Pravierka na škołu

26 sakavika, na nastupny dzień paśla taho, jak specnaz pieraškodziŭ udzielnikam demanstracyi, što miełasia być mirnaj, prajści ad płoščy Jakuba Kołasa da pomnika Janku Kupału, u teatry imia Janki Kupały stavili Jakuba Kołasa. Pra «Symona-muzyku» ŭ pastanoŭcy Pinihina piša Alaksandar Fiaduta.

Krytyki ličać Kołasa «zaŭziatym tradycyjanalistam». Mikałaj Pinihin pastaviŭ kołasaŭskuju paemu jak misteryju — pamiatajučy pra toje, što Kanstancin Mickievič byŭ małodšym sučaśnikam symbalistaŭ. Pinihin pračytaŭ u im toje, što zvyčajna vyčytvali pieravažna ŭ Kupału — filazofskuju hłybiniu — u spałučeńni z užo vyklučna kołasaŭskim epičnym daram.

I tut režyseru daviałosia prajści strašnuju pravierku. Były školny nastaŭnik litaratury, ja dobra pamiataju, u što pieratvarajecca klasyčny tvor, addany na hańbu padletkam, jakija jaho nie razumiejuć. 26 sakavika dźvie traciny zali składali dzieci. Heta byŭ zvyčajny pachod u teatar «na spektakl pavodle prahramy».

Ale tamu, što zdaryłasia ŭ zali 26 sakavika, jość try tłumačeńni. Pa‑pieršaje, u nas dobryja dzieci: tyja, chto jašče traplaje ŭ teatar. Pa‑druhoje, u nas dobryja nastaŭniki biełaruskaj litaratury: tyja, chto jašče vodzić dziaciej u teatar. Pa‑treciaje, jany pryjšli na sapraŭdy vielmi dobry spektakl.

Jak darosłamu aktoru pakazać staleńnie svajho hieroja — ad chłopčyka‑pastuška da junaka‑muzyki? Jak heta vykazać paetu — zrazumieła. A aktoru, na scenie, za paŭtary hadziny? Alaksandar Maŭčanaŭ u roli Symona zdoleŭ pieradać usio — i dziciačuju niepasrednaść, i hareźlivy blask u vačach, i šok ad sustrečy z pryhožym — ź Jaje Vialikaściu Muzykaj.

Ale Pinihin stavić kołasaŭski lira‑epičny šedeŭr mienavita jak misteryju. Symon dla jaho — mužycki prarok, tolki zamiest šaścikryłaha sierafima źjaŭlajecca da jaho na zychodzie žyćcia dzied Kuryła (bliskučaja aktorskaja praca Hienadzia Harbuka) i nia hrudzi raśsiakaje miačom, nie zamianiaje hrešny jazyk «džałam mudraje źmiai», a daje ŭ ruki smyk biełaruski — jak adzinuju spadčynu: idzi, stalej! Tym bolš što i spytajuć ź ciabie jak z darosłaha: my majem na ŭvazie vybitnuju scenu napadu vaŭka i nastupnaha za im pakarańnia niedarečnaha pastuška (tut Alena Sidarava vydatna hraje maci Symonki).

Ale chłopčyk stanovicca mužčynam tolki paśla taho, jak prachodzić šlacham spakusaŭ (śviadoma abapirajusia na insceniroŭku Pinihina, a nie na paemu Kołasa, bo havorka — pra spektakl, a nie pra litaraturny tvor). I z ruk mužyckaha biełaruskaha sierafima Harbuka, takoha paznavalnaha ŭ svajoj piaščotnaj lubovi da dziŭnavataha chłopčyka, takoha padobnaha da hlinianych aniołaŭ, čyje nimby nahadvajuć buślanki, traplaje Symonka ŭ ruki demana‑spakuśnika — Viktara Manajeva.

Dla jaho hieroja, hareźlivaha, žulikavataha, svavolnaha Žabraka, skrypka — usiaho tolki srodak sabrać pabolš miłaściny.

Scena z žabrakom, stylizavanaja pad ažyŭlenaje pałatno Brejhiela, stanovicca kulminacyjaj pieršaha aktu spektaklu. Natoŭp, što prahna patrabuje miłaściny, pahroźlivymi intanacyjami i masiŭnymi kijami ŭ rukach litaralna prymušajučy minaka padać jaje, — jon tak i nie supadaje intanacyjna z toj melodyjaj, što hučyć u dušy Symonki! Ale spakuśnik tamu i deman (nia Deman Lermantava, viadoma, ale taki drobny talenavity bies, što ŭmieje i prypavieść darečna raspavieści, i ślazu ŭ hołas padpuścić), što padobny da choć i zrynutaha, ale anioła. Žabrak — toj ža Symonka, tolki jon plunuŭ na mastactva, na muzyku, što hučała ŭ dušy, i zadavoleny žabrackaj miłaścinaj.

…Tak i idzie hety dziŭny tryccacičatyrochhadovy chłopčyk — a inačaj nie syhrać, nia vyciahnuć uskładzienuju režyseram zadaču — realnaje dzicia nia zdoleje! — tak i idzie jon ad dzieda da dzieda, ad adnaho anioła da druhoha, usio bolš ziamnoha, usio bolšaha spakuśnika. Jany roznyja, hetyja anioły. Tut i karčmar Šloma (Mikałaj Kučyc — šykoŭny majstar epizodu, trapny i daścipny); i palašuk dzied Daniła (jak zaŭždy pierakanaŭčy Ryhor Malaŭski); i, narešcie, pan u vykanańni niedaacenienaha, na moj pohlad, Alaksandra Padabieda.

Na hetym persanažy varta spynicca asobna.

Zahavaryŭšy na čužoj — na panskaj — značyć, na polskaj, chutčej za ŭsio, — movie, jon znachodzić dla mužyckaha syna Symona samuju strašnuju spakusu — spakusu pryhažościu. Nia sytaściu, jak Šloma, spakušaje jon junaka, a tym, što i tak žyvie ŭ dušy Symonki, — to bok tym, dziela čaho jon sam žyvie. Niešmatsłoŭny, vytančany, taki niepadobny da masiŭnych Radziviłaŭ ź niaśviskich pałotnaŭ, pan hety, syhrany Padabiedam, — navat vonkava — sučaśnik chutčej Jelskich i Čapskich kanca XIX stahodździa. Apošni pradstaŭnik arystakratyčnaha rodu, što vymiraje, jon hraje na rajali — dy tak, što Symonka litaralna ŭźlataje ŭ niabiosy (ale heta, u svaju čarhu, treba prydumać, pastavić i syhrać tak, kab zala nie zarahatała, kab hladač pryniaŭ hetuju teatralnuju litaralnaść jak realnaść! Brava, Pinihin!).

Ale niečakana aktor Padabied u hetym maleńkim svaim epizodzie pieraihryvaje režysera Pinihina: jon ža padšturchoŭvaje Symona vučycca! I kali toj sychodzić z panskaha zamku, heta prosta nievytłumačalna dla hledača: chvilinu tamu junak lotaŭ na kryłach muzyki, maryŭ vyvučyć noty i raptam sychodzić! Kudy? Da naiŭnaha, «nia panskaha» mastactva? Prymityŭna i prymalna dla sacyjalistyčnaha realizmu. Ale Pinihin staviŭ svoj spektakl u 2005 hodzie, kali «adzina pravilny metad» daŭnavata ŭžo byŭ u niałascy…

Dy heta, imavierna, adziny «prakoł» režysera ŭ spektakli — i, znoŭ vymušany paŭtarycca, «dziakujučy» aktoru Padabiedu, što vyrašaje svaju ŭłasnuju zvyšzadaču, i nahadvaje hledaču, što kananičny «Symon‑Muzyka», jakoha my viedajem sa školnaj prahramy, vielmi istotna adroźnivaŭsia ad pieršaha varyjantu, napisanaha maładym Kołasam.

Čas byŭ taki, što biaz «klasavaj padkładki» navat klasyki abyścisia nie mahli…

Budziem ličyć, što Symon syšoŭ da svajho kachańnia — da Hanny. Toj, što čakała jaho, admoviła «haspadarskamu synu» Daminiku, stała achviaraju jaho damahańniaŭ i zvarjacieła ad hora.

Voś tut ja vymušany viarnucca da «vyprabavańnia škołaj». Kali b padletki, što siadzieli ŭ zali, adčuli chacia b krychu falšu ŭ scenach «tolki dla darosłych», vy b pačuli taki rohat, što navat partret Kołasa pačyrvanieŭ by ad soramu. Ale Mikałaj Pryłucki i Śviatłana Anikiej pravodziać scenu hvałtu adnačasova žorstka i cnatliva. Jak i nastupnuju scenu varjactva Hanny. I kali hetaha haniebnaha rohatu ŭ zali nie było, značyć, u nas sapraŭdy dobryja dzieci i dobryja nastaŭniki. I dobryja aktory. Bo strašniejšym za hetaje vyprabavańnie dla klasyka moža być tolki vyprabavańnie poŭnym zboram tvoraŭ, kali ŭsie jahonyja hraški i chiby stanoviacca vidavočnymi dla čytača i daśledčyka. A zarahatała publika padčas spektaklu niedarečy — i źnik cud teatru, cud pieratvareńnia pustoj prastory zali hledačoŭ u prastoru vysokaha mastactva.

Aktory vytrymali hetaje vyprabavańnie. Dzieci, što zapałanili saboju dźvie traciny Kupałaŭskaha i faktyčna stali jaho adzinymi haspadarami, pryniali i darosłaha dziadźku, što hraŭ ich adnahodka, i palot na kavanaj žyrandoli ŭ panskim zamku, i adnakryłych aniołaŭ, i sierp žniaca, što zamianiŭ saboj miesiac na niebie, i navat adkrytuju sprobu syhrać hvałt. Jany čuli cudoŭnyja vieršy Kołasa, bačyli pałymianyja ad natchnieńnia vočy aktoraŭ, i ich — realnych dziaciej — uvaha, dźvie z pałovaj hadziny skancentravanaja na pinihinskaj pastanoŭcy, paćvierdziła, što my majem spravu z šedeŭram. Chiba heta nia ŭdziačnaść?

Paśla byli i kvietki. Symonu padaravali vializnuju kryvava‑čyrvonuju ružu. I ja ŭjaviŭ sabie, jak aktor Alaksandar Maŭčanaŭ paniasie jaje dadomu i na jaje buduć padać bujnyja śniažynki — kštałtu tych, jakimi 25 Sakavika biełaruski Boh, niečym, vidać, padobny da Hienadzia Harbuka, marna sprabavaŭ zaciarušyć plamy realnaj kryvi, pakinutaj na šlachu ad płoščy Jakubu Kołasu da pomnika Janku Kupału.

Alaksandar Fiaduta, hladač

***

Nastupnym razam Symon-muzyka na scenie Kupałaŭskaha -- 12 krasavika.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0