Reabilitacyja (Ukraina raźvitvajecca z kalanijalnym pravapisam 1933 hodu)

Reabilitacyja

Ukraina raźvitvajecca z kalanijalnym pravapisam 1933 hodu

U Kijevie iduć palityčnyja batalii. Kaalicyja refarmataraŭ, sacyjalistaŭ, častki nacyjanalistaŭ i adzinych enerhietyčnych systemaŭ Ukrainy sprabuje skinuć prezydenta Kučmu. Sacyjał-demakraty, narodnyja demakraty, partyja ŭłady, anarchisty i druhaja častka nacyjanalistaŭ jaho abaraniajuć. Kamunisty, Natalla Vitrenka, demakrat premjer-ministar Juščanka i treciaja častka nacyjanalistaŭ zaniali pazycyju čakańnia “ni našym ni vašym”. Liberał i dziaržaŭnik Juščanka raźličvaje pieraniać ad Kučmy vahary kiravańnia ŭ vyniku eskalacyi dziaržaŭnaha kryzysu, a kamunisty, prahresiŭnyja sacyjalisty i treciaja častka nacyjanalistaŭ jakraz hetaha bajacca. Na Chryščaciku paŭstaŭ pałatačny stan, z usich kancoŭ krainy ŭ stalicu ściakajucca ručainki buntaroŭ, kab damahacca impičmentu Kučmy.

Karaciej, sapraŭdny kryzys ułady, jaki, niby ŭ luboj kulturnaj eŭrapiejskaj stalicy, najchutčej skončycca “adstaŭkaj kabinetu”. To bok ničym. Pryjdzie novy “kabinet”, abo navat buduć novyja vybary. Niachaj Ukrainie žyviecca skrušna, chaj tam redka dzie i kali byvaje haračaja vada, a naturalnaja haspadarka navat na čarnaziomie ź ciažkaściu zabiaśpiečvaje patreby haradžanaŭ-dačnikaŭ, usio ž Ukraina ŭžo dasiahnuła ščaślivaha dla siarednieeŭrapiejskaj krainy stanu, kali “adstaŭki kabinetu” ničoha nie źmianiajuć.

Kijeŭ – volny horad. Tam užo daŭno ŭ ciahnikach metro jeździać sabaki, tralejbusy dachodziać nie da ŭsich mikrarajonaŭ, a kaštoŭnyja knihi XIX st. u bukinistyčnych kramach možna nabyć za kapiejki. Ekanamična – tam biada. Ale duchoŭna – tam raj. U Kijevie vydajucca šykoŭnyja tydnioviki, miesiačniki i štodzionnyja hazety pa-ŭkrainsku, pra jakija my možam tolki maryć, sotni knih – aryhinalnych i pierakładnych, pracujuć dziasiatki jakasnych ukrainskamoŭnych telekanałaŭ. Siarod strašennaj dehradacyi hramadztva i palityčnaha chaosu ŭkrainskaja intelihiencyja praciahvaje rabić toje, što ŭvažaje hałoŭnym, – abnaŭlaje padvaliny nacyjanalnaha domu. Piša padručniki pa historyi, umacoŭvaje niedziaržaŭny ŭniversytet – Kijeva-Mahilanskuju Akademiju, spraŭdžvaje źniaviečany stalinskimi kamisarami ŭkrainski pravapis. Mienavita tamu, što intelihiencyja robić svaju spravu, nie zvažajučy na palityčny klimat, hety samy klimat va Ŭkrainie zastajecca ŭmieranym, a nie kantynentalnym. Haračaje leta nie źmianiajecca ściudzionaju zimoj, jak u nas. A palityčny kurs krainy vahajecca zusim niezaŭvažna, kali paraŭnoŭvać ź biełaruskimi šarachańniami. Źmienu prahniłaha režymu Kučmy na kiravańnie viečnaha apazycyjanera Maroza abo demakrata Juščanki naŭrad ci zaŭvažać nastaŭnicy ŭkrainskaj movy. Nia toje, što ŭ nas – źmienu Łukašenki na jahonaha apanenta. A rašeńnie Kabinetu ministraŭ Ukrainy, jaki dniami maje zaćvierdzić častku, a moža i ŭsie 19 źmianieńniaŭ, padrychtavanych Nacyjanalnaj kamisijaj pa pytańniach pravapisu pry Kabinecie ministraŭ, nastaŭnicy musiać zaŭvažyć. Heta i jość taja samaja “stabilnaść dziaržavy”, jakaja hetak mulaje “škłoŭskamu stodu”.

Pra mahčymyja źmieny va ŭkrainskim pravapisie raspaviadaje namieśnik staršyni zhadanaj kamisii, prafesar, zahadčyk katedry movy i stylistyki Instytutu žurnalistyki pry Kijeŭskim universytecie imia Tarasa Šaŭčenki Alaksandar Panamaryŭ.

— My chočam spraścić movu, bo ŭ ciapierašnim pravapisie zaduža praviłaŭ z vyniatkami. Jak viadoma, u 1928 h. byŭ pryniaty pravapis, nazyvany “charkaŭskim” pa miescy, dzie zasiadała pravapisnaja kamisija. Jon byŭ zabaronieny ŭ 1933 h., kali savieckija ŭłady ŭmacoŭvali kurs na rusifikacyju movaŭ narodaŭ SSSR. U tym samym hodzie ŭ Biełarusi zamiest taraškievicy była ŭviedzienaja narkomaŭka. Zasłuha dyjaspary ŭ tym, što jana ŭ svaich vydańniach źbierahła normy pravapisu 1928 h. Siońniašnija źmieny – heta reabilitacyja bolšaj častki taho, što było zabaroniena ŭ 1933 h.

Naprykład, my chočam spraścić napisańnie słovaŭ ź “piv”. My pišam “piv-Kijeva” – praz defis, “pivjabłuka” – z apostrafam i “pivhodini” – razam. Čamu b nie pisać razam va ŭsich vypadkach? Tak budzie praściej.

Inšy prykład: u nas jość tak zvanaje “praviła dzieviaci”, pavodle jakoha “i” ŭ słovach inšamoŭnaha pachodžańnia pišacca paśla dzieviaci peŭnych litar, a va ŭsich astatnich vypadkach pišacca “i”. Hetaje praviła tyčyłasia tolki ahulnych nazoŭnikaŭ, a va ŭłasnych było bahata vyniatkaŭ. My pisali “Amierika”, “Afrika”, “Riha”, “Rim”, “Pariž”, ale “Madrid”. Pisali “Palestina”, ale “Arhientina”, “Sirija”. My vyrašyli pašyryć hetaje praviła na ŭłasnyja i ahulnyja nazoŭniki, kab nie pisać nadalej “diziel – motor”, a proźvišča – “Diziel”. Takim čynam, universalizavać. Heta palehčyć vyvučeńnie movy.

Časam našyja apanenty, navat nie movaznaŭcy, a najbolš žurnalisty z rasiejskamoŭnych i rasiejskich vydańniaŭ, prydumlajuć toje, čaho niama ŭ našych prapazycyjach. Naprykład, kažuć, što my byccam litaru “f” chočam vykinuć, što budzie “chviłosochvija”, “Chrancija”. Heta, biezumoŭna, hłupstva. Ničoha takoha kardynalnaha my nie mianiajem, bo ŭkrainski pravapis nie patrabuje kardynalnych źmienaŭ.

Jašče našy apanenty kažuć, što, maŭlaŭ, pravapisaŭ nie źmianiajuć. Ale heta niapraŭda. Naprykład, niemcy ŭviali novy pravapis. Małdavanie navat źmianili hrafiku — i tam taksama kryčali i vystupali.

Niekatoryja lamantujuć – kolki času prajšło, narod pryvyk da normaŭ 1933 hodu. Pa-pieršaje, heta nie arhument – «narod pryvyk». Niemcy dziesiać hadoŭ adviali na pierachodny peryjad, a hreki źmianili pravapis, jakomu było try tysiačy hadoŭ, za hod.

My možam vysłuchać roznyja dumki, ale nie abaviazanyja ich uličvać. Pravapis – sprava movaznaŭcaŭ. Heta nia toje pytańnie, jakoje vyrašajecca ŭsienarodnym referendumam.

— Ci nia ličycie Vy, što źmianieńnie, zhodna z novym pravapisam, formy słovaŭ “kino”, “mietro” va ŭskosnych skłonach moža vyklikać psychalahičnyja składanaści ŭ ich usprymańni? Bo vymaŭleńnie “kina” doŭhi čas było prykładam absalutnaj niepiśmiennaści.

— Tak, heta zrabili rysaj nieaśviečanaści. Chacia heta pryrodnaje pamknieńnie. My ž nie źmianiajem pa skłonach inšamoŭnych słovaŭ, kali nia majem uzoru. Naprykład, “pienśnie”, “kašnie” my nia možam źmianiać, bo va ŭkrainskaj movie niama svaich nazoŭnikaŭ nijakaha rodu, jakija b skančalisia na naciskny “ie”, tamu “kašnie” ŭ nas nia budzie źmianiacca. A čamu my źmianiajem pa skłonach słova “inžienier”? Bo jano skančajecca na “r” jak, naprykład, “iavir”. Dyk čamu b nam nie źmianiać “kino”, kali jano analahičnaje słovu “vikno”, a “mietro” — jak słova “vidro”. Tak što heta pryrodnaja rysa ŭkrainskaj movy, jakaja, paśla zabarony ŭ 33-m hodzie, zrabiłasia prykmietaj “viaskovaści”, nieadukavanaści. Ale i čechi, i palaki, i słavaki źmianiajuć hetyja słovy va ŭskosnych skłonach.

Darečy, pra “palto”. Niekatoryja rasiejskamoŭnyja hazety raptam pačali chvalavacca za ŭkrainskuju movu, navat “Niezavisimaja hazieta”, u jakoj chtości napisaŭ artykuł “Mova biez palta”. Dyk jon ža nievuk, bo słova “palto” źmianiajecca ŭ nas pa skłonach z 1946 h. Pryvykli ž da «palta». Hetaksama pryvyknuć i da inšych źmienaŭ.

Akramia taho, našyja apanenty vydumlajuć, nibyta my chočam kazać “na radivi”, a nie “na radio”. Dyk voś, źmianiacca buduć tolki tyja słovy, dzie pierad hetym “o” staić zyčny – “kino”, “palto”, “mietro”. A dzie dva hałosnyja — nie, naprykład, “radio”, “Ontario”.

— Jakija vodhuki prychodziać na Vaš varyjant udakładnieńnia ŭkrainskaha pravapisu?

— Jość vodhuki ad specyjalistaŭ, jakija ŭsio ŭchvalajuć. Jość vodhuki, dzie adno ŭchvalajuć, inšaje – nie. Jość takija, dzie ničoha nie ŭchvalajuć, ale heta zbolšaha na ŭzroŭni “Nie čitał, no osuždaju”. Voś, naprykład, šmat kaho čamuści aburaje toje, što my chočam pisać “matierijalnij”. Ale vy mnie skažycie, chto va Ŭkrainie kaža “matierialnij”? Chto tam vymaŭlaje “a”? Usie kažuć “matier‘ialnij”. A na piśmie my jakraz ślepa kapijujem rasiejski pravapis. Da 33-ha hodu tak nie pisali. Abo čamu “miesija”, ale “miesianstvo”? My prapanujem hetaje spałučeńnie hukaŭ skroź pieradavać praz “ija”.

My začasta biazdumna kapijavali rasiejski pravapis. Voś prykład: proźvišča byłoha hieneralnaha dyrektara dziaržaŭnaha telebačańnia Čechii pa-česku hučyć Hodač, ale rasiejcy kažuć Chodač, i naša presa śledam za imi taksama piša Chodač. Ale ž u rasiejcaŭ niama “h” frykatyŭnaha, a va ŭkraincaŭ jość. Akramia taho, jahonaje imia rasiejcy pišuć jak irži, bo nia majuć “ji”, a ŭkraincy majuć, i musiać pisać jirži. Skazać “Iržy Chodač” – usio adno, što skazać “Urij” zamiest “Jurij”.

— Jakija z 19 prapanavanych punktaŭ źmienaŭ atrymali najbolš krytyčnych zaŭvahaŭ?

— Pratest niespecyjalistaŭ vyklikała źmiena ŭ peŭnych vypadkach litary “f” na “t”. Jak ja kazaŭ, pajšła pahałoska, što my ŭvohule źbirajemsia vykinuć litaru “f” z ukrainskaha alfabetu. My “f” nie źbirajemsia vykidać, choć hety huk ukrainskaja i ŭsie słavianskija movy zapazyčyli.

Ukrainskaja i biełaruskaja movy najdaŭžej supraciŭlalisia hetaj litary: u rasiejcaŭ — “kartofiel”, u palakaŭ — “kartofla”, a va ŭkraincaŭ — “kartopla”. Ale potym hety huk pryjšoŭ va ŭkrainskuju movu: “fizika”, “fonietika”, “Francija”. To bok, kali jon jość u movie aryhinału, dyk jon tam i zastaniecca.

A jość huk “f”, jaki pachodzić ad hreckaje “tety” ci mižzubnaha “t”. Jon va ŭkrainskaj movie ŭ 90% vypadkaŭ pieradajecca praz “t”: “matiematika”, “łabirint”, “Tiesiej”, “Tietčier”, “patietika” i h.d. Ale tam, dzie rasiejcy pieradajuć hety huk praz “f”, ukraincam taksama zahadali ŭ 1933 h. jaho pieradavać praz “f”. Voś ukraincy i pišuć “patietika”, ale “pafos”, choć heta adnakarennyja słovy. Tamu my chočam unieści źmieny ŭ tych niešmatlikich vypadkach. Spačatku my prapanujem uvieści padvojnaje napisańnie hetych słovaŭ — “marafon” i “maraton”, “Afini” i “Atieni”. Jašče ŭkrainskija klasyki savieckaha času pisali “eter” ci “amalteja”. Naprykład, Paŭło Tyčyna: “Plivie jetier, strumuje vitier, džierieła b‘iuť”. Abo Maksim Rylski:

“Osińnij chołodok nad sprahłoju ziemleju

šatro haptovanie široko rozipjav.

Do nih joho paduť jak z roha Amaltieji

płodi, naliti vŝierť, i dovhi pasma trav”.

— A što tyčycca pamiakčeńnia “ł”?

— Nie, hetaha nia budzie. Jak i raniej, budziem pisać “kłub”, “płan”, “fiłołohija”. Bo takoje pamiakčeńnie nie charakternaje dla havorak, na asnovie jakich składaŭsia ŭkrainski pravapis. Tady, u 1928 h., takoje pamiakčeńnie “ł” było pryniataje, ale heta było niasłušnaje rašeńnie, naviazanaje. Heta, darečy, jašče adzin pakazčyk taho, što my nie šapkujem pierad dyjasparaj. My chočam, kab usie ŭkraincy śvietu mieli adziny pravapis.

— A jakimi buduć mechanizmy “ŭzakońvańnia” hetych źmienaŭ?

— Kamisija Kabinetu ministraŭ budzie prymać hetyja źmieny, hałasujučy za kožny punkt. Dumaju, što niejkija asobnyja adzinkavyja vypadki nia buduć pryniatyja.

Paśla taho jak kamisija prymie źmieny, pravapis pavinien budzie zaćvierdzić premjer-ministar krainy. Paśla hetaha źmieny nabuduć zakonnuju siłu i budzie vydadzieny novy pravapis.

www.part.org.ua,
“Naša Niva”