha było jaho kiroŭnaje stanovišča ŭ biełaruskim antyfašystoŭskim Supracivie.
Uviekaviečyć pamiać śviatara
Siońnia paŭstaje patreba ŭviekaviečyć pamiać Vincenta Hadleŭskaha. Biełaruskaje katalickaje duchavienstva pry ŭdziele Polskaj katalickaj carkvy i Polskaj dziaržavy, hramadzianinam jakoj byŭ Hadleŭski, majuć padstavy i maralny abaviazak skazać svajo słova dziela ŭviekaviečańnia pamiaci śviatara pavodle hramadzianskaha čynu i śviatarskaha stanu.
Uładysłaŭ Zavalniuk,
ksiondz-mahistar, probašč kaściołu śv.Symona i śv.Aleny,
Jaŭhien Cumaraŭ,
staršynia HA “Historyka-memaryjalny Fond “Traścianiec”
Kamientary