Aleh Hardzijenka. Karotkaja historyja jašče adnoj Litvy

Karotkaja historyja jašče adnoj Litvy

80 hadoŭ tamu Mienski piachotny połk pieršym uvajšoŭ u Vilniu na plačach
u adstupajučych žmudzinaŭ

U lipieni 1920 h. čyrvonyja vojski viali nastup na Zachad. Pieršaj achviaraj idei suśvietnaj revalucyi musiła stać Varšava. Polskaja dziaržava, źniasilenaja dvuma hadami bajavych dziejańniaŭ i ekspansii na Ŭschodzie, vyrašyła prasić dapamohi ŭ Antanty. Premjer-ministar Uładzisłaŭ Hrabski vyjechaŭ dziela hetaha u Spa (Belhija) na kanferencyju eŭrapiejskich dziaržavaŭ. Krainy Antanty, što kiravalisia nia tolki pryncypami samavyznačeńnia nacyj, ale i ŭłasnymi intaresami, pastavili pierad polskim premjeram umovu: vajskovaja i hrašovaja dapamoha Polščy budzie, kali Varšava admovicca ad palityčnych pretenzij na Vilniu i Vilenski kraj. 10 lipienia 1920 h. damova pamiž polskaj dziaržavaj i krainami Antanty była padpisanaja.

Praz dva dni, 12 lipienia, urad Savieckaj Rasiei, nia rajačysia ź biełaruskim bokam, pieradaŭ niezaležnaj Litvie ŭ abmien na neŭtralitet u saviecka-polskim kanflikcie Vilenski kraj ź Vilniaj, a taksama Horadniu, Lidu, Smurhoni, Ašmianu, Narač i Brasłaŭskija aziory.

U žniŭnia-vieraśni, paśla słavutaj bitvy na Viśle, lehijony Piłsudzkaha advajavali 12 biełaruskich pavietaŭ u Savieckaj Biełarusi, a taksama Horadniu, Lidu, Śvianciany ŭ Litvy. Vilenski kraj zastavaŭsia ŭ składzie Litvy, choć etničnyja letuvisy składali tutaka pavodle roznych padlikaŭ ad 5% da 18% (u samoj Vilni ich było 4,5%).

Hrubaja zavajova kraju polskimi vojskami vyklikała b vostry pratest z boku Eŭropy i Lihi Nacyj, tamu musova było šukać inšyja formy. Precedent samavolnaha advajavańnia kraju ŭžo isnavaŭ. U vieraśni 1919 h. italjanski paet i ultranacyjanalist Habryele D'Anuncyjo na čale hrupy achvotnikaŭ zavajavaŭ volny horad Fjume (Ryjeku), port na ŭschodnim uźbiarežžy Adryjatyki, i abviaściŭ ab dałučeńni jaho da Italii.

Piłsudzki, uradženiec Vilenščyny, vynošvaŭ ideju federacyi polskaha, žmudzkaha, biełaruskaha narodaŭ (faktyčna adradžeńnia Rečy Paspalitaj). Častka biełaruskich intelektuałaŭ-palanafiłaŭ, u svaju čarhu, vypracavała ideju dziaržaŭnaha ŭtvareńnia, jakoje pavinna było składacca z troch kantonaŭ: Kovienskaha (letuviskaha), Vilenskaha (polskaha), Mienskaha (biełaruskaha). Hety navatvor mieŭsia znachodzicca ŭ adzinaj federacyi z polskaj dziaržavaj.

Pieršaj prystupkaj dla ažyćciaŭleńnia nazvanaj idei musiła stać advajavańnie Vilenščyny. Adnak zachop Vilni i Vilenskaha kraju pavinien byŭ vyhladać jak zvyčajny “bunt”. Rola “buntaŭnikoŭ” advodziłasia Litoŭska-biełaruskaj dyvizii pad kamandavańniem Lucyjana Žalihoŭskaha. Dyvizija Žalihoŭskaha składałasia na 90% z žaŭnieraŭ-uradžencaŭ Biełarusi, a značnaja častka ich, u svaju čarhu, pachodziła ź Vilenskaha kraju.

20 vieraśnia Piłsudzki, hałoŭny inicyjatar akcyi, vydaŭ zahad ab nakiravańni Litoŭska-biełaruskaj dyvizii na Haradzienščynu, na zimovyja kvatery. 30 vieraśnia ŭ Biełastoku adbyłasia sustreča pamiž Žalihoŭskim i Piłsudzkim.

Žalihoŭski paźniej uspaminaŭ: “Piłsudzki paviedamiŭ, što Polšča admoviłasia aficyjna ad Vilni ŭ Spa i zaraz niama inšaha sposabu viarnuć horad. Treba, kab haradžanie sami padnialisia za svaje pravy... Treba tolki pamiatać, što moža nastupić čas, kali i Sojm, i Senat, i Polšča adrakucca vas, tamu treba być hatovym uziać usio pad svaju adkaznaść. Pra heta nielha kazać uhołas”.

Pry kancy vieraśnia ŭ Varšavie išli intensyŭnyja pieramovy ź biełaruskimi i vilenskimi palityčnymi dziejačami. B.Taraškievič u aŭtabijahrafii, napisanaj u 1933 h., adznačaŭ: “U pačatku vosieni 1920 h. ja prymaŭ dziejsny ŭdzieł u tajnych naradach, što abmiarkoŭvali palityčnyja pytańni, źviazanyja ź mierkavanaj akcyjaj Piłsudzkaha na Vilniu (bunt Žalihoŭskaha) U hetych pasiadžeńniach prymali ŭdzieł V.Abramovič, Kržanoŭski, baćka i syn Chaminskija, Zaštaŭt (niezaležny sacyjalist ź Vilni), Nahrodzki, Ivanoŭski, Dubiejkaŭski, pałkoŭnik Macieša (adjutant i siabra Piłsudzkaha) i bolš nie pamiataju. “Dobra zaraz aśviedamlonnyja“ adnosna pohladaŭ Piłsudzkaha asoby paviedamlajuć, što Piłsudzki maje mažlivaść uziać Vilniu i praklamavać krajovy ŭrad z ułasnym demakratyčnym sojmam i h.d. Šukałasia nazva dla hetaha kraju. Mnohija najbolš adpaviednym ličyli: Zachodniaja Biełaruś. Było vyrašana, što vilenski ŭrad budzie składacca z pradstaŭnikoŭ usich nacyjanalnaściaŭ, zaprošany byŭ navat niejki dziejač z Memelskaj vobłaści. Aprača taho, u skład uradu nie pavinny byli ŭvachodzić hrupy praviej vilenskich demakrataŭ (Abramovič, Jan Piłsudzki, Kryžanoŭski i inš.). Užo na šlachu ŭ Vilniu nazva była dadzienaja pa ŭkazcy Piłsudzkaha “Siaredniaja Litva”, a ŭ skład uradu dałučanyja chadeki (Enhiel) i “rady ludovyja” (Šopa)”.

Apošniaj nadziejaj na mirnaje rašeńnie prablemy byli letuviska-biełaruskija pieramovy ŭ Suvałkach, što adbyvalisia ŭ kancy vieraśnia — pačatku kastryčnika. Na ich udałosia dabicca pierasoŭvańnia demarkacyjnaj linii na 40–60 km na poŭnač, ale heta nie zadavalniała polskija ŭłady.

6 kastryčnika Lucyjan Žalihoŭski addaŭ zahad pra pieramiaščeńnie dyvizij u rajon Voranava i Bieniakoniaŭ za vyznačanuju suvałkaŭskimi pieramovami demarkacyjnuju liniju. U hety ž dzień u rajon Ejšyšak padyšła dyvizija dobraachvotnikaŭ Marjana Kaściałkoŭskaha. Ranicaj 7 kastryčnika na naradzie aficeraŭ dyvizii Žalihoŭski abviaściŭ, što vojska pad jahonym kamandavańniem rušyć na Vilniu, i patłumačyŭ im sapraŭdny charaktar akcyi. Tolki paasobnyja aficery ŭspryniali akcyju nieprychilna i admovilisia ŭdzielničać, za što byli vysłanyja z dyvizii. Hienerał adznačaŭ: “Heta byli našaje prava i abaviazak. Dažyviem da adbudovy Vialikaj Litvy. Nichto nam hetaha nia zabaronić”. Bolšaść žaŭnieraŭ z radaściu ŭspryniała viestku pra marš na Vilniu, spraviadliva ličačy, što jduć vyzvalać svaju małuju Ajčynu.

Da Vilni było 50 km. Marjan Kaściałkoŭski razam z dobraachvotnickaj dyvizijaj išoŭ praz Rudnickuju pušču, Litoŭska-biełaruskaja dyvizija — abapał čyhunki Lida-Vilnia. Na pieršych kilametrach nijakaha supracivu nie było, tolki kala miastečka Jašuny, pry pierapravie cieraź Mieračanku, adbyłasia dźviuchhadzinnaja bojka ź litoŭskim adździełam. Litoŭska-biełaruskaja dyvizija straciła niekalki čałaviek zabitymi i paranienymi. Daroha na Vilniu była adčynienaja. Litoŭskija žaŭniery byli ŭ šoku: pałonnych žaŭnieraŭ pavodle zahadu hienerała adpuskali, razmaŭlać z parlamenterami Žalihoŭski admaŭlaŭsia, matyvujučy heta tym, što adbyvajecca nijakaja nie vajskovaja akcyja, a viartańnie žaŭnieraŭ dachaty. “Instynkt stahodździaŭ supolnaha žyćcia praciviŭsia pralićciu susiedzkaj kryvi”.

A vośmaj ranicy 9 kastryčnika na podstupach da Vilni razharelisia pieršyja sutyčki. 4-y bataljon piachoty i 9-y letuviski połk chutka byli razhromlenyja. Vilenčuki, abjadnanyja ŭ patryjatyčnyja supołki, znutry horadu akazvali supraciŭ litoŭskim vojskam (kamandavańnie jakich pryniało rašeńnie ab evakuacyi), abstrelvali ich pry adychodzie. Da druhoj hadziny dnia letuviskija adździeły pakinuli Kryvickuju Mekku. Pieršymi ŭ Vilniu z boku pradmieścia Kominy ŭvajšli Mienski połk piachoty i eskadron konnych strałkoŭ. Vilenčuki ich radasna vitali.

Pradstaŭniki Lihi Nacyjaŭ imknulisia niejak paŭpłyvać na chod padziej. Ale Lucyjan Žalihoŭski byŭ niaŭmolny: nasielnictva Vilenskaha kraju musić samo vyrašyć svoj los.

12 kastryčnika była vydadzienaja adozva da žycharoŭ Vilenščyny i dva ŭstaŭnyja dekrety. Pieršy abviaščaŭ, što paŭstaje novaja dziaržava pad nazvaj Siaredniaja Litva sa stalicaj u Vilni, z terytoryjaj 15 tys. kv.km i nasielnictvam, krychu bolšym za 1,5 miljona čałaviek. Hierbam novaj dziaržavy stanaviŭsia ščyt z Arłom i Pahoniaj.

Dekret numar dva sklikaŭ Časovuju ŭradavuju kamisiju, ale faktyčna ŭsia ŭłada skancentravałasia ŭ štabie Žalihoŭskaha. U skład Časovaj Uradavaj kamisii ŭvajšli braty Ivanoŭskija (Jury Ivanoŭski ŭznačaliŭ departament zamiežnych spravaŭ, Vacłaŭ Ivanoŭski — departament lasnoj i sielskaj haspadarki, a paźniej departament pramysłovaści, Stanisłaŭ Ivanoŭski kiravaŭ adździełam vajskovaj mabilizacyi pry departamencie ŭnutranych spravaŭ). Departament aśviety ŭznačaliŭ Branisłaŭ Taraškievič, jaki paźniej pryhadvaŭ: “U 1920–1921 navučalnym hodzie ja zdoleŭ adčynić bolš za 200 biełaruskich pačatkovych škołaŭ, pryčym 7 u samoj Vilni; biełaruskuju nastaŭnickuju seminaryju ŭ Barunach (dziakujučy enerhii Rak-Michajłoŭskaha); pravieści karotkaterminovyja kursy dla nastaŭnikaŭ u Vilni (da 300 čałaviek); utrymoŭvać vilenskuju biełaruskuju himnaziju, vydać šerah školnych padručnikaŭ. …Było zasnavana TBŠ. Adnačasova, u peŭnaj stupieni dziakujučy sadziejańniu Ivanoŭskaha, razharnułasia davoli šyroka kaaperatyŭnaja sietka, u jakoj biełarusy na Vilenščynie mieli pieravažnaje značeńnie jak na miescach, tak i ŭ hałoŭnaj upravie ŭ Vilni, dzie pracavali: Eduard Budźka, Smolič, Kraskoŭski, Dušeŭski, Trepka, Dubickaja, Kruk. Braty Kančeŭskija i Miatła pracavali instruktarami”. Hetkaja biełaruskaja aktyŭnaść była raniej niečuvanaja.

U dzień abviaščeńnia Siaredniaj Litvy, 12 kastryčnika, na pieramovach u Ryzie pry padpisańni preliminarnych damovaŭ polskaja delehacyja admoviłasia ad pretenzijaŭ na Mienščynu. Praź niekalki tydniaŭ vojski Siaredniaj Litvy pad kamandavańniem Miečysłava Butkieviča paciarpieli parazu pry pachodzie na Koŭna. Na baku letuvisaŭ zmahalisia jak niamieckija vałanciory, tak i biełaruskija žaŭniery.

Siaredniaja Litva zastałasia ŭ tych samych miežach, u jakich była abvieščana. Polski ŭrad aficyjna dystancyjavaŭsia ad Lucyjana Žalihoŭskaha, ale akazvaŭ jamu ŭsialakuju padtrymku. Liha Nacyj pryniała rašeńnie pravieści plebiscyt, kab nasielnictva samo vyrašyła svoj los. Aficyjnaje Koŭna vystupiła kateharyčna suprać narodnaha volevyjaŭleńnia, Litvu padtrymała Savieckaja Rasieja. Lucyjan Žalihoŭski, karystajučysia ŭładnymi paŭnamoctvami, pryniaŭ rašeńnie pra praviadzieńnie vybaraŭ u Časovy Sojm Siaredniaj Litvy. Litoŭcy i habrei admovilisia ad udziełu ŭ vybarach. Ich padtrymali i biełaruskija palityki, niezadavolenyja ŭsio bolšym zasillem palakaŭ i separatnaju damovaju ŭ Ryzie. Jany zaklikali biełarusaŭ bajkatavać vybary. Polskaje nasielnictva pavodle aficyjnych źviestak składała ŭ Vilenskim krai 44%, biełarusy — 40%, letuvisy — 5%, habrei — kala 10%. U Vilenski Sojm była abranaja absalutnaja bolšaść polskich deputataŭ, i 24 lutaha 1922 h. jany pastanavili ab dałučeńni Siaredniaj Litvy da Polščy. Dziaržava, u jakoj biełaruski ruch dasiahnuŭ vialikaha razmachu, praisnavała mienš za 17 miesiacaŭ.

Žalihoŭski i jahonyja paplečniki nazyvali litoŭcaŭ vyklučna “žmudzinami”, procipastaŭlajučy ich lićvinam i histaryčnaj Litvie, i tym samym padkreślivajučy, što isnuje Kovienskaja Litva i Mienskaja (Uschodniaja) Litva. Lucyjan Žalihoŭski ličyŭ siabie lićvinam i ŭ 1943 h., udalečyni ad Radzimy, u šatlandzkim Edynburhu, pisaŭ: “My ŭsie aperavali daŭnimi katehoryjami. Pad słovam lićvin my razumieli paniaćcie Litvy histaryčnaj, Litvu vialikich metaŭ, vialikich ludziej, vialikaj idei. My šanavali našyja tradycyi, navat popieł Źniča pad Katedraj. Ničoha z pryšłaści nie pakinuła śledu, novajaŭleny “litvin” akazaŭsia voraham… i čakaŭ pryjezdu na tron litoŭski — Hahiencolerna, pad imiem — o ironija — Mindoŭha II. Najbolš pieražyvaŭ za heta Maršałak. Čakaŭ, vieryŭ u ludzkoje razumieńnie i rozum. Tolki ludnaść miascovaja adkidała ŭsio, što zvałasia litoŭskim. Nichto nie chacieŭ čuć pra navuku žmudzkaj movy, nichto nie pryznavaŭ “litoŭskaha” čynoŭnika, i lubaja kabieta nie chacieła iści ŭ kaścioł, dzie słužyŭ “litoŭski” ksiondz. Čamu my, adviečnyja nasielniki Litvy, musili ŭnikać toj darahoj dla nas nazvy, a inšyja ludzi, što nia majuć ź Litvoj ničoha supolnaha, — nazyvać siabie lićvinami?”

Hienerał byŭ patryjotam i ramantykam. Jahony pachod na Vilniu mieŭ, adnak, nastupstvam šmathadovuju varožaść pamiž susiedziami, kryž na jakoj pastaviać tolki Brazaŭskas, Vałensa, Adamkus i Kvaśnieŭski – amal praz 80 hadoŭ. Ciapier pad Suvałkami trenirujecca supolny polska-litoŭski bataljon, u jakim imia Žalihoŭskaha ŭspaminać nie dazvalajecca.

Aleh Hardzijenka