Siamiejnyja historyi prezidentaŭ BNR

Sierady: pad pokryvam nieviadomaści

Pieršym kiraŭnikom dziaržavy byŭ vieterynar. Ivan (Janka) Sierada naradziŭsia na Navahradčynie, skončyŭ Varšaŭski vieterynarny instytut, udzielničaŭ u Rasijska-japonskaj i Pieršaj suśvietnaj vojnach. Jon zajmaŭ pasadu staršyni Rady BNR zusim koratka, da maja 1918 hoda.

Z ustalavańniem savieckaj ułady zastaŭsia ŭ Miensku, pracavaŭ u biblijatecy Instytuta biełaruskaj kultury, vykładaŭ u Biełpiedtechnikumie, a paźniej — u sielskahaspadarčaj akademii ŭ Horkach. U 1930 hodzie Sierada byŭ aryštavany pa spravie «Sajuza vyzvaleńnia Biełarusi» i na piać hadoŭ sasłany ŭ Jarasłaŭl.

Kažuć, Ivan Mikitavič pradbačyŭ, što budzie represavany, i turbavaŭsia za svaju žonku Ksieniju Ściapanaŭnu. Tamu prasiŭ kalehu pa sielhasakademii Juvienalija Viejsa, kab toj ažaniŭsia ź joj, kali samoha Sieradu aryštujuć.

Viejs siabravu volu vykanaŭ. Źviestki ab hetym apublikavaŭ architektar Andrej Šułajeŭ sa słovaŭ svajački, čyj baćka byŭ kaleham Sierady i Viejsa. Pamierła Ksienija Ściapanaŭna Sierada ŭ 1963 hodzie ŭ 73 hady i pachavanaja ŭ Miensku na Uschodnich mohiłkach. Na nadmahilli vybityja jašče dva imiony — mahčyma, heta dzieci pieršaha kiraŭnika našaj dziaržavy? Dakładna nie viedajem.

Zahadkavy los i samoha Sierady. U śniežni 1941 hoda jon byŭ paŭtorna asudžany — ciapier na 10 hadoŭ łahiera. 19 listapada 1943 hoda jaho daterminova vyzvalili z łahiera ŭ Krasnajarskim krai — i tut ślady pa im hublajucca. Jak źnik pieršy staršynia Rady BNR, kali jon pamior i ci svajoj śmierciu?..

Losiki: dziadźka adnaho kłasika ažaniŭsia z dačkoj druhoha

Ivana Sieradu na pasadzie źmianiŭ Jazep Losik, dziadźka Jakuba Kołasa — choć na hod byŭ za plamieńnika maładziejšy.

Vučyŭsia ŭ Maładziečanskaj nastaŭnickaj sieminaryi i Noŭharad-Sievierskim haradskim vučyliščy, nastaŭničaŭ. Za ŭdzieł u padziejach revalucyi 1905 hoda byŭ aryštavany, za ŭcioki prysudžany da biesterminovaha pasialeńnia ŭ Sibiry. Viarnuŭsia ŭ Biełaruś tolki ŭ lutym 1917 hoda i adrazu ž zaniaŭsia palitykaj, a taksama ažaniŭsia — z Vandaj, dačkoju piśmieńnika Antona Lavickaha, viadomaha pad psieŭdanimam Jadvihin Š. Jazepu było 34, Vandzie 22. Jana pracavała biblijatekarkaj, vychavacielkaj u prytułku, vykładała ŭ Pieršaj mienskaj biełaruskaj škole.

Jak i Sierada, Losik zastaŭsia ŭ savieckim Miensku, vykładaŭ, zajmaŭsia movaznaŭstvam. Jak i Sierada, byŭ aryštavany ŭ 1930 hodzie i sasłany na piać hadoŭ u Sarataŭskuju vobłaść. Ale žonka nie zastałasia ŭ Miensku, a pajechała śledam razam z tryma dziećmi: Jurkam, Lucyjaj i Alesiaj. Nichto ź ich na radzimu nie viarnuŭsia, usie paśla žyli i pracavali ŭ Rasii. A Jazep Losik byŭ paŭtorna aryštavany ŭ 1938-m, u 1940-m asudžany na piać hadoŭ i, pavodle aficyjnaj viersii, pamior u turmie ad suchotaŭ. Vanda paśla aryštu muža pracavała pasudamyjkaj i paštarkaj. Pamierła ŭ Staŭrapolskim krai ŭ 1968-m, paśpieŭšy jašče adnojčy naviedać Miensk.

Kračeŭskija i Zacharki: lažać u Prazie

Piatro Kračeŭski, čarhovy staršynia Rady BNR, skončyŭ duchoŭnuju sieminaryju, nastaŭničaŭ, padčas Pieršaj suśvietnaj byŭ u vojsku. Abrany na pasadu staršyni Rady ŭ śniežni 1919 hoda, asnoŭnuju palityčnuju dziejnaść jon pravodziŭ užo ŭ emihracyi, baroniačy intaresy BNR na mižnarodnaj arenie. Łarysa Hienijuš va ŭspaminach zhadvaje, što paśla śmierci Piatra Antonaviča ŭ 1928 hodzie jaho ŭdava Maryja žyła ŭ Prazie pa susiedstvie z Zacharkami.

Vasil Zacharka, jaki ŭznačaliŭ BNR paśla Kračeŭskaha, taksama byŭ nastaŭnikam. Na emihracyi ŭ Prazie praciahvaŭ pracu pa mižnarodnaj prezientacyi BNR, choć Rada tady ŭžo nijakaj dziejnaści nie pravodziła. Pamior u 1943 hodzie, pieradaŭšy paŭnamoctvy staršyni Rady BNR Mikołu Abramčyku.

Žonka Zacharki, Piełahija Ivanaŭna, pamierła ŭ 1937 hodzie, pachavanaja razam z mužam na Alšanskich mohiłkach u Prazie, tam ža, dzie i Piotra Kračeŭski. Ni Kračeŭskija, ni Zacharki dziaciej nie mieli.

Abramčyki: schavali archiŭ BNR, dy tak i nie addali

Mikoła Abramčyk byŭ pieršym staršynioj Rady BNR paśla adnaŭleńnia jaje dziejnaści ŭ 1947-m i zastavaŭsia na pasadzie 23 hady, da śmierci. Jon skončyŭ Radaškovickuju biełaruskuju himnaziju, vučyŭsia ŭ Prazie. U 1930 hodzie pierajechaŭ u Francyju, byŭ tam adnym ź lidaraŭ biełaruskaj emihracyi.

Paplečniki śviedčyli, što paśla akupacyi nacystami Francyi Abramčyk pakinuŭ Paryž, kab nie trapić u pole zroku hiestapa, i płanavaŭ prabiracca ŭ Biełaruś. Ale ŭ vyniku jon apynuŭsia ŭ Bierlinie i ŭ 1941—1943 hadach pracavaŭ u Biełaruskim kamitecie samapomačy.

Tut paznajomiŭsia z žonkaj Ninaj. U hady vajny Nina, nastaŭnica z Pružanščyny, pracavała ŭ Biełaruskim kamitecie samapomačy i bierlinskaj haziecie «Ranica», jakaja vydavałasia dla biełarusaŭ, jakija žyli ŭ Hiermanii albo apynulisia tam jak ostarbajtary ci vajennapałonnyja. Nina Abramčyk vydała pad hryfam Biełaruskaha kamiteta samapomačy piać knižak biełaruskaj łacinkaj: try zborniki piesień, a taksama knihu «Historyja Biełarusi ŭ kartach» i brašuru «25 sakavika». Naprykancy 1943-ha Abramčyki vyjechali ź Bierlina ŭ Paryž, dzie Mikołu za nielehalnuju pajezdku ŭ Biełaruś aryštavała hiestapa.

Pavialičyć

U pavajennyja hady Abramčyk razharnuŭ zmahańnie za lidarstva ŭ biełaruskaj emihracyi i ŭ 1947 zrabiŭsia prezidentam adnoŭlenaj Rady BNR. Nie adstavała ad jaho i Nina — 1949 hodam datujucca zhadki ab Abjadnańni biełaruskich žančyn, staršynioj jakoha jana ličyłasia. Ale pra dziejnaść hetaj arhanizacyi ničoha nieviadoma, taksama niama śladoŭ adzinaha vydadzienaha numara haziety dla žančyn «Biełaruska». U Francyi Abramčyki pasialilisia ŭ rabočym pryharadzie Paryža, u Vilpencie. Supracoŭnica radyjo «Svaboda» Halina Rudnik uzhadvała: «Chatka ichniaja chutčej nahadvała barak. Žyli jany vielmi biedna. Vyručaŭ harod i sad, a što tyčycca miasa, to spažyvali svajoj hadoŭli trusoŭ».

Adziny syn Alhierd byŭ poźnim dziciom, naradziŭsia, kali baćku było 52, a maci 39. Paśla baćkavaj śmierci jaho pryniali ŭ łondanski biełaruski internat dla chłopcaŭ imia Kiryły Turaŭskaha pad apieku i ŭtrymańnie ajcoŭ-maryjanaŭ. Ale ŭžo ŭ nastupnym hodzie chłopiec byŭ vymušany jaho kinuć — usio praz kanflikty, jakija ŭźnikli ŭ jahonaj matki z apiekunami internata.

Kali pamior Mikoła Abramčyk, Nina nie zachacieła pieradavać nastupnikam archivy Rady BNR. Praz heta žančyna sapsavała adnosiny z usimi mužavymi paplečnikami, a Alhierd byŭ vymušany pierarvać navuku ŭ maryjanaŭ i pierajści ŭ francuzski licej u Łondanie. U vyniku jon staŭ inžynieram miedycynskaha abstalavańnia. Ź biełaruskaj dyjasparaj kantaktuje mała.

Pavialičyć

A archiŭ tak i prapaŭ. Chadzili roznyja čutki. Mierkavałasia navat, što jaho pradali zamiežnym pasłam abo savieckim śpiecsłužbam.

Adrazu paśla śmierci Abramčyka Nina sprabavała ŭładkavacca na radyjo «Svaboda», ale nie ŭdałosia, i jana stała pracavać u paryžskim Muziei čałavieka. Daśledčyku Uładzisłavu Harbackamu ŭdałosia adšukać frankamoŭnyja etnahrafičnyja publikacyi Niny Abramčyk, što źjavilisia naprykancy 1990-ch i byli pryśviečanyja biełaruskaj žanočaj tradycyjnaj kultury. Taksama jana pisała mastackija tvory pad psieŭdanimam Nina Rasa, u tym liku ŭ «Našu Nivu».

Pamierła Nina Abramčyk u 2004 hodzie, pachavanaja na słavutych paryžskich mohiłkach Per-Lašez kala muža (tam taksama pachavanyja Hijom Apaliner, Anare de Balzak, Niestar Machno, Džym Morysan i mnostva inšych znakamitaściaŭ).

Aktyŭnym u biełaruskich kołach byŭ plamieńnik i ciozka prezidenta — Mikałaj Abramčyk-małodšy, jaki naradziŭsia ŭ 1922 hodzie i padčas niamieckaj akupacyi słužyŭ u palicyi ŭ Radaškovičach. Mikoła Abramčyk-starejšy prapanoŭvaŭ plamieńnika ŭ jakaści kandydata na rolu desantnika Rady BNR dla pierakidki ŭ BSSR — ale jon byŭ adchileny amierykancami jašče da desantu Janki Filistoviča. U 1960-ch Mikałaj Abramčyk-małodšy byŭ adnym z kiraŭnikoŭ Biełaruska-amierykanskaha zadzinočańnia ŭ Ńju-Jorku i siabram redkalehii haziety «Biełarus». Pamior jon u 2005-m, tolki na hod paźniej za dziadźkavu žonku.

Žuk-Hryškievičy: Vincent i dźvie jaho žonki

Vincent Žuk-Hryškievič, jaki zaniaŭ miesca Mikoły Abramčyka, mieŭ z papiarednikam šmat supolnaha, ale vajnu pravioŭ na inšym baku. Jon taksama advučyŭsia ŭ biełaruskich himnazijach (praŭda, nie ŭ Radaškovičach, a ŭ rodnym Budsłavie i Vilni), taksama atrymaŭ vyšejšuju adukacyju ŭ Prazie. Nastaŭničaŭ u Vilenskaj biełaruskaj himnazii, ale ŭvosień 1939-ha byŭ aryštavany i asudžany savietami. U 1942 hodzie z łahiera trapiŭ u armiju hienierała Uładzisłava Andersa, udzielničaŭ u bitvie la Monte-Kasina.

Paśla vajny žyŭ u Brytanii i Kanadzie, a ŭ 1954 hodzie zrabiŭsia pieršym kiraŭnikom biełaruskaj siekcyi radyjo «Vyzvaleńnie» (ciapierašniaja «Svaboda»). Staršynioj Rady BNR Vincent Žuk-Hryškievič byŭ da śmierci ŭ 1982-m.

Pieršaj žonkaj Hryškieviča była Ksienija Łapickaja, u 1931-m u ich naradziłasia dačka Rahnieda. Razłučyłasia siamja ŭ 1939 hodzie nie sa svajoj voli — kali Ksienija vyjechała na Dzisienščynu pa dačku, jakaja była na vakacyjach u svajakoŭ, Vincenta aryštavali, i bolej jany nie pabačylisia. Ksieniju savieckaja dziaržbiaśpieka schapiła ŭ Vilejcy ŭ 1944-m, i, jak pieradali dačce, u turmie jana pamierła ad tyfu. Rahnieda ŭziała proźvišča Alachnovič, pastupiła paśla vajny na biełaruskuju fiłałohiju — ale ŭ 1951-m jaje vyklučyli za «ŭtojvańnie faktaŭ bijahrafii». Skončyć navučańnie jana zdoleła tolki paśla śmierci Stalina, zrabiłasia vykładčycaj biełaruskaj movy i litaratury, pracavała ŭ Navukova-daśledčym instytucie piedahohiki, pisała ŭ «Našu Nivu», pamierła ŭ Miensku ŭ 2013 hodzie.

Z druhoj žonkaj Vincenta Hryškieviča los źvioŭ užo na emihracyi. Jak i Nina Abramčyk, Raisa Žukoŭskaja taksama pachodziła z Pružanščyny, taksama vučyłasia ŭ Vilenskaj biełaruskaj himnazii. Hod da pačatku vajny advučyłasia ŭ Vilenskim univiersitecie na fakultecie prava, potym nastaŭničała na Pružanščynie, a ŭ 1942-m była vyvieziena na pracu ŭ Hiermaniju.

Pavialičyć

Paśla vajny Raisa była adnoj z aktyvistak biełaruskaha skaŭtynhu ŭ łahiery dla pieramieščanych asob u Vatenštecie, a paźniej vučyłasia va ŭniviersitecie ŭ Marburhu. U 1949-m jana vyjechała ŭ Kanadu i vyvučyłasia na stamatołaha. Tut jany i paznajomilisia z Žuk-Hryškievičam.

Pavialičyć

Raisa ŭznačalvała Zadzinočańnie biełaruskich žančyn Kanady. U 1993-m pryjazdžała ŭ Biełaruś, kab paŭdzielničać u Pieršym źjeździe biełarusaŭ śvietu. U tym ža hodzie ŭ Taronta vydała knihu «Žyćcio Vincenta Žuk-Hryškieviča» — amal 800 staronak uspaminaŭ, dziońnikaŭ i listavańnia, ź jakich paŭstaje bijahrafija jejnaha muža. Pamierła ŭ 2009 hodzie.

Sažyčy

Jazep Sažyč, narodžany ŭ 1917 hodzie ŭ Haradziečnie na Navahradčynie, skončyŭ polskuju himnaziju imia Adama Mickieviča i aficerskuju škołu. U 1939 hodzie trapiŭ u niamiecki pałon, uciok, vučyŭsia ŭ Lvovie i ŭrešcie viarnuŭsia ŭ Biełaruś. Padčas nacysckaj akupacyi Jazep stajaŭ na čale biełaruskaha bataljona achovy čyhunak.

Paśla vajny jon u Hiermanii vyvučyŭsia na doktara i vyjechaŭ u ZŠA. U 1982—1997 hadach Jazep Sažyč uznačalvaŭ Radu BNR, pamior u 2007-m.

Žonka jahonaja taksama mieła dačynieńnie da vajskovaj spravy. Barbara Mazura naradziłasia ŭ 1919-m u Vilkamiry ŭ Litvie (ciapier Ukmierhie). Pierad vajnoj žyła na Navahradčynie, uletku 1944-ha ź siamjoj vyjechała ź Biełarusi i karotki čas była ŭ raźviedškole abviera dla biełarusaŭ u Dalvicy va Uschodniaj Prusii (ciapier — Kalininhradskaja vobłaść Rasii) razam ź siastroj Taćcianaj i bratam Jurkam, jaki padčas nacysckaj akupacyi ŭ Navahradku byŭ aficeram bataljona Barysa Rahuli. Paśla vajny ŭ Hiermanii Barbara vučyłasia va ŭniviersitecie ŭ Marburhu, u 1950-m vyjšła za Sažyča. Pamierła Barbara Sažyč u 1978 hodzie ad raku.

Pavialičyć

Jazep i Barbara Sažyčy mieli dačku Alenu i syna Jazepa. Baćki chacieli, kab syn vyvučyŭsia na miedyka, ale chłopiec zrabiŭsia teołaham i pratestanckim pastaram. Jak misijanier, jon naviedvaŭ krainy byłoha SSSR. Svajho syna Jazep-małodšy taksama nazvaŭ Jazepam. Na žal, jon pamior ad raku ŭ 22 hady.

Surviły

Ivonka Surviła (u dziavoctvie Šymaniec) naradziłasia ŭ 1936 hodzie ŭ Stoŭbcach. Paśla 1944-ha vučyłasia ŭ Vyšejšaj mastackaj škole ŭ Paryžy, skončyła fiłałahičny fakultet Sarbony.

Jaje muž Janka naradziŭsia ŭ 1925 hodzie na Smarhonščynie. Padčas nacysckaj akupacyi nastaŭničaŭ, ale ŭ 1943 hodzie partyzany spalili jaho škołu. Tady Janka vyjechaŭ u Hiermaniju, dzie jahony dziadźka pracavaŭ u baŭera, i Mikoła Abramčyk uładkavaŭ jaho na pracu ŭ Biełaruskim kamitecie samapomačy ŭ Bierlinie. Paśla vajny Surviła vyjechaŭ u Francyju.

U 1948 hodzie na Pieršym źjeździe biełaruskaj emihracyi ŭ Paryžy Janka paznajomiŭsia ź Ivonkaj Šymaniec, a praź dziesiać hadoŭ jany pabralisia šlubam. U 1959 hodzie Surviły pierajechali ŭ Madryd, dzie Janka vučyŭsia na ekanamista, a taksama vioŭ na madrydskim radyjo pieradačy dla biełarusaŭ. U 1969-m Surviły pierabralisia ŭ Kanadu. Pamior Janka Surviła ŭ 1997 hodzie, a praź niekalki miesiacaŭ jahonaja ŭdava była abranaja staršynioj Rady BNR.

Pavialičyć

U Surviłaŭ dźvie dački — Hanna-Pradsłava i Paŭlina. Paŭlina naradziłasia ŭ 1961 hodzie ŭ Madrydzie, słužyła muzykaj u kanadskim vojsku, skončyła ŭniviersitet u Mičyhanie, jana doktar muzykaznaŭstva.

Pavialičyć

Hanna vučyłasia matematycy, atrymała śpiecyjalnaść biznes-mieniedžara.

* * *

Palityčnaja i hramadskaja aktyŭnaść staršyniaŭ Rady BNR nie mahła nie pakidać adbitku na ich pryvatnym žyćci. Jak lidary ŭrada ŭ vyhnańni, jany nie mahli raźličvać na niejkija pryvilei ci harantyi zamožnaha žyćcia dla siabie i svaich siemjaŭ. Naadvarot — jany achviaravali saboj i siamiejnym dabrabytam dziela svajoj dziejnaści na čale Rady.

Varta adznačyć, što Rada BNR nie zaplamiła siabie nijakimi kantaktami z nacystami, u vajnu paprostu nie pravodziła nijakaj dziejnaści. Choć Mikoła Abramčyk ci Jazep Sažyč tym albo inšym čynam pracavali peŭny čas pad niamieckim kantrolem, ale pieršy pry hetym taksama zaznaŭ pieraśled z boku nacysckich śpiecsłužbaŭ, a druhi paśpieŭ navat pazmahacca suprać nacystaŭ na froncie ŭ 1939-m. Navat saviety, jakija chapalisia za lubuju padstavu dla dyskredytacyi svaich palityčnych apanientaŭ, nie rabili sprob abvinavacić staršyniaŭ Rady BNR u datyčnaści da vajennych złačynstvaŭ. 

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0