Viktar Muchin. Pravapisnaja narada

 Pravapisnaja narada

Pieršaja ŭ hetym tysiačahodździ narada pa pytańniach uparadkavańnia klasyčnaha pravapisu adbyłasia 3 studzienia ŭ Miensku.

Pieršaja sproba sfarmulavańnia praviłaŭ była zroblena Vincukom Viačorkam, jaki nadrukavaŭ prajekt zboru artahrafičnych normaŭ u piatym numary časapisu «Spadčyna» za 1995 h.

5–6 śniežnia 1998 h. u Prazie adbyłasia kanferencyja, što mieła na mecie abmierkavać prajekt, nadrukavany ŭ “Spadčynie”. Zapačatkavanaja ŭ Prazie rabota praciahvałasia j u Miensku na admysłovych zborkach movaznaŭcaŭ.

Sioletniaja narada mieła zbolšaha arhanizacyjnaje značeńnie: byli akreśleny asnoŭnyja nieraźviazanyja prablemy. “NN” paśla kožnaje zborki linhvistaŭ budzie paviedamlać pra raźviazanyja prablemy pravapisu, a hetaksama nadrukuje kančalny zbor praviłaŭ adrazu pa ŭchvale jaho na zaklučnaj naradzie.

3 studzienia ŭ naradzie, aproč Vincuka Viačorki, mieli ŭdzieł Źmicier Sańko z vydaviectva “Technalohija”, Juraś Bušlakoŭ ź fiłfaku BDU, Paŭluk Kanavalčyk z hazety “Navinki” i Źmicier Saŭka z Radyjo Racyja. Nastupnymi pasiedžańniami majuć dałučycca piśmieńnik Uładzimier Arłoŭ, Valerka Bułhakaŭ z časopisu “Arche”, Mikoła Ramanoŭski z “NN”, movaznaŭca Piatro Sadoŭski.

3 studzienia byli vyłučany na razhlad nastupnyja pytańni:

1. Movaznaŭcy viarnulisia da statusu litary g dla vybuchnoha huku (guru abo huru). Znoŭ paŭstała prablema pieradavańnia ŭ biełaruskaj movie anhłasaksonskaha huku, što paznačajecca tam litaraju h (hipi ci chipi).

2. Źviartałasia ŭvaha na supiarečnaści miž vymaŭleńniem i adlustravańniem na piśmie pierachodu i ŭ j paśla hałosnych. Skaračać ci nie skaračać na piśmie złučnik i, jak pisać – baćka i syn abo baćka j syn.

3. Isnuje prablema napisańnia -e abo -a ŭ finalach inšamoŭnych słoŭ (ministar, ale mister, kadar, ale lider).

4. Paśla dakładnaha sfarmulavańnia maje być zaćvierdžana praviła dla prynazoŭnikaŭ na -z, što ŭ stanoviščy pierad nienaciśnienym i nie źmiakčajecca (ź instytutu).

5. Isnuje raznaboj u skłonavych fomach nazoŭnikaŭ na -tar (ministar – ministra, kamputar – kamputara).

6. Jak pisać: hijerarchija, hierarchija abo jararchija, hijerohlif, hierohlif abo jerohlif dy inš.

7. Ci dapuščajecca napisańnie ŭ paśla zyčnych i na pačatku słoŭ u pazyčańniach (Fransŭa, Ŭołter).

8. Maje być kančalna vyrašana – ź jakim kančatkam majuć užyvacca słovy inšamoŭnaha pachodžańnia na -ner (pijaner abo pijanier, jak i žaŭnier).

9. U źviazku z raznabojem u vykarystańni vialikaje j małoje litar hetaja prablema taksama budzie razhladacca ŭ časie adnaje z narad.

3 studzienia byli razhledžany dźvie prablemy – litara g i złučnik i.

Litara g

Najbolšyja sprečki razharnulisia vakoł litary g. Prajekt pastanovy pra litaru g, pryniaty na Praskaj naradzie, radzić nie vykarystoŭvać litary g u ahulnaj leksycy, ale prypuścić uva ŭłasnych najmieńniach u specyjalnych i navukovych vydańniach. Słoŭnik, rychtavany S.Dubaŭcom i S.Šupam, pieršyja litary jakoha vyviešanyja ŭ Internet-versii (http://slounik.hypermart.net), prapanuje pisać z g vialikuju kolkaść słovaŭ, napr. logika.

Na dumku P.Kanavalčyka, užyvańnie litary g treba abmiežavać inšamoŭnymi ŭłasnymi nazovami j słovami ganak, guzik dy inšymi daŭno zasvojenymi imieńnikami. P.Kanavalčyk ličyć, što ŭžyvańnie litary g maje być fakultatyŭnaje, jak u rasiejskaj movie — užyvańnie litary jo (pavodle novych praviłaŭ rasiejskaje artahrafii litara jo naahuł budzie skasavana).

Z.Saŭka prapanavaŭ prypuścić vykarystańnie litary g uva ŭłasnych inšamoŭnych imionach, dzie huk [g] hučyć u aryhinale.

Na dumku Ju.Bušlakova, prablema litary g nadumanaja, bo za paŭtara dziesiacihodździa aktyŭnaha karystańnia klasyčnym pravapisam hety hrafičny znak nie zafiksavany ŭ masavym druku (vyniatak – niekatoryja numary časapisu “Frahmenty”, redahavanyja V.Bułhakavym), niama hetaje litary j u azbucy. Ju.Bušlakoŭ pierakanany, što litara g nia maje j sensaadroznaje funkcyi.

V.Viačorka zapiarečyŭ – maŭlaŭ, jak adroźnivać: hanak dziaŭčat i ganak domu; pryrodny haz i gaza (karasina), stralanina ŭ sektary Gaza?

Pryniaćcio kančalnaj farmuloŭki adkładzienaje da nastupnaha pasiedžańnia. Litara g, napeŭna, budzie ŭviedziena ŭ azbuku. Prapanujecca abmiežavać jejnaje vykarystańnie inšamoŭnymi niesłavianskimi słovami ŭ encyklapedyjach, navukovaj i specyjalnaj litaratury (u daviednikach słovy, što pačynajucca litaraju g, nie pavinny vyłučacca ŭ asobny raździeł).

Huk h u pazyčańniach
z anhielskaje movy

Dahetul nie dasiahnuta zhody ŭ napisańni niadaŭnich pazyčańniaŭ z anhielskaje movy (hipi, hobi, hip-hop) dy inšych słovaŭ inšamoŭnaha pachodžańnia (Hielsynki, Hans-Hieorh). U movie dziaržaŭnych biełaruskamoŭnych hazet jany pieradajucca jak chipi, Chielsinki, Chans-Hieorh, jak i pa-rasiejsku. Ad niadaŭniaha času hetyja słovy na staronkach hazet i časapisaŭ, teksty jakich drukujucca klasyčnym pravapisam, zamacavalisia ŭ formie z pačatnym h, jakoje na źmienu ch pryjšło z emihranckaha druku. U pieradavańni anhłasaksonskich pazyčańniaŭ, na dumku Z.Sańka, treba zvažać na mierkavańnie tych, chto žyvie ŭ tamtejšym asiarodku. V.Viačorka padkreśliŭ, što biełaruskija emihranty čujuć aŭtentyčnyja anhielskija j niamieckija huki, tym časam jak u Biełarusi anhielskaja mova vykładajecca z rasiejskim akcentam. Tamu da anhłasaksonskaha huku [h] biełaruski huk [h] bližejšy za rasiejski [ch] – pa-biełarusku naležyć pisać i havaryć: Hielsynki, Hans-Hieorh. Da vyniatkaŭ mohuć być pryłučany słovy chulihan, chakiej, choł, chuk. Skłaści śpis vyniatkaŭ dla abmierkavańnia j pryniaćcia kančalnaje pastanovy daručana Ju.Bušlakovu.

Złučnik i
paśla hałosnych

Uva ŭžyvańni litar j i ŭ isnuje prablema nieadpaviednaści žyvomu vymaŭleńniu ichnaje pazycyi na pačatku słoŭ i ŭ jakaści złučnikaŭ. Napiaredadni j u časie Akademičnaje kanferencyi pa reformie biełaruskaha pravapisu j azbuki 1926 h. Anton Losik prapanavaŭ byŭ pakinuć j i ŭ u siaredzinie j pry kancy słoŭ. Jak złučniki dy na pačatku słoŭ j i ŭ prapanoŭvałasia nie skaračać. Na hetuju svaju prapanovu A.Losik uvioŭ byŭ admysłovaje praviła ŭ vydadzienym u 1943 h. u Miensku “Biełaruskim pravapisie”.

Narada 3 studzienia paćvierdziła pryniataje Praskaju kanferencyjaj praviła, pavodle jakoha paśla hałosnych i dy ŭ uva ŭsich razoch pierachodziać u j i ŭ. Hetkim čynam, maje być: mama j syn, kukuruza j u Biełarusi raście, ale jana i pisała, i čytała dy jana j pisała, i čytała. Paśla hałosnych uva ŭłasnych imieńnikach i i u hetaksama pierachodziać u j i ŭ: pra Ŭładzimiera, kniha Ŭ.Arłova, uva Ŭkrainie.

Nastupnaje pasiedžańnie ŭ spravie ŭdakładnieńnia klasyčnaha pravapisu biełaruskaje litaraturnaje movy adbudziecca sieradoju 10 studzienia. Paśla raźviazańnia ŭsich pravapisnych prablem i vydańnia hramatyki pačniecca abmierkavańnie marfalohii j słoŭnika. Užo ciapier u časie dyskusii było zakranutaje pytańnie ŭžyvańnia admieńnikaŭ adnaho j taho sama słova: horadzienski j haradzienski, moładzievy j maładziovy; niepaśladoŭnaha pilnavańnia praviła pieradavańnia hreckich słoŭ pad upłyvam savieckaje tradycyi: eter – efir dy inš.

U časie pravapisnych zborak maje paŭstać prablema napisańnia kirylicaju nazovaŭ, što abaznačajuć źjavy j rečy, jakija niadaŭna źjavilisia ŭ našym žyćci: McDonalds, rave, drive dy inšyja. Niama dahetul praviła napisańnia skaročanych formaŭ słoŭ: mo' ci mo – moža, tre' ci tre – treba, jo' ci jo – jość, do' ci do – dosyć.

Viktar Muchin

“NN” budzie paviedamlać pra ŭsie nastupnyja pasiedžańni mienskich movaznaŭcaŭ. Čakajem taksama Vašych vodhukaŭ, acenak i prapanovaŭ. Vaš čynny ŭdzieł u dyskusii zaścieraže movaznaŭcaŭ ad niaŭličvańnia asablivaściaŭ žyvoha narodnaha maŭleńnia. Pravapis, jaki budzie całkam ihnaravać maŭlenčyja zvyčki bolšaści nośbitaŭ movy, budzie sam asudžany na stałaje ihnaravańnie ci prafanacyju.

Dalej ciahnuć z unarmavańniem klasyčnaha pravapisu sapraŭdy niama kudy.