Hienadź Sahanovič. Čužaziemcy pra Biełaruś

Čužaziemcy pra Biełaruś

Sučasnaja histaryčnaja navuka ŭsio bolš zasiarodžvajecca na subjektyŭnaj ipastasi minułaha, na tym, što ludzi dumali i ŭjaŭlali. Biaz hetaha nie zrazumieć matyvy ich pavodzinaŭ, a značyć — nia vytłumačyć hałoŭnaha ŭ historyi. Bo subjektyŭnaja rečaisnaść vyznačała bolej, čym abjektyŭnaja. U hetaj suviazi najcikaviejšaj krynicaj mnie ŭjaŭlajucca asabistyja ŭražańni kožnaha, čyj hołas dla nas źbierahła historyja. U pryvatnaści — śviedčańni niebiełarusaŭ pra Biełaruś.

Zapisy čužaziemcaŭ časam ź niezvyčajnaj dakładnaściu fiksavali admietnaści našaj krainy. Jak praviła, padarožniki natavali nia tolki ŭłasnyja pryhody i pieražyvańni, ale ŭsio, što čuli i bačyli tut, u nieviadomaj im ziamli, što kidałasia ŭ vočy i ŭražvała słych — heta značyć toje, što roźniłasia ad zvykłaha im, eŭrapiejskaha. Tak u dziońniki čužaziemcaŭ traplali źviestki pra ludziej i ich zvyčai, darohi i transpart, harady i zabudovu, pryrodu i klimat. A staradaŭnich zapisaŭ pra Biełaruś, jak vyśviatlajecca, vielmi mnoha, jašče navat nie apracavanych historykami, tak što kaliści ź ich moža paŭstać nadta cikavaja kniha z nazvaj kštałtu «Biełaruś vačyma eŭrapiejcaŭ». Pakul ža karcić padzialicca takimi-siakimi paasobnymi znachodkami. Kab čytač adčuŭ, što mohuć raspavieści nam hałasy sivoj daŭniny...

Viedama, najpierš samyja ludzi. Jakimi byli našyja praščury ŭ ChVI — ChVII st.? Tut važna słuchać tych čužaziemcaŭ, jakija pažyli ŭ Biełarusi, a nia prosta prajechali praź jaje. Dyk voś jany čaściej charaktaryzujuć miascovych žycharoŭ zusim stanoŭča.

Zusim nieznajomyja biełarusam manachi-bernardyny źjavilisia ŭ Połacku ŭ 1498 hodzie — akurat pierad ciažkimi vojnami. Ajciec Jan Kamaroŭski pisaŭ, što ŭ tyja strašnyja hady ŭsie ich pabudovy «razy try ci čatyry spalvalisia maskvičami», tamu — «chacieli ŭžo ajcy Ordena pakinuć [Połacak], ale dziela narodu chryścijanskaha i dziela vyratavańnia dušaŭ zastalisia, bo tut šmat tysiačaŭ ludziej roznych stanaŭ... pavieryli ŭ Pana Isusa Chrysta... I takaja spryjalnaja dla zdaroŭja była i jość hetaja miascovaść, što braty [Ordena] tam redka pamirali; z časoŭ adkryćcia filii da 1514 h. nivodzin nie pamior, za vyniatkam ajca Banaventury Lićvina, ... zabitaha pad čas abłohi maskvičami». Dalej, pamiž inšaha, adznačajecca, što połackija «dabradziejnyja ludzi» zabiaśpiečvali bernardynaŭ «adzieńniem, načyńniem dy inšymi roznymi prynaležnaściami». I heta ŭ Połacku, dzie, kali vieryć staroj histaryjahrafii, miaščanie musili b nienavidzieć katalikoŭ.

Niešta padobnaje zaŭvažyli čužaziemnyja nastaŭniki pratestanckaj himnazii ŭ Słucku, najpierš, vidać, italjanskaha pachodžańnia, bo proźviščy ich — Adami, Muzoni... U statucie himnazii, vydadzienym u 1628 hodzie, jany adznačali «adoranaść žycharoŭ..., jakaja ni ŭ čym nie sastupaje pryhažości i čaroŭnaści samoj miascovaści. Vielmi ludzkaje ich [tamtejšych žycharoŭ. — H.S.] staŭleńnie da inšaziemcaŭ..., i jany hatovyja ŭ kožny momant i ŭ kožnym miescy pryjści na dapamohu jak navučencam, tak i nastaŭnikam» himnazii. Znoŭ nijakaj ksenafobii.

A voś cikavy hołas padarožnika Jabela Tektandera, sakratara pasolstva Stefana Kakaša, nakiravanaha imperataram Rudolfam II u Persiju. U 1602 hodzie pasły prajechali praz Horadniu, Vilniu, Miensk i Voršu. Na biełaruskich ziemlach eŭrapiejskaja misija naciarpiełasia vialikich strachaŭ «z pryčyny paŭsiul šnyryŭšych... najmanych žaŭnieraŭ i kazakoŭ» (ciahnułasia vajna sa Švecyjaj. — H.S.), a taksama ad čumy i nieŭładkavanaści darohaŭ. Nia raz davodziłasia načavać u lesie biaź ježy i vady. Ale ci nia samyja admietnyja ŭražańni zastalisia ad Miensku. Žychary hetaha horada, zapisaŭ aŭtar memuaraŭ, — «narod da taho bujny, złačynny i nieŭtajmavany, što prosta nia vykazać (heta pra «cichmianaść» biełarusaŭ. — H.S.)! Tamtejšy načalnik, ci starasta, zahadaŭ raspytać nas, adkul i kudy kirujemsia. Atrymaŭšy adkaz ad majho pana, što toj pasoł rymskaha imperatara da vialikaha kniazia maskoŭskaha, jon pačaŭ śmiajacca i ździekavacca z nas, havoračy: Niaŭžo ž rymski imperatar nia moža mieć za siabra kaho-niebudź inšaha, bolš važnaha ŭładara, čymsia Maskavit!»

Nakolki ŭražvała zamiežnikaŭ pryroda, ludzi, zvyčai, nastolki nikłymi padavalisia tut umacavańni. Pasoł rymskaha imperatara Mikałaj Varkoč u 1593 hodzie pakinuŭ zaciemku pra našyja mury, maŭlaŭ, tutejšyja «budynki i ćvierdzi nie da paraŭnańnia ź niamieckimi», i dziviŭsia, što ŭsio zbudavana tut pieravažna z dreva. I pra Horadniu śviedčyli toje ž, i navat pra Vilniu niemiec Samul Kichiel u 1586 hodzie pisaŭ, što jana «pa-durnomu razbudavanaja», «zusim słaba ŭmacavanaja, tak što kožny ŭnačy moža vyjści za horad», i što zabudova hałoŭnym čynam draŭlanaja. Johan Vunderer u 1589 hodzie taksama zaŭvažyŭ u stalicy VKŁ «paŭsiul mnoha draŭlanych damoŭ», tolki niekatoryja muravanyja, z žaleznymi dźviaryma.

Praktyčna ŭsie zachodnija padarožniki ŭražvalisia nacyjanalnaj i kanfesijnaj razmaitaściu našaha kraju. Heta ŭsprymałasia jak dziva. Zhadanaha Kichiela mocna kranuła ŭ Vilni, što tam hetak mnoha «relihijaŭ i sektaŭ sa svaimi chramami i pryludnym kultam», i što ŭsie jany «karystajucca svabodaj sumleńnia, u čym tut nichto nikomu nie zaminaje». Na vioskach — «jašče mnoha zababonaŭ; jak baham molacca ahniu, lesu, źmiejam i źviaram». Johan Vunderer, aprača polikanfesijnaści, prykmieciŭ u Vilni «šmatlikaść čužych nacyjaŭ i redkich kaściumaŭ». Jon zaŭvažyŭ taksama, što, z uvahi na takoje mnostva čužyncaŭ, u stalicy žychary ŭnačy pilna achoŭvajuć svoj horad.

Nieznajomy kraj dziviŭ zachodniaha čałavieka pryrodaj. «Sucelny les ciahnuŭsia šeść milaŭ (niamieckich! — H.S.), i nidzie nie było ni chaty, ni prytułku», — pisaŭ uražany Kichiel, jedučy pa Haradzienščynie. Vunderer adznačyŭ, što biełaruskija lasy svaimi «bałotami, pahorkami, zaraślami i dzikim źviarjom vielmi niebiaśpiečnyja». Viaskovy lud naahuł «pracuje pobač ź dzikimi źviarami». Asabliva šmat havorycca pra miadźviedziaŭ. Zhadany Johan Vunderer adnatavaŭ, što žychary našaha kraju bolš za ŭsio lubiać miadźviedziaŭ, «jakich vučać hulniam, tancam, fechtavańniu, a taksama krucić žorny, čerpać vadu, łavić rybu i vykonvać inšyja pracy».

Časam spatykajucca zusim naiŭnyja zapisy kštałtu «A zajcy tut, jak i ŭ Švecyi dy inšych krainach, zimoju zusim biełyja!» Eŭrapiejcaŭ tady śmiašyli mizernyja košty na pradukty charčavańnia, nizkaja płata za pasłuhi, — prykładam, za pieravoz na dalokija adlehłaści. Zvažać treba na subjektyŭny faktar. Navat u Vilni dla niemcaŭ — niasmačnaja vada, błahoje piva, zatoje «vielmi dobry piŭny miod, jaki vyvozicca daloka ŭ inšyja krainy».

Jak usprymałasia kraina i hramadztva ŭcełym? Pieraściarohi i niedavier da miascovych ludziej u zapisach možna spatkać vyklučna redka, dy j to ŭ dačynieńni da ramiźnikaŭ-tataraŭ, jakija ŭjaŭlalisia eŭrapiejcam zusim dzikim narodam. Niejkaj cyvilizacyjnaj miažy nie adčuvajecca. Paŭsiul, prynamsi ŭ haradoch, zachodnija padarožniki jak «svaje». U Horadni švab Kichiel chodzić na imšu ŭ chram, naziraje za vyjezdami karala i vialikaha kniazia Stefana Batoraha, razam ź inšym ludam biažyć na pažar u zamak i naahuł hladzić usio, što jaho cikavić. U Vilni Vunderera adrazu viaduć u rezydencyju haspadara, pakazvajuć usio ŭ zamku. Hetaksama ź inšymi zamiežnymi haściami.

Usio paznajecca ŭ paraŭnańni. Tyja ž niemcy, ździŭlenyja čymści ŭ Biełarusi, u Maskoŭskim carstvie zanatavali inšyja ŭražańni. Što tyčycca narodu i ładu, to zapisanaje imi tam vyrazna kantrastuje sa svabodaj, adkrytaściu hramadztva, jakija jany zaśviedčyli ŭ Vialikim Kniastvie. Mikałaj Varkoč, što praź Biełaruś kiravaŭsia na Maskvu, tut nidzie nie sutykaŭsia z prablemami, ale, kab trapić u paduładny maskoŭskamu caru Smalensk, musiŭ spynicca daloka ad horada i spačatku zajavić pra siabie vajavodu, potym dva dni stajać tam u čakańni adkazu. Ułady tym časam da eŭrapiejskich haściej «prystavili prystavaŭ, ... prysłali piva i harełki». Kali Samul Kichiel paśla Horadni i Vilni praz Ryhu zajechaŭ u Pskoŭ, dyk byŭ šakavany tym, ź jakoj padazronaściu da jaho staviłasia tamtejšaje nasielnictva. Biez aficyjnaj patreby i dazvołu nikoha z zamiežnikaŭ u horad prosta nie prapuskali. I aŭtar viadomych histaryčnych traktataŭ pra Maskoviju Pavał Oderborn śćviardžaŭ tady, što ŭ hetaj krainie čužaziemcaŭ sapraŭdy nie puskajuć za haradzkuju bramu, a P.Kampani, jaki ŭ 1581 hodzie naviedaŭ Maskvu, zapisaŭ voś što: «Ni pasłam, ni kupcam inšych narodaŭ, pryjechaŭšym u Maskoviju z carskaha dazvołu, nie dazvalajecca volny prajezd pa ŭsioj krainie, i pakul jany znachodziacca ŭ Maskvie, ich utrym0livajuć byccam pad hanarovym aryštam. Pryznačajucca admysłovyja ludzi, jakija sočać, što jany robiać i z kim razmaŭlajuć».

Hienadź Sahanovič

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0