Dva piśmieńniki naradzilisia ŭ Paŭnočnaj Biełarusi ŭ adzin hod z roźnicaj u 10 dzion. Adzin staŭ savieckim litaraturnym bonzam. Druhi pracavaŭ u ZŠA zvyčajnym padmiatajłam i nazyvaŭ pieršaha «biespardonnym kańjunkturščykam».
Ciapier jany stajać na adnoj «Biełaruskaj paličcy», i čytajucca tymi samymi ludźmi.
Piša Aleś Arkuš.
100-hodździe Broŭki adznačali 25 červienia na radzimie paeta na Vušaččynie. Arhanizavała mierapryjemstva rajonnaja ŭłada. Na śviacie nie było nivodnaha mienskaha litaratara za vyniatkam hałoŭnaha redaktara vydaviectva «Biełaruskaja Encyklapedyja imia Pietrusia Broŭki» Hienadzia Paškova. Nie było nivodnaha staličnaha karespandenta, akramia Ŭładzimiera Pučynskaha, jaki pradstaŭlaŭ «Krajaznaŭčuju hazietu». Nie było nivodnaj telekamery. Kali b nie vialikaja delehacyja piśmieńnikaŭ ź Viciebsku i Połacku, śviata možna było b admianiać. Hałoŭnym hościem uračystaściaŭ, viadoma, byŭ syn Pietrusia Broŭki Jury.
Spačatku litaratary Viciebskaj vobłaści sustrelisia z pradstaŭnikami miascovaha dziciačaha litabjadnańnia. Pieravažnaja bolšaść vieršaŭ, jakija junyja paety pračytali na sustrečy, byli napisany na rasiejskaj movie.
Dalejšyja padziei śviata adbyvalisia pad adkrytym niebam na admysłovaj kancertnaj placoŭcy. Z surjoznym padarunkam na jubilej pryjechaŭ Hienadź Paškoŭ — heta byŭ makiet knihi-albomu pra stvareńnie vydaviectva «Biełaruskaja Encyklapedyja» i pra važki ŭkład u hetuju spravu Pietrusia Broŭki. U knizie šmat dakumentaŭ i fatakopij listoŭ, jakija Broŭka pisaŭ kiraŭnikam respubliki.
Ź letniaj vušackaj estrady hučali vieršy, pieśni, vinšavalnyja słovy. U druhoj pałovie dnia śviata pierajechała ŭ rodnuju viosku Pietrusia Broŭki Puciłkavičy. Tut isnuje chata-muzej paeta, na jaje hanku i byŭ arhanizavany vystup haściej dla puciłkavičan. Znoŭ hučali vieršy, pieśni, vinšavańni.
Z Puciłkavič Jury Broŭka viartaŭsia ŭ kiepskim nastroi: staličnaja ŭłada praihnaravała jubilej baćki. Nastroj jašče bolš sapsavaŭsia, kali jon ubačyŭ čarhovy darožny znak z nazvaj nasielenaha punktu «Novaja žizń». «Ja ž im letaś kazaŭ pra hetuju šyldu!» — uzbuntavaŭsia syn paeta. Jon zahadaŭ spynić aŭtobus i paprasiŭ sfatahrafavać znak: «Heta admysłova ździekujucca z pamiarkoŭnaha biełarusa!»
Jubilejnych viečaryn u honar 100-hodździa Jurki Vićbiča (15 červienia) pakul nie adbyłosia ni ŭ Biełarusi, ni ŭ ZŠA. Adno tolki pałačanie vyrašyli z nahody jubileju ŭšanavać imia piśmieńnika ŭ svaim horadzie. 28 červienia na centralnym haradzkim praspekcie Karła Marksa kupka miascovych litarataraŭ, žurnalistaŭ i krajaznaŭcaŭ adkryli «hanak Vićbiča».
Hetuju historyju piśmieńnik apisaŭ u knizie «Płyvie z-pad Śviatoje hary Nioman». U čas vajny Vićbič apoŭnačy apynuŭsia ŭ toj častcy Połacku, dzie zastalisia adno «kominy dy padmurki». Paśla doŭhaha błukańnia Vićbič biezdapamožna prysieŭ na hanak spalenaj chaty. Piśmieńnik vyrašyŭ: «Lepš tut dačakacca dośvitku, čym trapić pad kulu niamieckaha patrula». I raptam zdaryŭsia cud — promień pražektara, jaki błukaŭ pa niebie ŭ pošuku savieckich samalotaŭ, vychapiŭ na imhnieńnie ź ciemry kryž Śviatoje Safii. «Ja pierachryściŭsia ŭ toj bok, dzie jon blisnuŭ, i nieŭzabavie adšukaŭ svoj čarhovy i tymčasovy prytułak». Piśmieńnik pryznaŭsia, što jon imknuŭsia «da skonu svajho žyćcia zachavać u dušy toj śviaty, rodny niezabytny aryjencir».
Na «memaryjalnym» hanku ŭdzielniki akcyi pamiaci namalavali inicyjały piśmieńnika «J.V.», uskłali kvietki, zhadali pra vialiki patryjatyzm Jurki Vićbiča da Połacku, vykazany ŭ jahonych tvorach.
U Połacku planujecca i viečaryna ŭ honar 100-hodździa piśmieńnika. Niepadcenzurny tvorca zastajecca darahi takim ža svabodnym tvorcam nastupnych pakaleńniaŭ.
A piaśniar savieckaj ułady neasavieckaj uładzie akazaŭsia niepatrebny. Načalniki paemaŭ nie čytajuć. Ci nia toje samaje čakaje ciapierašnich «arhanizatarak litaraturnaha žyćcia», jak tolki jany pieratvoracca ŭ adpracavany materyjał?
Canić biełaruskamoŭnych piśmieńnikaŭ zdolnaje tolki biełaruskamoŭnaje hramadztva. Tak jość i tak budzie. Biurakratyčnyja zasłuhi im u razhlad, naturalna, nie biarucca.
Vysnova naprošvajecca samaja banalnaja. Pa piśmieńniku zastajucca tvory. Ni pasady, jakija jon zajmaŭ, ni suma zaroblenych im hrošaj, ni kolkaść pryžyćciova vydadzienych knih nie harantujuć miesca ŭ historyi.
Voś i vychodzić, što Broŭka j Vićbič, dva antypody, stajać ciapier na adnym štybli, na adnoj «Biełaruskaj paličcy», i čytajucca adnymi j tymi samymi ludźmi.
￭
Broŭka
Litaraturnuju karjeru Piatruś Broŭka pačaŭ u Połacku, staŭšy siabram połackaj filii litaraturnaha zhurtavańnia «Maładniak». Pry kancy 1920-ch pierajaždžaje ŭ Miensk i pastupaje va ŭniversytet. Z «Maładniaku» jon vychodzić i dałučajecca da samaj radykalnaj tahačasnaj lithrupoŭki «Litaraturna-mastackaja kamuna», jakuju ačolvaŭ Paŭluk Šukajła. «Litkamunary» imknulisia być padobnymi da rasiejskich futurystaŭ ź «Levaha frontu mastactva» — i nia tolki ŭ tvorčaści. Jany stali samymi skandalnymi persanažami staličnaha litbamondu. Voś jak apisvaje tyja hady adzin z byłych «litkamunaraŭ» Jan Skryhan: «Pamiatajučy prykład futuryzmu, što treba niečym vyłučacca, my chadzili badaj usie z kijami i ŭ kapielušach, što na toj čas było navinoju. Trymali siabie vajaŭniča i zadziorysta. Na litaraturnych viečarach i dysputach čytali kryklivyja vieršy, tracha nie chapalisia zahrudki ŭ sprečkach». Hetyja staronki svajho žyćcia Broŭka asabista vykraśliŭ z usich svaich aficyjnych bijahrafij. Prynamsi, ni ŭ adnym bijahrafičnym daviedniku nie paviedamlajecca, što Broŭka byŭ «futurystam».
Praŭda, jon chutka vykinuŭ z hałavy niebiaśpiečnuju frondu i pačaŭ rabić karjeru zvyčajnaha savieckaha piśmieńnika. Udałosia. U 1940 hodzie Piatruś Broŭka ŭžo byŭ redaktaram časopisu «Połymia».
U kryvavyja 1937—1938 hady, kali adbyvalisia masavyja «začystki» biełaruskaj tvorčaj intelihiencyi, Broŭka cudam acaleŭ. U archivach HPU znojdzieny śpis na «likvidacyju» apošnich 18 biełaruskich piśmieńnikaŭ. Pieršymi ŭ śpisie stajali imiony Janki Kupały i Jakuba Kołasa. Pad numaram vosiem značyŭsia Piatruś Broŭka, jaki «ŭ 1922—1924 h. zajmaŭsia kantrabandnaj dziejnaściu. (…) Aktyŭny ŭdzielnik nacfašysckaj arhanizacyi, pra što śviedčać pakazańni 24 vykrytych nami vorahaŭ».
Na hałoŭnyja administracyjnyja pazycyi ŭ biellitaratury Broŭka traplaje padčas Druhoj suśvietnaj. Jon šmat piša, supracoŭničaje z frantavymi i partyzanskim hazetami (robicca pieśniarom partyzanskaha ruchu), adzin za adnym u Maskvie vychodziać zborniki paezii z hramadzianskaj lirykaj. U 1943-m Broŭku pryznačyli adkaznym sakratarom SP BSSR. U 1948—1967 h. jon užo ŭznačalvaje praŭleńnie SP BSSR. U 1962 h. Broŭka atrymlivaje zvańnie narodnaha paeta Biełarusi. U 1967 hodzie pačynaje pracu pa stvareńni vydaviectva «Biełaruskaja Savieckaja Encyklapedyja», hałoŭnym redaktaram jakoha byŭ da svajoj śmierci ŭ 1980 hodzie. Broŭka mieŭ usio — niabiesnyja hanarary i mahčymaści, ordeny, vializnuju kvateru na vulicy Lenina, jakaja paśla jahonaj śmierci stała muzejem.
￭
Vićbič
Jurka Vićbič byŭ adnym z samych plonnych piśmieńnikaŭ biełaruskaj dyjaspary XX stahodździa.
Stanaŭleńnie Vićbiča jak prazaika ŭ 1930-ch adbyvałasia ŭ kanonach tahačasnaj litaratury. Adznačyŭsia jon i jak vykryvalnik «uchilistaŭ» sacyjalistyčnaha budaŭnictva — «niekulturnaha» Chadyki (100-hodździa jakoha sioleta nichto nie zaŭvažyŭ), «chryzan-temnaj» Pflaŭmbaŭm, «poŭnaha nula» Chviedaroviča, «erekcyjnaha pravadyra» Marakova.
Papoŭ syn, u jakoha i dzied, i pradzied byli śviatarami, Vićbič byŭ bolš adukavanym i dałučanym da kultury, čym jaho adnahodki ad sachi. Vićbič chiniecca da kulturnaha «Ŭzvyšša» i ŭstupaje ŭ litarhanizacyju, praŭda, užo paśla aryštu Duboŭki, Babareki i inšych, napiaredadni jaje likvidacyi.
U Miensku vyjšli dźvie Vićbičavy knihi — «Śmierć Irmy Łajminh» (1932) i «Formuła supraciŭleńnia kaściej» (1937). Krytyka sustreła ich varoža. Asabliva dastałosia apovieści «Łšono Haboo Bijrušałajm», nadrukavanaj u časopisie «Połymia revalucyi» ŭ 1933 h. Praź niepraletarskija mudrahielstvy — adny nazvy tvoraŭ čaho vartyja — u vačach «kamisaraŭ» ad litaratury Vićbič robicca čužym. Doŭhi čas jaho nie prymajuć u Sajuz piśmieńnikaŭ. Ale Vićbič, niahledziačy na žorstkuju krytyku jaho tvorčaści, nia trapiŭ u zaścienki HPU.
Los Vićbiča skłaŭsia b inakš, kali b jon na pačatku vajny, jak Broŭka, evakujavaŭsia ŭhłyb Rasiei i dałučyŭsia da antyfašysckaj baraćby (u vojska z pryčyny kiepskaha zdaroŭja jaho nie ŭziali b). Ale Vićbič zastaŭsia ŭ Viciebsku. Drukavaŭsia ŭ «Hołasie vioski», «Biełaruskaj hazecie», tamu ŭ 1944 h. musiŭ ratavacca na emihracyju. Pa pierajeździe ŭ Berlin jon peŭny čas pracavaŭ u «Ranicy» dy «Biełaruskim rabotniku». Pry kancy 1940-ch pakinuŭ Niamieččynu i vyjechaŭ u ZŠA.
U emihracyi Vićbič prajaviŭsia jak talenavity arhanizatar biełaruskaha kulturnaha žyćcia — zasnoŭvaŭ vydańnie za vydańniem, byŭ adnym z tvorcaŭ litaraturnaha abjadnańnia «Šypšyna».
Vićbič zaklikaŭ «emihrantaŭ» pryznać zasłuhi piśmieńnikaŭ i palitykaŭ z kahorty «nackamaŭ». U liście da a.Lava Haroški jon pisaŭ: «My prosta zabyvajemsia pra toje, što Michaś Čarot rasstralany rasiejskim balšavizmam jak zaciaty vorah rasiejskaha balšavizmu, jak Zmahar za Niezaležnaść Biełarusi». Vićbič nie admaŭlajecca ad siabra maładości Eduarda Samujlonka, jaki atrymaŭ orden ad kamunistyčnaj ułady za svaju litaraturnuju dziejnaść («Nichto bolš za Vićbiča nia viedaje sapraŭdny tvar Samujlonka»). Piša pra siabra ciopłyja, pryjaznyja ŭspaminy. Adnak Vićbič nie prabačaje Pietrusiu Broŭku — hałoŭnamu arhanizataru saŭpiśmieńnikaŭ. U 1972 h. dla hazety «Biełarus» piša artykuł «A jaki jon u sapraŭdnaści (Pietrusiu Broŭku z pryčyny ŭznaharody jaho mianuškaj «Hieroja sacyjalistyčnaj pracy»)», u jakim nazyvaje Broŭku «biespardonnym kańjunkturščykam».
Vićbiča ŭ Biełarusi vydadziena mała. Dahetul nia vyjšaŭ ni zbor tvoraŭ, ani navat kniha vybranaha. Amatary dobraje prozy čytajuć jaho, adšukvajučy tvory ŭ roznych knižycach i almanachach.
Ciapier čytajuć
Pamiatajecie Asol Śliviec? Žyćcio frystajlistki źmianiłasia da niepaznavalnaści, ciapier jana Abihal7
Kamientary