Pavał Kaściukievič piša pra biełaruskija hrafici.
Pavał Kaściukievič piša pra biełaruskija hrafici.
Pavodle palicyj/milicyj usiaho śvietu hrafici — vandalizm. Naściennyja malunki zatušoŭvajuć, ich aŭtaraŭ łoviać i pryciahvajuć da sudovaj adkaznaści. Navat samo słova graffiti u anhlijskaj movie pieršapačatkova mieła značeńnie «publičny nadpis, dla jakoha niama hramadskaha dazvołu i jaki zbolšaha niepažadany».
Tym nie mienš, hrafici — mastactva. Srodak, prosty i dastupny dla samavyražeńnia pryvatnaha čałavieka, a taksama dla vuličnaj chieŭry ci palityčnaha ruchu. Niekatoryja ŭzory jaho vytrymlivajuć krytery sapraŭdnaha tvoru mastactva, darma što majuć abmiežavańni i šmat kali prablematyčnyja z hledzišča zakonu.
Kožny z nas moža skazać, što bačyŭ hrafici, ale nie kožny moža pachvalicca, što bačyŭ hraficista.Takaja ŭžo śpiecyfika žanra: hraficistu malbiertam słužyć ścieny budynkaŭ. Mastactvam zajmacca treba a šaraj, niespryjalnaj dla voka, hadzinie, ci pahatoŭ u sucelnaj ciemry, nie zaŭsiody bačačy, dzie možna malavać, a dzie — nie.
I dadajcie paśpiešlivaść, jakaje vydaje bojaź mastaka być zaśpietym na haračym učynku. U adnoj varšaŭskaj kramie dla malavalnych pryładaŭ
doŭhi čas vialikaj papularnaściu karystaŭsia kamplekt, kudy ŭvachodziŭ nabor pšykałak z farbaj i para krasovak dla bieha.
1. Bisia łbom ab hetu ścienku
Hrafici sprabavali vytłumačyć navukoŭcy roznych halinaŭ.
Mastactvaznaŭca Siarhiej Chareŭski ličyć hrafici za aktualnaje mastactva, jakoje maje svajo pole vyjaŭleńnia i bahaty patencyjał mianiać zvykłuju prastoru. Jak i ŭ kožnym inšym vidzie vyjaŭlenčaha mastactva tut jość svaje šedeŭry i svaje epihonstvy.
«Heta mastactva «tut i ciapier», — kaža Chareŭski.
—Tut niama havorki pra padrychtoŭku eskizaŭ i nie varta nadta pierajmacca adsutnaściu prafiesijnaj mastakoŭskaj adukacyi: elemient ryzyki i spantannaść dadajuć jamu niepaŭtornaści. U dadatak sam malunak razumieje vielmi mały siektar nasielnictva: bolšaść aŭtaraŭ vuličnaha mastactva apieluje da svaich, nie zaŭsiody zrazumiełych šyrokaj publicy, kulturnych kodaŭ, ale mienavita ŭ hetym kaštoŭnaść hrafici, jaho cymus». Hrafici ŭtrymlivaje formu i liniju, koler, navat podpis i asabisty styl mastaka.
Nasupierak pašyranamu mierkavańniu, sapraŭdnyja mastaki‑hraficisty nie razmaloŭvajuć bažnicy, budynki ŭ centry horadu,
— im tam pa‑prostu niama dzie razharnucca, a tamu im bolš daspadoby šeryja budynki pramzonaŭ i ŭskrain.
Mastactva hrafici, jak i ŭsiakaje inšaje mastactva raźvivajecca, u niekatorych napramkach rušycca ad prostaha da składanaha, robić uniosak u ahulnaludskuju kulturu. Na dumku prafiesijnych kalihrafaŭ, znakamityja «nadzimanyja» šryfty, a taksama šryft, kali abrys litary zrobleny adnym koleram, a zapaŭnieńnie — inšym prydumali mienavita hraficisty.
Sprabujuć vytłumačyć fienomien mastactva hrafici i pradstaŭniki inšych dyscyplin. Amierykanskija navukoŭcy, aŭtary hiendernych dośledaŭ Brunier i Kiełsa naprykład, praanalizavaŭšy nadpisy ŭ prybiralni, jakija taksama pryličvajucca da hrafici, pryjšli da vysnovy, što pavodle nadpisaŭ možna šmat čaho vyjaśnić pra adroźnieńni ŭ myśleńni mužčynaŭ i žančynaŭ.
Kali žančyny na ścienach i dźviarach prybiralni viaduć svojeasablivy dyjałoh, kali adna naviednica aktyŭna reahuje na nadpisy druhoj, raicca, vahajecca, dyk u mužčynaŭ jak praviła kłazietnyja nadpisy i malunki źjaŭlajucca ŭ formie kateharyčnych śćvierdžańniaŭ, zajavaŭ, jakija padkreślivajuć samaść i aŭtarytet taho, chto piša. A heta, jak kažuć Brunier i Kiełsa — jaskravaje śviedčańnie pra styl pavodzinaŭ, ułaścivy mužčynam i žančynam, a taksama vyrazna kaža pra raźmierkavańnie sacyjalnych rolaŭ u samim hramadstvie.
Sacyjołahi i antrapołahi ž bačać u hrafici admietny sposab niekatorych katehoryjaŭ nasielnictva «razmaŭlać» z hramadstvam, sposab, dzie ananimnaść dazvalaje aŭtaram raźniavolicca i ščyra vykazać pra svaje pamknieńni i ciažkaści, pieratvarajučy naścienny malunak u svojeasablivy kalektyŭny «kryk dušy».
Dyjana Łucata, doktar sacyjałohii z rymskaha univiersitetu, jakaja vyvučaje hrafici ŭsio žyćcio, ličyć, što naściennyja nadpisy i malunki — simvał zaniadbanaści maładoha pakaleńnia ŭ sučasnym hramadstvie. Malunki, zroblenyja padletkami ci maładzionami, što ŭźnikajuć na zakinutych daŭhabudach abo na zacišnych haražnych haradkach, jak by kažuć: «hladzicie, my sami harotnyja, jak hetyja razvaluchi, na jakich my napisali svaje hrafici». Tamu mesidž, pasłańnie, hrafici — samota pakaleńnia i sacyjalnaja zakinutaść. A miełanchaličnyja, časta suicydalnyja siužety — adlustravańnie psichałahičnaha stanu maładniaka.
2. Chočam novaha
Pratest, pravakacyja, zaklik, zajava peŭnymi palityčnymi hrupami ŭłasnych metaŭ— jašče adzin aśpiekt hrafici. Dobry prykład — bierlinski mur, razmalavany ŭ svoj čas zaklikami da jadnańnia Niamieččyny.
U Ńju‑Jorku ŭ 80‑ch hadach miascovyja bandy admysłovym hrafici paznačali miežy terytoryi svajho ŭpłyvu. U Biełarusi, dzie abmierkavańnie hramadskich i palityčnych prablem vycisnutaje na kuchni, ścieny damoŭ časta słužać vykazvańniu niazhody ci złaśmiešnaj krytyki na adras dziejnaj ułady.
Sama historyja sučasnaha hrafici viadziecca z rajonaŭ biednaty Ńju‑Jorku,taksama pačałasia jak pratest suprać panoŭnaj kultury i jak vyklik isnujučym u hramadstvie i mastactvie normam.
A jašče hrafici ŭpadabali subkulturnyja hrupoŭki, takich jak futbolnyja amatary. Spaborničajučy, chto krasamoŭniej pryznajecca ŭ lubovi da svajoj rodnaj kamandy, zaŭziatary pieratvarajuć ścieny budynkaŭ u mole moŭnaje bitvy. Pavierch łozunha «Tarpieda — zaŭždy razam. Tolki čorna‑bieły» inšaj rukoj namalavana šybienica ź simvalična paviešanaj litaraj «T».
3. Žyvie Viktar Coj
Haradskija słužby i pravaachoŭnyja orhany nie mohuć ihnaravać taki vid vyjaŭlenčaha mastactva jak hrafici i vypracoŭvajuć efiektyŭnyja sposaby zmahańnia ź im. Pieršy — banalna źniščyć naściennyja malunki. U hetym Biełaruś nie pieršaja i nie apošniaja, ale majem śpiecyfiku: najchutčej źnikajuć łozunhi i malunki biełaruskaha nacyjanalnaha i antyłukašenkaŭskaha źmiestu, nie tak šparka zafarboŭvajucca simvolika skrajnie nacyjanalistyčnych arhanizacyjaŭ i razmaityja varyjacyi svastyki, jašče bolš pašenciła abstraktnym, nie abciažaranym palityčnym pasyłam, malunkam: ich źniščajuć dosyć niepieryjadyčna i nie spres.
Majecca i inšy mietad zmahańnia z hraficistami — pryručyć «pustazielle ad mastactva».
Koliś biełaruskaja čyhunka, naniaŭšy hraficistaŭ, navat sprabavała rasfarbavać svaje vahony‑haścinicy.Ničym mastackim heta nie skončyłasia. Usio syšło da zvyčajnaj, presnaj afarmiłaŭki: hrybočki i dziady‑marozy.
Siarhiej Chareŭski kaža: «Hrafici — mastactva spantannaje i ryzykoŭnaje.
Jak chočaš zadušyć hrafici, dyk treba vyvieści jaho z padpolla.Sproby dać «pravilnyja» ścienki i «pravilnyja» temy naprastki pryviaduć da źništažeńnia hrafici jak admietnaha sposaba vyjaŭleńnia». Voś jak upakoryli stychiju vuličnaha mastactva ŭ Raŭbičach:
Jašče źvieści hrafici na pšyk možna hetak: ścianu, jakaja šmat hadoŭ słužyli vuličnym mastakam pałatnom, zamaloŭvajuć niejtralnymi banalnaściami ( jak u hetym vypadku, navahodniaj tematykaj):
Čaćviorty sposab źniščyć hrafici — heta ŭviekaviečyć jaho. Jaskravy prykład — ściana pamiaci Coja, što ciaham dzieviatnaccaci hadoŭ stajała ŭ centry Miensku. Na dumku Chareŭskaha ściana, što śpiarša vyklikała adno stanoŭčyja emocyi i adčuvałasia jak estetyčnaja kaštoŭnaść, u apošnija hady hladziełasia jak niedarečny anachranizm, pry vyhladzie jakoj maładziejšyja mienčuki tolki niaŭciamna paciskali plačyma.
Ale hrafici ŭsio ž pakrysie prašyvajecca ŭ hałoŭnaje rečyšča kultury, mejnstrym, i navat pratočvajecca ŭ naš pobyt. U Siecivie redka, ale ŭžo možna sustreć abviestku mastaka‑hraficista, jaki prapanuje svaje pasłuhi. Šmat ludziej chočuć bačyć asobnyja elemienty hrafici ŭ interjery svaich kvateraŭ. Źjaŭlajucca knihi pa technicy i navat śpiecyjalizavanyja kursy dla budučych mastakoŭ‑hraficistaŭ.
U Miensku jość kłub «Hrafici», ścienki jakoha śpisanyja malunkami ŭ vuličnym styli. Jan Busieł, haspadar «Hrafici», kaža, što kali ŭ pamiaškańni kłubu rabili azdablenčyja pracy, dyk zaduma, kancepcyja afarmleńnia, była pryŭnieści ŭ kłub vuličnuju kulturu. «Sučasnaja vulica pieratvaryłasia ŭ placoŭku dla vyjaŭleńnia siabie, dla prajavaŭ ščyraj tvorčaści, — kaža Jan. — My abrali mienavita hrafici, bo jano pajšło mienavita z vulicy».
Ci zmoža hrafici, zachavaŭšy admietnaść i buntarski duch, kinuć svaje ščyravańni na partyzanskaj nivie i zachapić novyja terytoryi dla svajho vyŭleńnia? Ci paŭtoryć jano šlach rep‑kultury, jakaja ŭ 80‑ch hadach prymałasia jak chulihanska‑alternatyŭnaja, a ŭžo ŭ 90‑ch paśpiachova akupavała całkam reśpiektabielnaje MTV?
Adnyja z samych cikavych mienskich hrafici znachodziacca ŭ zakinutym šmatpaviarchovym niedabudavanym haražy na vulicy Bataničnaja (pobač z haražami "chutkaj dapamohi") i la kortaŭ u Sievastopalskim skviery.
Kamientary