«Chaj živie samostijna Biłoruś!» Jak banderaŭcy pierakonvali biełarusaŭ zmahacca

Arhanizacyja ŭkrainskich nacyjanalistaŭ i stvoranaja joj Ukrainskaja paŭstanckaja armija zmahalisia za niezaležnaść Ukrainy suprać palakaŭ, niemcaŭ i savietaŭ. Partyzanskaja vajna išła ad 1942 da pačatku 1950-ch. Va Ukrainie mnohija historyki źbirajuć fakty pra padziei tych hadoŭ.

Nie tak daŭno na sajcie «Elektronnaha archiva Ukrainskaha vyzvolnaha ruchu», jaki pastajanna papaŭniajecca skanami dakumientaŭ, źjavilisia cikavyja materyjały, datyčnyja Biełarusi. Heta adozvy, jakija ŭkrainskija padpolščyki skiroŭvali da biełarusaŭ.

«Biełaruś! Stvaraj svaje zbrojnyja siły i vyhaniaj preč bandy impieryjalistyčnych zhraj, jakija niščać Tvoj narod! (…) Ustaloŭvaj svoj ład i paradak na svajoj ziamli. Uvachodź u parazumieńnie dy arhanizoŭvaj supolnyja dziejańni z adździełami UPA…» — uryvak z ukrainskamoŭnaj ulotki za śniežań 1943-ha.

«Vyvučajcie vajskovaje mastactva i rychtujcie zbroju…» — a hety niedvuchsensoŭny radok — z anałahičnaj listoŭki, skiravanaj da moładzi.

Jak bačym, ahulny kantekst takich ulotak — krytyka balšavizmu i nacyzmu, a taksama zaklik da supolnaj baraćby suprać zachopnikaŭ. Ukrainskaje padpolle spadziavałasia, što ŭdasca ŭźniać na baraćbu suprać vorahaŭ z Zachadu i Uschodu taksama i narody-susiedzi. Jany hruntavalisia na vopycie supolnaj biełaruska-ŭkrainskaj baraćby za svaje pravy ŭ mižvajennaj Polščy i na kantakty ŭ roznych śfierach: ad sielskahaspadarčych kaapieratyvaŭ da cerkvaŭ.

Voś, da prykładu, adzin z rapartaŭ dla ŭnutranaha karystańnia ab situacyi ŭ Biełarusi za žnivień 1943 h.: «Kali kazać pra biełaruskuju palicyju, to roŭna budzie mažliva, što vialikaja ich častka pajšła b u les (…), bo choć jany i słužyli niemcam, tyja stavilisia da ich varoža i vielmi pahardliva». Tam ža idziecca pra toje, što nasielnictva nastrojenaje varoža jak da niemcaŭ, tak i da balšavikoŭ i tolki 15–20% čakajuć ich viartańnia.

Prakamientavać dadzienyja materyjały my paprasili Rusłana Zabiłaha, historyka, hienieralnaha dyrektara Nacyjanalnaha muzieja-miemaryjała «Turma na Łonckaha». Heta byłaja turma NKVD, pieratvoranaja siońnia ŭ muziej baraćby za niezaležnaść.

— Panie Rusłanie, chto składaŭ listoŭki, drukavaŭ, raspaŭsiudžvaŭ?

— Prapahandysckija materyjały, a asabliva ŭlotki drukavalisia refierenturami albo asiarodkami prapahandy padpolla AUN. Ukrainski vyzvolny ruch nadavaŭ šmat uvahi pytańniu prapahandy, asabliva pačynajučy z 1946 h. Prapahandu možna padzialić na čatyry hałoŭnyja kirunki: unutranuju, aryjentavanuju na nasielnictva Ukrainy, vonkavuju, jakaja mieła pryciahvać inšyja narody dy baraćby z balšavizmam, kontrprapahandu, skiravanuju na raskładańnie voraha, a taksama na prapahandu, aryjentavanuju na infarmavańnie Svabodnaha Śvietu ab baraćbie ŭkraincaŭ.

Ahulnyja kirunki prapahandy vyznačalisia na padstavie stratehičnych dy taktyčnych zadačaŭ vyzvolnaha ruchu. Ich realizacyjaj zajmaŭsia Hałoŭny asiarodak prapahandy AUN (HOSP). Nižejšyja stupieni (krajovyja, akružnyja asiarodki prapahandy) praktyčna realizoŭvali zadańni HOSPa. Jany ŭžo drukavali i raspaŭsiudžvali tyja ž samyja ŭlotki.

Refierentury prapahandy admysłova šukali zdolnych i adukavanych aŭtaraŭ.

Taksama teksty pisali kiraŭniki hetych adździełaŭ, jakija adkazvali za prapahandu i ideałahičnuju pracu (P.Fiadun, O.Dziakiŭ, inšyja). Technična drukavali ŭlotki TCHZ (techničnyja źviony). Tut da pracy dałučalisia drukarni, naborščyki, karektary, jakija pracavali z drukarskimi kasami i mašynami.

A raspaŭsiudžvali ŭlotki ŭžo praz padpolnuju sietku nasielnictva, na vialikija adlehłaści jany pieradavalisia praz kurjeraŭ i suviaznych. Taksama sami paŭstancy ich razdavali pamiž nasielnictva ŭ časie prapahandysckich rejdaŭ.

— Na niekatorych ruletkach zhadvajecca «Biełaruskaja siekcyja». Što viadoma ab joj?

21–22 listapada 1943 h. u siale Buderaž na Rovienščynie AUN padpolna praviała kanfierencyju paniavolenych narodaŭ. Na jaje prybyło kala saraka pradstaŭnikoŭ trynaccaci narodaŭ SSSR. Delehaty byli ŭdzielnikami ŭkrainskaha vyzvalenčaha ruchu i pradstaŭlali na joj svaje narody. Ad Biełarusi ŭ kanfierencyi ŭdzielničali dva pradstaŭniki, adzin ź jakich mieŭ psieŭdanim «Družny». Chto hetyja ludzi, što vystupali ad imia Biełarusi, my pakul nie viedajem. Nie viedajem, jak skłaŭsia ich dalejšy los, jak pracavała biełaruskaja siekcyja i chto ŭ joj udzielničaŭ. Usio heta patrabuje dalejšych daśledavańniaŭ, pryčym nie tolki z boku ŭkrainskich daśledčykaŭ.

— Čamu bahata materyjałaŭ drukavałasia pa-rasijsku?

— Rasijskamoŭnyja materyjały byli pryznačanyja dla tych, chto nie vałodaŭ ukrainskaj, to bok dla inšych narodaŭ SSSR. Mova słužyła srodkam kamunikacyi, a nie pradmietam palityki. U tyja časy paŭstancy byli razumniejšyja za našych sučasnych palitykaŭ. Zaŭvažu, što drukavalisia materyjały i na inšych movach: polskaj, češskaj, słavackaj, anhielskaj…

— Siarod jakich jašče narodaŭ viałasia anałahičnaja ahitacyja?

— Asabliva aktyŭnaja prapahanda išła siarod palakaŭ. Takim čynam paŭstancy prykładali niamała vysiłkaŭ, kab pieratvaryć ich z vorahaŭ u sajuźnikaŭ u baraćbie z balšavizmam. Praŭdu kažučy, hetyja vysiłki, akramia niaznačnych vyklučeńniaŭ u vyhladzie supracy, nie mieli stratehičnaha pośpiechu. Akramia hetaha, viałasia prapahanda siarod čyrvonaarmiejcaŭ, pradstaŭnikoŭ savieckaj akupacyjnaj administracyi. Tamu taksama drukavałasia šmat materyjałaŭ pa-rasijsku. Dalej išli ŭsie inšyja.

— Ci viadoma niešta ab supracy UPA ź biełaruskim antybalšavickim padpollem?

— Ź vialikaj imaviernaściu možna dapuścić, što takija kantakty mieli miesca. AUN dy UPA dziejničali nie tolki na ŭkrainska-biełaruskim pamiežžy. Častka biełaruskich terytoryjaŭ na paŭdniovym zachadzie (Bieraściejščyna, Pinščyna, Turaŭščyna) uvachodziła u vajskova-terytaryjalnuju strukturu UPA dy arhanizacyjnuju AUN. Tut dziejničali padraździaleńni UPA vajskovych akruhaŭ «Turaŭ» dy «Zahrava». Chaču zaŭvažyć, što heta tema dla asobnaha daśledavańnia. Kančatkova tajamnicy mohuć raskryć biełaruskija dy ŭkrainskija archivy.

— Ci supracoŭničajecie vy ź biełaruskimi historykami na temu dziejnaści UPA ŭ pamiežnych rajonach?

— U nas niama supracy ź biełaruskimi historykami sa zrazumiełych pryčynaŭ. Nie dumaju, što ŭ Biełarusi ciapier vitajecca abjektyŭnaje daśledavańnie tematyki vyzvalenčaha ruchu ci to ŭkrainskaha, ci to biełaruskaha. A biez abjektyŭnaha pieraasensavańnia minułaha z punktu hledžańnia baraćby za niezaležnaść suprać savieckaha tatalitaryzmu na niejkich inšych umovach daśledavańnie hetaj temy mnie padajecca małaimaviernym.

— Jak daŭno Centr daśledavańniaŭ vyzvalenčaha ruchu pačaŭ publikavać materyjały pra padpolle z archivaŭ Słužby biaśpieki Ukrainy (SBU)? Ci budzie praca praciahnutaja?

— CDVR viadzie hetuju pracu ad času stvareńnia ŭ 2003 h. Havorka nie tolki pra archiŭnyja dakumienty SBU [ukrainskaja śpiecsłužba, pieriemnica savieckaha KHB], i heta nie pryjarytet. Naturalna, važna dla raźvićcia histaryjahrafii ŭvodzić u navukovaje karystańnie novyja krynicy. Heta «ažyŭlaje» jaje. Dla nas važniej prykładać vysiłki dla taho, kab archivy na zakryvali i nie abmiažoŭvali hramadzianam dostupu da dakumientaŭ. Adnosna publikacyi dakumientaŭ: my zacikaŭlenyja ŭ pieršuju čarhu ŭ abnarodavańni fondaŭ Archiva CDVR, jakija za dziesiać hadoŭ dziejnaści arhanizacyi istotna papoŭnilisia. My robim heta, u pryvatnaści, praz realizacyju elektronnaha archiva i hetuju pracu abaviazkova budziem praciahvać.

Niekatoryja dakumienty, datyčnyja Biełarusi, z elektronnaha archivu CDVR

Biełorusy! — Lipień 1944

Korotki informaciji pro vidnosini na Biłorusi

Propahandivna listivka UPA «Biłoruśkij narodie!» za hrudień 1943

Biełorusskaja mołodież! — Biez dati

Do biłoruśkoho narodu! — Kijiv-Charkiv, 1950

Humorističnij žurnał «Ukrajinśkij pierieć». — Č.3 — Bieriezień, 1945

Biłoruśkij narodie! — Postij, hrudień 1943

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0