Na movie pomnika

Na movie pomnika

6 lutaha ŭ Muzei Janki Kupały adbyłasia pracoŭnaja viečaryna klubu «Spadčyna». Staršynia klubu Anatol Bieły davaŭ spravazdaču ab svaim vizycie ŭ Złučanyja Štaty Ameryki, vinšavali prafesara Anatola Hryckieviča z abviaščeńniem jaho «Čałaviekam hodu» pavodle rašeńnia Kiembrydzkaha ŭniversytetu, a taksama abmiarkoŭvałasia ideja stvareńnia pomnika, źviazanaha z šanavańniem rodnaje movy.

Zaŭvažana, što samyja zaŭziatyja zmahary za biełaruskuju movu jak praviła vałodajuć joju daloka nie daskanałym čynam. Hetaksama, jak tyja, chto «zmahajecca za ŭradžaj», atrymlivajuć nia samyja ŭdałyja pa jakaści j kolkaści chlaby.

Kolki ludziej, što kaliści adkryli dla siabie fenomen biełaruskaj movy, pieratvaryli jaje ŭ svajho «staroha sabaku» z «Čumy» Albera Kamiu? Ci isnuje znak, jaki moh by symbalizavać miažu pamiž žyćciom i «zmahańniem za žyćcio»? Mahčyma, hety znak i jość — pomnik movie?

Viadoma, što precedenty padobnych skulpturnych tvoraŭ isnujuć. Naprykład, u Maskvie na Vialikaj Hruzinskaj vulicy staić fałasapadobny manument, składzieny niby ź miešaniny litaraŭ hruzinskaha j kiryličnaha alfabetaŭ. Jon symbalizuje peŭnaje adzinstva. Fałas, jak symbal uzajemapraniknieńnia?..

Peŭna, nia varta zahłyblacca ŭ historyju pytańnia, dziela taho, kab adšukać vyjaŭlenčy vobraz biełaruskaje movy. Na pasiedžańni, da prykładu, było prapanavanaje piaro. Troch- (dziesiaci, dvaccaci-...) metrovaje hranitnaje (betonnaje, metalovaje...) piaro z nadpisam «Nie pakidajcie ž...», jakoje niby abraniła «ptuška ščaścia» našaje «šmatpakutnaje Baćkaŭščyny» z takim ža pośpiecham moža zamianić adpaviednych parametraŭ letapisny skrutak, jaki razhortvajecca, i prymaje vyhlad jazyka. Albo, naprykład, na miescach, dzie kaliści krasavali metrovyja litary kštałtu «miru mir» možna ŭstalavać pa ŭsioj krainie tyja ž «nie pakidajcie...»

Zrešty, bolšaść prysutnych na abmierkavańni, siarod jakich było bahata viadomych prafesijnych biełaruskich kulturolahaŭ, pahadzilisia, što stavić pomnik ułasna movie dvuchsensoŭna da zmročnaści — nahadvaje mohiłki. Chacia, na moj pohlad, kali b užyć nia słova «pomnik», a słova «arka» (tryjumfalnaja, da prykładu), moh by atrymacca samy sapraŭdny Tryjumfalny Arkuš. Ale što musić symbalizavać źmiest hetaha arkuša?

Słova, Skaz, Abzac, Strafa, ci Biblijateka? Moža, heta musić być pomnik nieviadomamu biblijatekaru ci archivaryjusu, jaki pierachavaŭ asudžanyja na źniščeńnie biełaruskija Teksty? A moža, zvyčajnamu viaskovamu dziadku, jaki raspaviadaŭ «haradzkomu» ŭnuku kazki svajho dziacinstva?

Tady prahučała prapazycyja ab ušanavańni «zmaharoŭ za biełaruskuju movu». Ideja prysutnym spadabałasia, a ja zakruciŭ pierad vačyma šalonaje koła mahčymych symbalaŭ: aŭtamat, čarnilicu, serca, iznoŭ jazyk, paśla mozh... siakieru, viły... až urešcie z dumkaj pra budučyniu viarnuŭsia da fałasa. Koła zamknułasia. A dyskusija źviarnułasia da pošuku postaciaŭ, jakija mahli b symbalizavać čyn zmahańnia za movu...

Čamu Anatol Sys, jaki źjaviŭsia ŭ zali ŭ momant najbolšaha nakału žarściaŭ, nia moža być symbalem, jaki šukali? Pamiž žyćciom i «zmahańniem za žyćcio»... Błazien, skiravany na samarazbureńnie, jaki svaim źjaŭleńniem vyklikaje ci to śmieški, ci to hrymaski, brunatna-brutalna-brudny Sys padaryŭ publicy svoj novy čysty vierš.

Ale viałosia ab movie. Dakładniej, ab pomniku. Viadoma, možna na kožnym uzhorku pastavić ci čarnilicu, hetak sama jak paetu — plašku. Ale ž...

Zmahacca za movu dziela siabie, ci za siabie dziela movy?

Siarod siabroŭ klubu «Spadčyna» bahata asobaŭ, dla jakich hetyja pytańni nikoli nie stajali. Hetyja ludzi zrabili svaju spravu, i robiać jaje zaraz. Što da abrysaŭ budučaha pomnika, my ich daviedajemsia ź vierša. Jakoha — zaležyć ad miažy, jakaja dla nas adździalaje Žyćcio ad usiaho astatniaha.

Sieviaryn Kviatkoŭski

Kali b nia taja nahoda, ja b i nia viedaŭ ab isnavańni klubu «Spadčyna». Pasiedžańnie jakoha adbyłosia ŭ piatnicu ŭ muzei Janki Kupały, i dzie źbiralisia abmiarkoŭvać prajekt pomnika biełaruskaj movie j zmaharam za jaje. Ja b nikoli nie daravaŭ sabie — nie pajdzi na takuju imprezu. Prynamsi, majoj fantazii nie chapała, kab ujavić pomnik Movie. Zrešty, jak i zmaharam.

Ad samaha pačatku pasiedžańnia ja praniksia ciepłynioju radzinnaje atmasfery «Spadčyny», dzie adzin, hieroj dnia, raspaviadaje ŭsialakija cikavyja rečy, a astatnija členy vialikaje siam'i ŭvažliva jaho słuchajuć, čas ad času pierapyniajučy raspaviadalnika homanam zadavalnieńnia. U piatnicu hierojami byli Valancin Hryckievič, jakomu Kiembrydž prysvoiŭ pačesnaje (i, hałoŭnaje, spraviadlivaje) zvańnie «Čałaviek hodu», i Anatol Bieły, što viarnuŭsia z Ameryki. Havorku raspačaŭ Bieły. Spačatku šanoŭnaj hramadzie było paviedamlena ab tym, jakaja pryhožaja kraina Złučanyja Štaty j horad Kliŭlend u pryvatnaści. Usie prysutnyja zadavolena zakivali. Paśla hramada daviedałasia, jaki cudoŭny dom nabyła dačka spadara Biełaha ŭ cudoŭnaj krainie. Paśla kožnaha paviedamleńnia čarhovych detalaŭ huł začaravańnia tolki ŭzmacniaŭsia. Dom za 140 tysiač dalaraŭ. U-u-u... 300 kvadratovych metraŭ karysnaj płoščy. O-o-o... Dźvie prybiralni, dźvie łazieńki, bieźlič kuchniaŭ! E-e-e... Ale ŭsich bolš cikavili dva pytańni. Jak tam pakutuje na čužynie Paźniak, i kali emihracyja pačnie davać hrošy na śviatuju spravu adradžeńnia. Na pomnik našaj movie, naprykład. Adzin litaratar, nie strymaŭšysia, ź miesca zaklajmiŭ «vialikaha dziejača» Janku Zaprudnika. «Jašče ŭ 94-m hodzie ja addaŭ panu Zaprudniku svoj rukapis dla radyjo «Svaboda», — aburaŭsia vystupoŭca, — dyk až da hetaj pary słuchaju, i biaz tołku. Jość u mianie padozrańnie, što pan Zaprudnik vykinuŭ moj rukapis u hatelnuju śmietnicu!» — nia moh strymać emocyi litaratar. Ciažka było znajści słovy apraŭdańnia našaj emihracyi spadaru Biełamu. Ale pytańnie hrošaj płaŭna pieraliłosia ŭ pytańnie vyhnańnika. Pry imieni jakoha nastupiła pavažnaja cišynia. Akazvajecca, biełaruskaja hramadzkaść ZŠA ŭsim miram padtrymlivaje žyćciovyja siły hałoŭnaha zmahara za Baćkaŭščynu. Pra telefonnyja rachunki pieramovaŭ z usim Suśvietam lepš uvohule nie havaryć. «Adnym słovam, Zachad nam z radaściu dapamoža pa viartańni Zianona Stanisłavaviča na radzimu», — aptymistyčna skončyŭ pramoŭca. Napeŭna ŭsie, u tym liku j ja, u sercy pažadali Paźniaku najchutčejšaha viartańnia.

Paśla ŭsie daviedalisia, što rada BNR žyvie, abnaŭlajecca j jaje ŭpłyŭ raściakajecca pa planecie. Eŭropu kuryruje spadar Navumčyk. SNH dastałosia spadaru Niuńku ź Vilni. «A Paźniaku treba bało b dać Afryku. Tak i padzialili b uvieś šaryk», — adkamentavaŭ moj susied.

Zatym pačałosia samaje cikavaje — abmierkavańnie pomnika Movie. Najbolšuju ŭvahu prysutnych pryciahnuli dva prajekty. Pieršy ŭjaŭlaŭ saboju vializnuju čarnilicu z ustaŭlenym piarom. Kali ŭjavić masštab čarnilicy 1 da 200, to piaro pieratvarałasia ŭ vializnuju stełu na pastamencie. Ja čamuści zhadaŭ, jak adzin moj znajomy ŭsialakuju vodanapornuju viežu nazyvaŭ pomnikam Hranacie. Druhi prajekt byŭ bolš klasyčny. Žančyna (maci Biełaruś) trymała na rukach dziaŭčynku (Movu) pieradajučy joj piaro (nieŭmiručaść našaha piśmienstva). Na pastamencie ž pavinny być bareljefy zmaharoŭ za matčynu movu. Abodva prajekty nastolki spadabalisia prysutnym, što vyrašana było «Maci» ustalavać u Miensku, a «Čarnilicu» padaravać Połacku. Ź dziaržaŭnym finansavańniem, jak vyśvietliłasia, taksama prablemaŭ być nie pavinna. Jak kažuć, chto chavaje, toj i zakazvaje nadmahille.

Ale padčas samaha razharu dyskusii źjaviŭsia toj, chto pavinien byŭ źjavicca. Adsutnaść kaho, prynamsi mnie, nie davała spakoju. Adnym słovam, pryjšoŭ Anatol Sys. I prapanavaŭ mnie butelku piva. Ja nia zdoleŭ admović. Na što moj susied dakaryŭ mianie: «Vy ža žurnalist». Paśla Sys prapanavaŭ usim praciahnuć dyskusiju ŭ jahonaj chacie. A pakolki achvočych, akramia mianie j susieda, nie znajšłosia, to dalejšaja chada pasiedžańnia klubu «Spadčyna» mnie nieviadomaja.

Źmicier Bartosik

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0