Ruski horad Hrodna
Na pačatku 90-ch Horadnia ŭpeŭniena kročyła napieradzie ŭ spravie viartańnia biełaruskaj movy ŭ škoły. U 1991 navučalnym hodzie ŭ 126 biełaruskich pieršych klasach vučylisia 3322 školniki. 1155 vučniaŭ naviedvali analahičnyja klasy z rasiejskaj movaj navučańnia. Pry hetym 1184 z 2502 nastaŭnikaŭ i vychavalnikaŭ nie vałodali biełaruskaj movaj. Mnohija ź ich, u tym liku j biełarusy, pastavilisia varoža da nieabchodnaści pieravučvacca.
Kryžovy pachod suprać biełaruskaj movy ŭznačalili harłastyja žonki savieckich aficeraŭ, nakiravanych na armiejskuju słužbu ŭ harnizony Horadni z usiaho «Sajuzu». Jany padbuchtorvali niechlamiažych biełarusaŭ, pieradavali baćkam praź dziaciej cydułki dla padpisańnia adpaviednych zajavaŭ i petycyjaŭ. Pačalisia chadžeńni ŭ redakcyi hazetaŭ, ciažkija hutarki ŭ kabinetach rajana. Ale apošnija nie davali pieravodzić škoły na rasiejskuju movu, trymalisia zakonu ab movach.
Z časam u horadzie pačali źjaŭlacca šyldy pa-biełarusku. U tralejbusach i aŭtobusach usio čaściej kiroŭcy abjaŭlali prypynki na biełaruskaj movie. Tahačasny staršynia abłvykankamu Dźmitry Arcymienia i staršynia abłasnoha Savietu Siamion Domaš viali pasiedžańni pa-biełarusku. Čynoŭniki mienšaha ranhu brali prykład z kiraŭnikoŭ. Kursy pa vyvučeńni matčynaj movy byli arhanizavanyja ŭ vajskovych častkach…
U 1995 hodzie ŭ škołach horadu na biełaruskaj movie vučylisia 29,4% školnikaŭ. Heta 13315 čałaviek z ahulnaj kolkaści 45357. Za hod ličba źniziłasia da 22,3%. Jašče za hod — da 17,9%. U 1998-m navučalnym hodzie ŭ Leninskim rajonie Horadni ŭ pieršuju klasu ź biełaruskaj movaj navučańnia pastupili ŭsiaho 45 vučniaŭ (3,3%). Jašče 17 dzietak (1,4%) pryniali ŭ padrychtoŭčyja klasy. U toj ža čas rasiejskamoŭnyja pieršyja klasy pryniali 1291 školniki (93,5%), padrychtoŭčyja — 1166 (97,4%). Polskamoŭnaja pieršaja klasa, dla paraŭnańnia, papoŭniłasia 44 vučniami (3,2%). Čatyrnaccać dziaciej (1,2%) z polskich siemjaŭ pryjšli ŭ padrychtoŭčuju klasu.
U 1999 hodzie ŭ škołach Leninskaha rajonu Horadni nie nabrali nivodnaje padrychtoŭčaje biełaruskamoŭnaje klasy. Zatoje ŭ rasiejskamoŭnych — 1760 vučniaŭ (97,1%). Maje svaju padrychtoŭčuju klasu i polskaja hramada. Jaje naviedvajuć 52 školniki (2,9%). U pieršaj klasie ź biełaruskaj movaj navučańnia zajmajucca ŭsiaho 15 dzietak (1,3%). Roŭna stolki ž i ŭ polskaj klasie. Astatnija 97,4% vučacca pa-rasiejsku. Heta 1168 čałaviek. U Kastryčnickim rajonie abłasnoha centru niama ni padrychtoŭčych, ni pieršych-druhich biełaruskamoŭnych pačatkovych klasaŭ. U treciaj pa-biełarusku vučacca 16 školnikaŭ, u čaćviertaj — 38.
Usiaho ŭ Horadni ciapier 87,58% vučniaŭ zajmajucca pa-rasiejsku, 12,42% — pa-biełarusku.
Čaho nie zrabiŭ rasiejski štych, zrabili rasiejskija telebačańnie j radyjo.
Anton Łabovič, Horadnia
Kamientary