Advarotny bok miesiaca

Što nam rabić z supracoŭnikami specsłužbaŭ? Piša Vital Taras.

Siaredniaviečča na pačatku stahodździa

Brytanskaja kryminalnaja palicyja – Skotłand-Jard – raspačała aficyjnaje śledztva ŭ spravie atručańnia byłoha aficera FSB Alaksandra Lićvinienki ŭ Londanie. Pa sustrečy z svaim italjanskim infarmataram u restaracyi, padčas jakoj Lićvinienka raźličvaŭ atrymać važnyja źviestki nakont zabojstva rasiejskaj žurnalistki Hanny Palitkoŭskaj, jon byŭ dastaŭleny ŭ špital ź ciažkim atručańniem. U kryvi Lićvinienki byŭ vyjaŭlenyja ślady taliju i jašče adnaho jadu, skład i pachodžańnie jakoha pakul što nieviadomyja.

Lićvinienka viadomy tym, što ŭ svoj čas publična zajaviŭ ab zamachu, jaki, nibyta, rychtavała jahonaje viedamstva suprać Barysa Bierazoŭskaha. Na emihracyi ŭ Anhlii Lićvinienka vypuściŭ knihu, u jakoj piša, byccam da vybuchaŭ u žyłych damach u Maskvie pry kancy 1990-ch taksama mieła dačynieńnie FSB.

Uspaminajecca daŭniaja historyja z rasiejskim piśmieńnikam Uładzimieram Vajnovičam, jakaja zdaryłasia ź im pierad tym, jak toj vymušany byŭ emihravać na Zachad. Pavodle Vajnoviča, supracoŭnik KHB padčas hutarki ź im niezaŭvažna dla surazmoŭcy padmianiŭ pačak cyharet. Paśla hetaha piśmieńnik adčuŭ na sabie mocnaje psychatropnaje ŭździejańnie niejkaha rečyva. Samaje cikavaje ŭ taje historyi, što znajomyja Vajnoviča admaŭlalisia tady vieryć jamu j navat paśmichalisia – ličyli, što jon staŭ achviaraj ułasnaj paranoi.

Uspaminajecca j bolš blizkaja ŭ časie trahičnaja śmierć Hienadzia Karpienki, adnaho ź lideraŭ biełaruskaj apazycyi, čałavieka, jaki karystaŭsia vysokim maralnym aŭtarytetam. Lekary nazvali pryčynaju śmierci insult, jaki napatkaŭ Karpienku nieŭzabavie paśla viačery z znajomymi žurnalistami ŭ mienskaj restaracyi. Što stała niepasrednaj pryčynaju insultu – nieviadoma. Niama dokazaŭ taho, što Karpienka moh być atručany. Tym bolš, niama dokazaŭ datyčnaści da raptoŭnaj śmierci apazycyjanera specsłužbaŭ. Jak, darečy, niama dokazaŭ, što da atručańnia Lićvinienki ŭ Londanie spryčyniłasia FSB.

Vypadki z atručańniem, jak pakazvaje staradaŭniaja dy najnoŭšaja historyja, ciažka raskryvać. Dosyć uzhadać vypadak ź Viktaram Juščankam, jaki byŭ atručany padčas vybarčaj kampanii va Ŭkrainie. Niahledziačy na toje, što Juščanka staŭ prezydentam, śledztva ŭ hetaj spravie dahetul nie dało vynikaŭ.

Vidavočna, što va ŭsich hetych vypadkach arhanizatary zamachaŭ nie abaviazkova stavili na mecie zabić svaich achviaraŭ. Kudy bolš važnaja dla ich zadača – zapałochać. I nia tolki kankretnych asobaŭ, ale j hramadztva ŭ cełym.

Ništo bieź ničoha nie źnikaje

Hetaj zadačy specsłužby, treba pryznać, paśpiachova. U časie pierabudovy byŭ papularny taki vieršyk: «U nas siejčas epocha hłasnosti, svoboda słova nam dana. No komitiet hośbiezopasnosti zapomnit naši imiena». Tady hety vieršyk vyklikaŭ śmiech. A paśla taho jak z Łubianskaj płoščy ŭ Maskvie prybrali pomnik Dziaržynskamu, mnohim padałosia, što razam ź im adyšła ŭ niabyt epocha KHB. Ale jość zakon zachavańnia rečyva. Ništo biaśśledna nie źnikaje.

Jašče da taho, jak kopija taho pomnika źjaviłasia ŭ Biełarusi (a ŭśled za joj – i biust Stalina), pierabudovačny vieršyk pačaŭ usprymacca nie jak humar, ale jak sumnaje praroctva.

Znoŭ, jak u dapierabudovačny čas, ludzi pačynajuć razmaŭlać pamiž saboj z ahladkaj. Jašče adzin stary saviecki žart pierastaŭ być śmiešnym: «Ty čytaŭ siońniašnija hazety?» -- pytajecca čałaviek pa telefonie ŭ svajho znajomaha. «Cicha, cicha! Heta nie telefonnaja razmova!» – u strachu adkazvaje surazmoŭca. Dziaržaŭnyja hazety – navat«SB», dazvalajecca tolki vypisvać ci kuplać. U krajnim vypadku, ich možna čytać. Ale ni ŭjakim vypadku nie cytavać i nie kamentaravać, tym bolš publična. Inakš možna čakać niepryjemnaściaŭ. Sytuacyju pradbačyŭ Orueł u ramanie «1984» . (Bolš za dvacccać hadoŭ minuła, jak nazva antyŭtopii sastareła, ale sam źmiest ramanu – ni trochi!) U Ministerstvie praŭdy, razumiejučy niebiaśpieku starych hazet, štodnia całkam pierapisvali ich, kab jany adpaviadali patrabavańniam momantu.

Adnak Orueł niedaaceńvaŭ uzrovień cynizmu ŭłady ŭ budučyni. Nichto ŭ dziaržaŭnaj presie nie baicca siońnia kazać adno, zaŭtra – procilehłaje. Siońnia niavažna, ci vierać ludzi ŭ toje, što havorać hazety i telebačańnie. Hałoŭnaje – kab bajalisia vykazvać svaje dumki, kab trymali ich kala siabie. (Voś pišu hetyja radki, a ŭnutrany redaktar našeptvaje – lahčej, lahčej. Moža, nia treba pisać na hetyja temy?)

Padpiska na vydańni, vykinutyja z katalohaŭ «Biełpošty», pieratvarajecca ŭ akt hramadzianskaj mužnaści. Taksama jak i maŭleńnie pa-biełarusku ŭ publičnym miescy.

Amatary čaplać pahony

Ale paralizuje volu ludziej i hramadztva nia tolki strach i viera va ŭsiomahutnaść orhanaŭ biaśpieki. Jość jašče druki bok medala – uzajemny niedavier ludziej, usieahulnaja padazronaść i hatovaść vieryć u horšaje.

Kali ŭ jakoj-niebudź hramadzkaj arhanizacyi naśpiavaje raskoł – niajnačaj da hetaha spryčynilisia specsłužby.

Nie paśpieŭ Biełaruski licej prypynić ź niejkich pryčynaŭ zaniatki, jak papaŭźli čutki – «da hetaha jaŭna spryčynilisia orhany». Pra kaho tolki nie davodziłasia čuć ad samych aŭtarytetnych ludziej – voś toj, biez usialakaha sumnieńnia, słužyć u KHB. U taho pad cyvilnaj vopratkaj pahony lejtenanta, a ŭ taho – navat pałkoŭnika. Takoje havorać čaściej za ŭsio pra tych, chto bolš navidavoku. Nazyvać imiony niama sensu – kožny, chto choć čymści vyłučajecca našerym fonie, moža być zavočna «ŭhanaravany» roznymi zvańniami. A čamu, kali hety apazycyjaner taki śmieły, jaho dahetul nie pasadzili? A čamu, kali hazeta sapraŭdy biełaruskaja, jaje jašče nie zabaranili? A čamu hety piša krytyčnyja artykuły pra ŭładu – napeŭna, jašče niedzie atrymlivaje zarpłatu.

Jaskravy prykład takoj psychalohii – pytańnie, zadadzienaje hałoŭnamu redaktaru «ARCHE» Valeru Bułhakavu padčas anłajnavaj kanferencyi na radyjo «Svaboda». Sens pytańnia zvodziŭsia da nastupnaha – ci nie tamu prypynili vychad vašaha časopisu, što vy raźličvajecie atrymać hrant? Specsłužby ŭ dadzienym vypadku nia zhadvajucca, ale jany jak by trymajucca na ŭvazie ŭ padtekście (chiba možna ŭ naš čas atrymać finansavuju padtrymku biaz zhody ci viedama ŭładaŭ?)

Možna dapuścić dumku, što padobnyja pytańni ŭ časie anłajnavych kanferencyjaŭ zadajuć supracoŭniki specsłužbaŭ. Ale j hetaje ćvierdžańnie z razradu spekulacyjaŭ, jakija tolki zatumańvajuć sutnaść spravy.

Čamu tak zaciahnuŭsia praces lustracyi ŭ niekatorych postsavieckich krainach – naprykład, u Łatvii? Nie tamu što KHB zachavaŭ tam byłuju mahutnaść. Prosta łatvijskija palityki nia chočuć paŭtarać čužyja pamyłki. Usie, chto ŭ svoj čas traplaŭ u pole zroku orhanaŭ dziaržbiaśpieki, zanosilisia ŭ kartateku. Navat imiony tych, kaho «apracavać» nie ŭdavałasia, zastalisia ŭ adpaviednych archivach, pad adpaviednymi mianuškami. Tak zdaryłasia ŭ Polščy, dzie ŭ roli ahienta HB apynuŭsia navat…Lech Vałensa. A cień supracy z SB upała ledź nie na ŭsich byłych lideraŭ apazycyjnaha prafsajuzu i dziejačoŭ KOS-KOR. Tyja ž, chto ničym asablivym nie vyłučaŭsia ŭ padpolli, albo ŭvohule trymaŭsia ŭbaku ad nielehalnaj dziejnaści, akazalisia ciapier ledźvie nie hierojami nacyi.

Advarotny bok miesiaca

Heta zvyčajny vynik usich revalucyjaŭ, pładami jakoj, jak viadoma, karystajucca zusim nia tyja, chto ich ažyćciaŭlaje.

Niadaŭna byli abnarodavanyja dakumenty, ź jakich vynikaje, što nichto inšy jak Bieryja raspačaŭ paśla śmierci Stalina šyrokuju amnistyju. I tyčyłasia jana nie «kryminalnikaŭ», jak zapeŭnivali aficyjnyja historyki, a niepaŭnaletnich dziaciej, žančyn i starych – usiaho ŭ 1953-m było vyzvalena z HUŁAHu amal miljon čałaviek.

Orhany partyjnaj i savieckaj ŭłady pačali tady zakidvać listami – što ž takoje robicca, čamu vypuskajuć vorahaŭ narodu? Aburalisia tyja, kaho pryniata nazyvać «prostymi savieckimi ludźmi» – dvorniki, prybiralščycy, drobnyja słužboŭcy, nastaŭniki dy chto zaŭhodna. Hramadztva nie było hatovaje da reabilitacyi achviaraŭ stalinskich represijaŭ, i Bieryja byŭ skinuty j abvieščany…brytanskim špijonam. U što achvotna pavieryli masy. A voś u dakład Chruščova na XX źjeździe doŭha nie chacieli vieryć.

Hety fakt ja zhadaŭ tamu, što i ŭ biełaruskim hramadztvie taksama chapaje dobraachvotnych pamočnikaŭ ułady, zaŭsiody hatovych napisać danos na znajomych i navat na svajakoŭ. «Usiomahutnaść» sakretnych słužbaŭ va ŭsie časy hruntavałasia na tym, što jany źviartalisia da ciomnaha boku čałaviečaj dušy. Hety bok, jak i ŭ Miesiaca, zastajecca niabačnym zvyčajnamu naziralniku.

Što z hetaha vynikaje? Kali stvarałasia polskaja «Salidarnaść», jaje aktyvisty viedali, što siarod ich jość ahienty specsłužbaŭ. Ale jany vyrašyli ihnaravać hety fakt i dziejničać tak, byccam usie adnolkava słužać supolnaj spravie. Jany pastavili na śvietły bok čałaviečaj natury. I ŭ kančatkovym vyniku vyjhrali.

A što pładami ich pieramohi skarystalisia ŭsie, u tym liku j niahodniki – nia strašna. Prynamsi, hetym ludziam daviałosia prykidvacca prystojnymi ludźmi i chavać da pary ad usich ciomny bok svajoj dušy. A heta ŭžo niabłaha dla pačatku.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0