Paźniak: Biez nacyjanalnaha Sieciva niama nacyi

Manipulacyi ź pierapisam nasielnictva, jakija zrabiŭ režym u 2009 hodzie, abaviazvajuć nas razvažliva pahladzieć na stanovišča biełaruskaj movy paśla 16 hadoŭ ciomnaha kiravańnia i palityki hrubaj rusyfikacyi. Piša Zianon Paźniak

Pa maich acenkach,

stan biełaruskaj movy ciapier horšy navat, čym byŭ u Savieckim Sajuzie,

dzie movu aficyjna addavali na źniščeńnie (vymirańnie) u vyniku «pabudovy kamunizmu». Tady zastavalisia, adnak, vyznačalnyja astraŭki biełaruskaści. Heta radyjo, jakoje było centralizavana praviedziena ŭ kožny dom i havaryła tolki pa-biełarusku (akramia ŭklučeńniaŭ Maskvy). Heta Biełaruskaje telebačańnie, jakoje ŭ asnoŭnym taksama hučeła pa-biełarusku (dyktary, ŭsie vypuski navinaŭ, repartažy i h.d., akramia ŭklučeńniaŭ Maskvy). Heta hazety na biełaruskaj movie (bolšaja pałova rajonnych i čatyry abłasnyja hazety z šaści vydavalisia pa-biełarusku; centralnyja hazety abo dublavalisia pa-biełarusku i pa-rusku, albo vydavalisia symetryčna — adny pa-biełarusku, druhija pa-rusku («Čyrvonaja źmiena», «Znamia junosti» i h.d.). Heta tvorčyja sajuzy na dziaržaŭnych datacyjach i dapamozie, siarod jakich hałoŭnuju pazycyju mieŭ Sajuz piśmieńnikaŭ, i rola biełaruskaha piśmieńnika ŭ hramadztvie była adčuvalnaj. Piśmieńnikaŭ pavažali, zaprašali ich na spatkańni z hramadzkaściu. Heta try biełaruskija teatry (u Miensku i Viciebsku), u peŭnaj stupieni tak zvanyja «damy narodnaj tvorčaści» i inš.

U tyja časy (1960–1980-ja hady) jašče całkam pa-biełarusku isnavała vioska i choć biadotna, ale niejak tryvała viaskovaja biełaruskaja škoła. Usia vyšejšaja adukacyja na biełaruskaj movie i ŭsie biełaruskija škoły ŭ haradach užo byli źniščany. Ułada (za vyklučeńniem viadzieńnia sesijaŭ Viarchoŭnaha Savieta) pramaŭlała tolki pa-rusku i da biełaruskaj movy była varožaja. Spravavodztva viałosia pa-rusku, chacia farmalna zakony SSSR i BSSR dazvalali vykarystoŭvać u jakaści dziaržaŭnaj movu sajuznaj respubliki. Što vydatna skarystali ŭ Prybałtycy (avałodaŭšy kampartyjaj) i ŭ niekatorych krainach Kaŭkazu. Usialakija inicyjatyvy pa-biełarusku sustrakali z boku savieckaj ułady, jak praviła, ahresiju i niepryniaćcie, razmova pa-biełarusku časta kvalifikavałasia jak «nacyjanalizm» (pry savietach heta byŭ idealahičny jarłyk, ź jakim možna było trapić za kraty). Saviety nie davali raźvivacca biełaruskim inicyjatyvam i zakanservavali tyja astraŭki biełaruščyny, pra jakija ja kazaŭ u pačatku.

Ale, jak nia dziŭna, hetyja astraŭki jakraz najbolš i trymali nacyju i biełaruskuju movu. Biełaruskaja mova sucelna isnavała ŭ vioskach i miastečkach. U haradach biełaruskuju movu viedali nia ŭsie (nia kožny moh na joj havaryć), ale razumieli jaje ŭsie, u tym liku i prybyłyja.

Jašče ŭ 60-ch — 80-ch hadach ja abjechaŭ usiu Biełaruś, kruciŭsia ŭ asnoŭnym u haradzkim asiarodździ i nie spatkaŭ nivodnaha (!) čałavieka, jaki b nie razumieŭ mianie pa-biełarusku, chacia varožaść da movy va ŭstanovach z boku rasiejcaŭ i kamunistaŭ vychadcaŭ ź biełaruskaj vioski spatykałasia pastajanna.

Čamu była takaja abaznanaść u movie? Ludzi ž tady ŭ balšyni navat nie vyvučali biełaruskuju movu ŭ ruskaj škole, jak zamiežnuju (saviety ŭviali praviła, što baćki mahli vyzvalić dzicia ad vyvučeńnia biełaruskaj movy ŭ škole). Cyvilizujučaj pryčynaj tut byli jakraz tyja «astraŭki biełaruščyny», jakija prysutničali ŭ śviedamaści kožny dzień. Pasiŭna słuchajučy biełaruskaje radyjo, ahladajučy biełaruskaje telebačańnie, prahladajučy čas ad času biełaruskija hazety,

ludzi, navat dalokija ad biełaruščyny, niaśviedama zasvojvali frahmenty movy, zdolnyja byli jaje razumieć.

Tym bolš dla biełarusa jaje hučańnie vyciahvała z padśviedamaści ŭvieś schavany dla jaho sens.

Tuju ž samuju asacyjatyŭnuju funkcyju vykonvali inšyja hramadzkija asiarodki biełaruskaha słova, jakich nie paśpieli prydušyć pry savietach.

Nacyja była ŭžo aśleplena, ale jašče nie ahłochła.

Usio heta było likvidavana ŭžo ŭ niezaležnaj Biełarusi, kali da ŭłady pryjšła ciemra, jakaja znoŭ uviała Maskvu ŭ biełaruskuju palityku.

Režym unutranaj akupacyi staŭsia bolš razburalnym dla biełaruščyny, čym saviecki.

Kali pry savietach systemna budavałasia ŭłada partyjnaj namenklatury, zasnavanaja na dziaržaŭnaj ułasnaści i pryhonnaj (kałhasnaj) haspadarcy, to pry antybiełaruskim režymie systemna vyniščajucca asnovy isnavańnia biełaruskaj nacyi, jakaja mahła b supraćstajać hrupavoj pryvatyzacyi jaje dziaržavy čužarodnymi elementami.

Treba ŭličyć, što antybiełaruski režym u Biełarusi niepasredna źviazany z uładaj i idealohijaj rasiejskaha hebizmu (čekizmu) i ŭźnik pry padtrymcy strukturaŭ byłoha savieckaha KHB. Niečakanaja (dla ich) paraza kamunistaŭ i KHB ad Narodnaha Frontu ŭ pačatku 90-ch prymusiła ich (jak vidać) praanalizavać pryčyny parazy i vyjavić krynicy biełaruskaj siły. Vynikam hetaha analizu stała staŭka na biełarusafobnuju patalahičnuju asobu, pryviadzieńnie jaje da ŭłady ŭ Biełarusi i systemnaje razbureńnie asnoŭ, na jakich trymałasia biełaruščyna i dziaržavatvorny narod.

Hetak krok za krokam pry dapamozie niekantralujemaj aŭtarytarnaj ułady

byli źniščany ŭsie astraŭki biełaruščyny, što zachavalisia i časova isnavali raniej.

Pytańnie ab viartańni źniščanych asiarodkaŭ nacyjanalnaha isnavańnia pry ŭładzie hetaha režymu, što ich razburyŭ, nabyvaje čysta rytaryčnaje hučańnie. I tym nia mienš, farmalna ŭsie hetyja zadačy pavinny być ahučanyja i pastaŭleny. Takaja lohika zmahańnia.

My, biełarusy, pavinny ŭśviadomić i zrazumieć tyja karektyvy, jakija ŭniesła žyćcio (kankretna — raźvićcio prahresu) u vyznačeńnie asnoŭnych atrybutaŭ isnavańnia nacyi. U XIX-XX stahodździach imi byli litaratura, teatr, škoła (dakładniej, nacyjanalnaja systema adukacyi). Z druhoj pałovy XX stahodździa siudy dadałosia jašče telebačańnie. (U budučyni atrybutam nacyi moža stać Sieciva, nia hledziačy na ŭsiu jahonuju hlabalisckuju pryrodu, i

słovy «biez nacyjanalnaha Sieciva niama nacyi» mohuć stać całkam realnymi).

Užo ciapier (jašče pry isnavańni antybiełaruskaha režymu) musić stavicca pytańnie ab viartańni nacyjanalnaha biełaruskaha telebačańnia. Usio, što kažuć dyktary na nacyjanalnym telebačańni, pramaŭlajecca pa-biełarusku, žurnalisty pracujuć pa-biełarusku, i tolki hramadzianie, asoby, u jakich biaruć interviju i inš., havorać na toj movie, jakuju viedajuć ci na jakoj chočuć.

Pavinny być viernuty papularnyja biełaruskija radyjostancyi i prahramy, jakija rusyfikatarskaja ŭłada pazačyniała (i najpierš relihijna-etyčnaja pieradača «Hołas dušy», jakaja była šyroka zapatrabavanaja ŭ ludziej).

Nacyjanalnaje telebačańnie i radyjo — heta tyja asiarodki i tyja źjavy, jakija ŭtrymlivajuć nacyju ŭ dčuvańni moŭnaha i kulturnaha adzinstva ŭ pryłučanaści da śvietu i da hramadztva, istotna spryjajuć u viedańni i zasvajeńni rodnaj movy.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0