Losu našaha les

Nielha skazać, što apovieść «U tumanie» zastałasia niezaŭvažanaj. Navat Dziaržaŭnuju premiju BSSR naapošku – u 1990 hodzie – paśpieli joj (dakładniej, radyjospektaklu, pastaŭlenamu pavodle tekstu) prysudzić. Ale ž ci pračytali?

Pamiataju šok ad taho, jak, kali jašče byŭ nastaŭnikam rasiejskaj litaratury ŭ Horadni, zakryŭ čarhovy numar časopisu «Družba narodaŭ», dzie była nadrukavana apovieść «U tumanie». Šok ad taho, nakolki niazvykłaj, nievierahodnaj dla Bykava była hetaja apovieść.

Dakładniej, nie dla Bykava, a dla našaha školnaha ŭjaŭleńnia pra Bykava. «U tumanie» – heta amal «Anty-Sotnikaŭ», niečakanaje razhortvańnie amal taje samaje kalizii.

Fabuła prostaja, adpaviadaje zakonam vajennaha času. Dva partyzany – Buraŭ i Vojcik – adasłanyja z atradu, kab pakončyć sa zdradnikam Suščeniem – adzinym z čalcoŭ padryŭnoj hrupy, što zastaŭsia žyvym.

Proźviščy – niečakana dla Bykava pramovistyja. Buraŭ – jon i jość Buraŭ, jaki pryvyk uva ŭsim dachodzić, kažučy słovami Pasternaka, «da samaj sutnaści», šukać da kanca sapraŭdnaha sensu taho, što adbyvajecca. Vojcik – maleńki vojt, maleńki čynoŭničak, aściarožny, z dobra raźvitym instynktam samazachavańnia.

I – Suščenia.

Ad «sutnaści», ad sensu našaha isnavańnia, biaźlitasnaha da kožnaha asobna ŭziataha čałavieka, jaki idzie ŭłasnaj lohikaj, jakaja ad ludziej nie zaležyć. Lohika ž prostaja: «Sabaku sabačaja śmierć, čaho vałavodzicca?»

I praŭda – čaho tam? «Usio tut možna było zrabić prosta i chutka: paklikać na paroh i strelnuć».

I vychodzić – usio niaprosta.

Los, što ŭvasobiŭsia na hety raz u personie doktara Hrosmajera, hiestapaŭca ŭ akularach, z tonkimi rysami tvara i čornymi chvalistymi vałasami (vidać, pałkoŭnika?), zažadaŭ syhrać nad Suščeniem strašnavaty žart – padaryć jamu žyćcio. Vychodzić, nikoha jon nie vydavaŭ – prosta toj čorny pałkoŭnik prydumaŭ skarystać jaho jak žyŭca ŭ rybnaj łoŭli. Bo ŭsio adno pryjduć partyzany vykonvać svoj abaviazak – pomścić za zakatavanych tavaryšaŭ. I niama kudy dziecca Suščeniu – kudy jamu dziavacca ad žonki i dziaciej?

«Chłopčyk hadoŭ čatyroch uzhrobsia z padłohi i, usio ŭzirajučysia ŭ jaho, patupaŭ nasustrač. U jahonych maleńkich ručkach była hruba vyrazanaja z doški niejkaja cacka-rahulka, jakoju toj laskaŭ sabie pa dałońcy.

– A ŭ mianie vo – konik. Tatka złabiŭ… Mianie zavuć Hłyša. A tatku Suscenia.

– Značyć, budzieš Ryhor Suščenia, – skazaŭ Buraŭ. Jon paškadavaŭ užo, što raspačaŭ hetuju havorku ź dziciom, jakaja, adčuvaŭ, zusim nie rabiła lahčejšaj jahonuju zadaču. Jak by nie abciažarvała navat tuju zadaču».

Dyk voś. A što – kab nie było taje razmovy z maleńkim Hryškam Suščeniem, dyk i zabić jahonaha baćku było b praściej? Nie ŭ bai ž bo – biazzbrojnaha zabivać daviałosia b.

Ale z Hryškam – ciažej, biessumnieŭna: «Niejak nieŭprykmiet jon abniaŭ kaleni Burava i ŭžo łaskava, jak kaciania, ciorsia ab ich». Paśla hetaha asiracić chłopca?

I maci, Aniela Suščenia, – adnaklaśnica Burava: try hady vučylisia ŭ adnoj škole.

Jana, Aniela, anioł siamiejnaha ačaha, i pytaje – pa sutnaści:

«– Jon ža ničym nie pahrašyŭ suprać ich, jon ža ich i vyharadžvaŭ, – cicha zapłakała Aniela, i Buraŭ nie strymaŭsia.

– Ale ž paviesili! A jaho vypuścili. Za što?

– A chto ž ich znaje, za što…

– Tak nie byvaje.

Suščenia pry tych jahonych słovach adchisnuŭsia ad stała, prystuknuŭ vialikaj dałanioj pa stalnicy.

– Ładna, Aniela, što havaryć! Sudźba…»

Pakazalna, što Bykaŭ, jaki dobra viedaje, što «sud́ba» ŭ biełaruskaj movie – «los», tym nia mienš vykarystoŭvaje vidavočny rusizm. Jon nie trasianku ŭ hetym razie ŭznaŭlaje, jon niby ryfmuje – jak anafaru vykarystoŭvaje – «sudźbu» hetu samuju i «Suščeniu», asudžanaha «sudźboj» mienavita na taki finał, nia inšy.

I dalej «sudźba» hraje ź imi ŭsimi – i z Suščeniem, i ź jaho nieadbytymi katami – jak kotka z myškaj, pastajanna adsoŭ¬vajučy finalnaje naciskańnie kurka ŭ časie i prastory – padalej ad maleńkaha Hryški, kab nia čuŭ, jak kula zabje jahonaha baćku, jaki jašče niadaŭna zmajstravaŭ synočku konika i sabačku.

Jany sychodziać usio dalej ad domu – u les.

Ale ad losu nie ŭciačy. Kudy ad jaho ŭciakać? U tuman?

Tam, u tumanie, usio zahadkava, jak uśmieška doktara Hrosmajera, jaki hladzić skroź zatanavanyja akulary na čałavieka, śmierć jakoha jon adterminavaŭ, ale ad hetaha jana nia stała mienš vierahodnaj. «Sudźba» hulaje čałaviekam ci druhija ludzi heta niavažna. Tak, Hannačka raźbivaje na Patryjaršych, butlu z alejem, kab naha nikomu nie viadomaha pi¬ś¬mieńnika paśliznułasia – i dziaŭčyna – vydatnica – spartoŭka – kamsamołka – adrezała jamu hałavu – zusim taho nie žadajučy.

I tumanu tam, na Patryjaršych, zdajecca, nie było.

I ŭ doktara Vołanda nie było ciomnych akularaŭ na nosie.

I Maskva – nia les.

Ale los – nie padmanieš.

I iduć try partyzany pa lesie, achutanym tumanam, kab dva mahli sa spakojnaj dušoju pakarać śmierciu treciaha.

I Litaść tolki ŭ adnym možna prajavić – vybrać tuju ziamlu, u jakoj lažać pakaranamu:

«– A ty što – piasočku chacieŭ? – biaz peŭnaha, adnak, namieru, skazaŭ Buraŭ.

– A choć by i piasočku! Usio ž lepiej, sam razumieješ… Pryjdziecca ž niekali i samomu…

– Piasočku? – skazaŭ Buraŭ, padumaŭšy. – Nu, ładna, pajechali. U sasońniku tam piasok».

«Ciažki piasok» – jak u lahiernym ramanie Anatola Rybakova.

«Žoŭty piasočak» – jak u apoviedzie samoha Bykava.

I, addalajučysia ad domu, padśviadoma adychodziačy ad maleńkaha Hryški, usie troje – Suščenia, Buraŭ i Vojcik – nabližajucca da ŭłasnaj śmierci. Błukajuć u tumanie žyćcia.

Bykavu «Sotnikava» ŭsio było zrazumieła: Rybak byŭ abvinavačany raz i nazaŭždy. Bo ž paviesiŭ Sotnikava? Paviesiŭ. Vinavaty.

Bykavu «Ŭ tumanie» niajasna ničoha: za što zahinuli ŭsie troje – Suščenia, Buraŭ i Vojcik? I chto vinavaty ŭ ichnaj hibieli? I čamu zastreliŭsia Suščenia?

Z hetym akurat zrazumieła. Voś, pajšli karać jaho – zdradnika – dva partyzany – Buraŭ i Vojcik. I jon, «zdradnik», znoŭ zastaŭsia žyvym, a jany – zahinuli. Dyk chto vinavaty?

Pakul išli – ahryzaŭsia, sprabavaŭ nie patłumačyć, ale choć by admaŭlać prosta svaju vinu. I pavieryŭ śmiarotna paranieny Buraŭ – zrazumieŭ, što zdradnik prosta dabiŭ by jaho, paranienaha, a nie ciahnuŭ na sabie. Tak, ryzykujučy saboju, vałakuć apošniaha śviedku svajoj nievinavataści, žadajučy davieści, što – pamyłka.

Nie dapamahaje. Zastajecca tolki pachavać nieadbytaha tvajho kata, jaki zaśviedčyŭ pierad ułasnaj śmierciu tvaju nievinavataść: «Pastupova jaho zahadkavaja «zdrada» stała zrazumieła Buravu, i jon duža škadavaŭ, što ledźvie nie zastreliŭ jaho. Była b vialikaja pamyłka, jakaja, badaj, całkam lahła b na sumleńnie Burava… Ale, mabyć, jana i dała b žyćcio, raptam padumaŭ Buraŭ. A tak voś zdychaj tut praz svajo čullivaje sumleńnie ŭ svaje dvaccać siem hod. Pamiraj biez pary, bieź siamji i dziaciej, nie pakinuŭšy ŭ śviecie nikoha».

A sens? Sens hetaj hibieli?

Pamirajučy, Buraŭ apraŭdvajecca: «Praŭda, zatoje, moža, zastanucca tyja suščenieŭskija Aniela i mały, a moža, i jon – u ichniaj udziačnaj pamiaci. Kali-nikali, moža, i pamianuć dobrym słovam».

Nikoha nie zastaniecca. Zahinie i Vojcik – apošni śviedka taho, što choć by ŭ śmierci Burava Suščenia nie vinavaty. I samomu Suščeniu nie zastajecca ničoha, jak u prypadku całkam apraŭdanaha adčaju zastrelicca – a, značycca, i apraŭdańnia śmierci Burava nia budzie, bo, biessumnieŭna, i Aniela, i maleńki Hryška buduć žyć dalej, upeŭnienyja ŭ tym, što mienavita jon zastreliŭ ich muža i baćku.

Jaki nie vydavaŭ nikoha, a tamu i nie zasłuhoŭvaje śmierci. Ale – prysudžany losam. Losam i «sudźboj» adnačasna, iraničnymi, jak doktar Hrosmajer.

«Chvojny bor za darohaj moŭčki čarnieŭ u tumannym paŭzmroku, pa druhi bok, za sienažaćciu, naohuł niašmat što było vidać. Niedzie ŭhary, za abłokami, užo ŭzyšoŭ miesiac, trochi padśviatliŭ noč, jakaja, adnak, mlaŭka taiłasia ŭ šeraj tumannaj navałačy». I adzin z partyzan, jakija išli zvoddal – u tym samym tumanie, – prosta i niazłobna adreahuje na samotny streł unačy:

«– Tak, bałujecca niechta… Durak niejki».

Dobra choć nie jak u Horkaha:

«– Isportił pieśniu, durak!»

Śmierć raźviazvaje vuzły, zaviazanyja žyćciom. Tak było ŭ Sartra. Tak i ŭ Bykava.

Ja tolki nia viedaju, ci skončyŭ žyćcio samahubstvam Rybak, jaki paviesiŭ Sotnikava, ci zastaŭsia žyć. A spytać užo niama ŭ kaho.

Bykava niama.

Zastaŭsia tumanny les našaha losu, u jakim błukajem my ŭsie, čakajučy, chto vyniasie nam vyrak i vykanaje jaho.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0