Siarhiej Chareŭski. «Ustava na vałoki»

 Siarhiej Chareŭski

«Ustava na vałoki»

Kamu davodziłasia prajaždžać praz rasiejskuju viosku, toj bačyŭ istotnuju roźnicu z našaj, biełaruskaj. Za ŭschodnimi miežami byłoje Rečy Paspalitaje vioski majuć chaatyčnuju zabudovu, čaściakom navat ciažka vyznačyć vulicy, a vakoł chataŭ raskidanyja łapiki aharodaŭ dy paloŭ samych roznych pamieraŭ. I naadvarot. Čym dalej ruchaješsia na Zachad, u Biełaruś, tym bolš žorstkuju bačyš planiroŭku pasieliščaŭ, navat samych mizernych. A ŭžo ad Miensku da Horadni dyk i naahuł nie sustrenieš i vypadkovaha budana. Pali dakładna pašnuravanyja, chaty stajać nibyta pavodle typavoha prajektu. Heta vynik reformaŭ, raspačatych jašče za karalevaju Bonaj Sforcaj i zavieršanych jaje synam Žyhimontam Aŭhustam. Tym samym, jaki vydaŭ słynnuju «Ŭstavu na vałoki» ŭ 1557 h.

Italjanka Bona adrazu ž uhledzieła niahiehłaść tahačasnaje biełaruskaje haspadarki. I jaje maraju było zavieści tut usio na pradukcyjny, eŭrapiejski ład. Tady ŭsie viaskovyja ziemli byli nanoŭ pieraličanyja i padzielenyja na horšyja j lepšyja, była ŭviedzienaja trochpolnaja systema. Usie dziaržaŭnyja vialikakniaskija ŭładańni, pavodle ŭstavy, dzialilisia na roŭnyja kavałki pamieram u adnu vałoku (heta 21 z hakam hiektar). Vynikam reformy stała hrandyjoznaje pieraŭtvareńnie starych pasieliščaŭ dy budaŭnictva novych. Žyłyja chaty byli pastaŭlenyja ŭ šycht uzdoŭž prostych vulic, haspadarčyja pabudovy – na druhi bok.

Ziamielnaja reforma zabiaśpiečyła dakładnaje spahnańnie padatkaŭ ź viaskovaha nasielnictva, a taksama blizu spraviadlivaje raźmierkavańnie ziamli siarod sialanstva. Nasielnictva pasieła na abšarach Biełarusi bolš-mienš raŭnastajna. Koliś zakinutaja ziamla stała radzić.

Reforma achapiła pad 90% viosak na Haradzienščynie i pakrysie za sto hadoŭ dakaciłasia da ŭschodniaje miažy Vialikaha Kniastva. Vynikam stała sapraŭdnaja revalucyja ŭ sielskaj haspadarcy i ŭrbanizacyi. Nastupstvy my bačym niaŭzbrojenym vokam. Ničoha ŭ vyhladzie našych viosak nie źmianiłasia z XVI st.!

I jašče adzin plon taje «Ŭstavy na vałoki»... Achova pryrody. Naprykład, było zabaronienaje palavańnie na vaŭkoŭ, lisicaŭ dy zajcoŭ z sabakami. Heta toje, da čaho Vialikaja Brytanija padyšła tolki sioleta! Kateharyčna zabaraniałasia bieskantrolnaje palavańnie ŭ puščach. Kasić tam možna było tolki ŭ peŭnyja dni, kab nie pužać źviarynu dy ptušak. U hryby dy jahady dazvalałasia chadzić dzieŭkam dy dzieciam. Kateharyčna zabaraniałasia palavańnie na redkija źviary, naprykład, na sarnaŭ dy danielaŭ. Zabaraniałasia łavić rybu padčas nierastu. Kab ža nia tyja achoŭnyja zachady, što byli zroblenyja amal paŭtysiačy hadoŭ tamu, my bahata čaho nie daličyli b siońnia.