Napiaredadni Źjezdu biełarusaŭ śvietu ŭ Miensku adbyŭsia kruhły stoł na temu «Mahčymaści zachavańnia kaštoŭnaściaŭ nacyjanalnaj kultury ŭ šmatkulturnym hramadztvie: dośvied Eŭraźviazu j Biełarusi».
U kruhłym stale, jaki prachodziŭ u budynku, dzie mieściŭsia niekali słavuty Inbiełkult, brali ŭdzieł, siarod inšych, delehaty źjezdu z ZŠA Janka Zaprudnik i Vitaŭt Kipiel, a taksama navukoŭcy, žurnalisty, aktyvisty NDA z rehijonaŭ.
Apošnim časam nia tolki ŭłady, ale ž i mnohija hramadzkija arhanizacyi dy ich aktyvisty, jakija ličać siabie prynaležnymi da demakratyčnaha lahieru, imknucca adsunuć temu biełaruskaj samatojesnaści j nacyjanalnych kaštoŭnaściaŭ na peryferyju hramadzkaj śviadomaści j palityčnaha žyćcia.
Jak padajecca, hałoŭnaj metaj arhanizataraŭ dyskusii było nia stolki pierałamić hetuju tendencyju, kolki razburyć prykryja štampy. Stereatypy častkova pierajšli ŭ spadčynu z savieckaha času, častkova naviazvajucca zvonku, ale ŭ adnolkavaj stupieni jany pamyłkova padajucca zručnymi tym palitolaham i palitykam, jakija sprabujuć karystacca imi ŭ praktycy. Hetyja natatki nie adlustrujuć vystupaŭ, što hučali padčas kruhłaha stała. Jany — vynik rozdumu, stymułam da jakoha stała sama dyskusija, a taksama mižnarodny dy ŭnutrypalityčny kantekst, u jakim jana adbyvałasia.
Novaja histaryčnaja supolnaść
Samy pašyrany stereatyp zaklučajecca ŭ tym, što nacyi adyhrali svaju rolu ŭ industryjalnym hramadztvie i ŭ naš postyndustryjalny čas nacyjanalnaja prynaležnaść, imknieńnie da jaje adychodziać na druhi plan. Na pieršy plan zamiest hetaha niby vychodziać cyvilizycyjnaja, transnacyjanalnaja, karparytyŭnaja dy inšyja prynaležnaści abo pamknieńni. U budučyni ž nacyi, maŭlaŭ, źniknuć naahuł jak subjekty historyi. Hety tezis amal dakładna paŭtaraje adzin z hałoŭnych pastulataŭ kamunistyčnaj idealohii ab stvareńni novaj histaryčnaj supolnaści ludziej.
Niejmaviernym čynam hetaja abstrakcyja atrymała novaje ŭvasableńnie ŭ dačynieńni da sučasnaj Eŭropy. U eŭrapiejskaj Kanstytucyi, zabrakavanaj na referendumach u Francyi dy Niderlandach, niama zhadak pra novuju histaryčnuju supolnaść, jak niama j aznačeńnia eŭrapiejskaści. Ale ž sproby ŭvieści ŭ preambułu Kanstytucyi zhadku ab chryścijanskaj kultury byli i napeŭna jašče buduć. Hałoŭnaje ž zaklučajecca ŭ sprobie stvaryć nadnacyjanalnyja orhany kiravańnia, zdolnyja nibyta ŭličyć i pravodzić intaresy ŭsich krain — siabroŭ Eŭraźviazu. Takim čynam, havorka viałasia pra stvareńnie mižnarodnaha (u hetym vypadku pakul što eŭrapiejskaha) uradu. Nakolki takaja schiema vyhladaje siońnia ŭtapičnaj, pierakanalisia, zdajecca, samyja ŭpartyja prychilniki eŭrapiejskaj intehracyi. U pieršuju čarhu — u toj samaj Francyi, jakaja jašče niadaŭna była napieradzie Eŭropy ŭ prasoŭvańni ahulnaeŭrapiejskaj Kanstytucyi, a siońnia prypyniła dziejańnie Šenhienskaha pahadnieńnia, adnaviŭšy pašpartny kantrol na miažy z susiednimi krainami.
Usie na baraćbu z teraryzmam!
Ale pry hetym intehracyjnyja pamknieńni zusim nie spynilisia. Tolki ŭ jakaści hałoŭnaj padstavy mižnarodnaj intehracyi nazyvajecca ciapier užo baraćba z teraryzmam. Aktyvizacyi jaje pasłužyli niadaŭnija terakty ŭ Londanie.
Niekali ŭ Savieckim Sajuzie ŭ roli takoha voraha, jaki dapamahaŭ idejna zhurtavać hramadztva, vystupali amerykanski imperyjalizm i mižnarodny sijanizm. U sučasnaj Eŭropie rola takoha voraha advodzicca isłamu (z ahavorkaj — ekstremisckamu). I voś užo ministar unutranych spraŭ Vialikabrytanii havoryć pra nieabchodnaść zbalansavańnia pravoŭ asoby (na jakich hruntujecca ciapier systema pravoŭ u EZ) i pravoŭ hramadztva. Na praktycy heta aznačaje bolš žorstkija abmiežavańni na ŭjezd zamiežnikaŭ (pierš za ŭsio, z krain Uschodu), ich mahčymaść uładkavacca na vučobu, bolš strohi pamiežny kantrol, pašyreńnie paŭnamoctvaŭ i kolkasnaha składu adpaviednych kantralujučych słužbaŭ, abmiežavańnie peŭnych hramadzianskich pravoŭ — adnym słovam, vykarystańnie dośviedu ZŠA paśla teraktaŭ 11 vieraśnia 2001 h.
Miž tym u Rasiei apošnija antyterarystyčnyja zachady ŭ Londanie byli ŭspryniaty jak vielmi zručnaja padstava znoŭ patrabavać vydačy joj Achmeda Zakajeva — dziejača čačenskaha vyzvalenčaha ruchu. Naahuł vajna z teraryzmam, abvieščanaja Zachadam, u Rasiei ŭsprymajecca jak… prava na vajnu z čačenskim narodam, prava zdušeńnia vyzvalenčaha ruchu luboha narodu lubymi metadami. U jakaści apraŭdańnia vystaŭlajecca trahiedyja ŭ Besłanie. Jak byccam Besłan papiaredničaŭ čačenskaj vajnie, a nie naadvarot! Praces nad Kułajevym — adnym z udzielnikaŭ zachopu škoły ŭ Besłanie — moh pieratvarycca ŭ fars, ale pieratvaryŭsia nasamreč u vykryćcio palityki federalnych uładaŭ, karumpavanaha j niekampetentnaha načalstva ŭsich uzroŭniaŭ, biazdarnaha j złačynnaha kiraŭnictva specsłužbaŭ, dziejańni jakich pryviali da žudasnaj kolkaści achviar. Adnak heta tema dla asobnaha artykułu…
Samaizalacyja jak vybar?
Kali ž viarnucca da hałoŭnaj temy — nacyjanalnaj samaidentyfikacyi biełarusaŭ abo samatojesnaści biełaruskaj nacyi, vidavočna, što hety praces, taki pakručasty ciaham apošnich sta ź liškam hadoŭ, na pačatku novaha stahodździa vyhladaje jašče bolš uskładnienym vyklikami novaha času. Tut i hlabalizacyja, i reakcyja na jaje ŭ vyhladzie mižnarodnaha teraryzmu (a nie antyhlabalizmu, jak pryniata dumać), i ŚNID, i pieraraźmierkavańnie ŭ sfery mižnarodnaha padziełu pracy, i pryvid suśvietnaha enerhietyčnaha kryzisu… Śpis možna doŭžyć. Ale što moža procipastavić Biełaruś hetym sučasnym vyklikam? Samaizalacyju? Sprobu zakanservavać isnujučy režym na niekalki dziesiacihodździaŭ? Navat kali nia brać pad uvahu mahčymyja vyniki takoha šlachu, biesperspektyŭnaść «vybaru» vidavočnaja. Usia historyja apošnich stahodździaŭ, jak i ciapierašnija pavodziny Rasiei, padkazvaje, što Biełaruś i nadalej budzie adčuvać najmacniejšy cisk ź jaje boku, sproby ŭciahnuć siabie ŭ arbitu rasiejskich intaresaŭ, kali kazać miakka.
Siońnia kramloŭskaje kiraŭnictva, Pucin z usich sił imknucca vystavić siabie sajuźnikami Zachadu ŭ baraćbie z teraryzmam (chacia ŭ samoj Rasiei vahabizm daŭno pašyryŭsia z Kaŭkazu na Pavołža — u Tatarstan i Baškartastan). U ciapierašnim stanie Rasiei prosta nia vytrymać novaj kanfrantacyi z Zachadam. Ale ž i Zachad nie zacikaŭleny siońnia ŭ novym kryžovym pachodzie na Ŭschod. Kanfrantavać z Rasiejaj u spravie Biełarusi ŭsurjoz nivodnaja zachodniaja kraina nie źbirajecca. Vyniatkam — chiba ZŠA i Polšča, što abumoŭlena ich hieapalityčnym stanoviščam. Ale znoŭ ža, abiedźvie krainy vymušany ličycca sa svaimi partnerami ŭ NATO, z demakratyčnymi pryncypami ŭ mižnarodnaj palitycy — datul, pakul heta budzie mahčyma ŭ dačynieńni da ciapierašniaha biełaruskaha režymu.
Nie siadzieć dy na mora hladzieć
U hetaj sytuacyi zastacca ŭ stanoviščy naziralnika, adsiedziecca, tak by mović, la mora na nieba hledziačy. Biełaruś nie Švajcaryja. Raźvitaja ciažkaja industryja (flahmany jakoj patrabujuć madernizacyi) i vysokakvalifikavanaja rabočaja siła (jakaja stanovicca z kožnym hodam usio mienš kvalifikavanaj) — nia tyja kozyry, ź jakimi možna raźličvać na niešta ŭ mižnarodnym padziele pracy. Adzinaje, što moža pradjavić Biełaruś śvietu, na što moža raźličvać, u čym moža znajści paratunak ad źniknieńnia j zabyćcia, — heta jaje nacyjanalnaja admietnaść: u čas hlabalizacyi admietnaść — samy darahi tavar. Mikraschiemy, vyrablenyja ŭ Małajzii ci Indyi, ničym nie adroźnivajucca pamiž saboj — taksama jak i smak «Koka-koły» ci humki «Ŭinterfreš». Adnak vyrab tavaraŭ dla mižnarodnych karparacyj abo vykarystańnie ich tavaraŭ nia staviać pad sumnieŭ budučyniu hetych nacyj. Jany vykarystoŭvajuć sučasnyja technalohii, dabroty zachodniaj cyvilizacyi, zastajučysia samimi saboj, nia traciačy svajoj kulturnaj samatojesnaści. I tamu da ich zachoŭvajecca cikavaść. I nia tolki dziela ekzotyki, u ich jeduć turysty z usiaho śvietu. Dobryja plažy j mora jość i ŭ Eŭropie.
Ale ab jakoj budučyni nacyi, ab jakoj cikavaści da jaje možna havaryć, kali sama nacyja atajasamlivaje siabie ŭ najlepšym vypadku z nazvaj dziaržavy ci jaje kiraŭnikom? Usiehulnaja rasiejskamoŭnaść zaminaje nacyi nia tolki ŭ maralnym planie, ale najpierš — u ekanamičnym. Jak adroźnić, naprykład, biełaruski tavar ad rasiejskaha na ŭnutranym rynku, kali abodva reklamujuca na rasiejskaj movie? Karejskija vytvorcy, darečy, raniej za biełaruskich zrazumieli važnaść nacyjanalnaha składniku, pačaŭšy raźmiaščać reklamu svaich tavaraŭ, u tym liku ŭ Internecie, pa-biełarusku.
Razmaŭlajučy na movie inšaha narodu, niekrytyčna zasvojvajučy jaho kulturnyja dy palityčnyja kaštoŭnaści abo štampy, rana ci pozna pačnieš błytać abo navat atajasamlivać intaresy svajho narodu ź inšaziemnymi. Palityki, zrazumieła, tamu i źjaŭlajucca palitykami, što jany zdolny adčuvać nastroj bolšaści i šukać kampra-misaŭ. Ale kali ŭvieś čas iści ŭśled za natoŭpam, možna ŭrešcie razam ź im apynucca ŭ biezdani. Albo jaho ŭznačalać zusim inšyja palityki.
Ciapier čytajuć
Ad pryvatnikaŭ patrabujuć zavieści ideołaha ŭ štacie — raspytali, što robiać kampanii3
Kamientary