Listy ŭ redakcyju

Listy ŭ redakcyju

Nieekzatyčnaść Biełarusi

Jak hruhanoŭ pryciahvaje bliskučaje, zachodnikaŭ vabić usio ekzatyčnaje, dalokaje, niezrazumiełaje – toje, što kidajecca ŭ vočy, reža słych, ad čaho lha atrymać estetyčny ci chacia b dehustacyjny arhazm.

Kryvavyja bojki, hvałt, kachańnie, jakoje vyklikaje vojny, daspadoby brytancam, francuzam ci amerykancam. Čaroŭnaść i niezrazumiełaść zamiežnych movaŭ stajucca specyjami da ŭsiaho. U turystyčnych ahienctvach klijenty patrabujuć vandroŭki ŭ Tajland, Tureččynu, Ehipet, Iślandyju, Meksyku ci na Karybskija astravy.

Jość u hetym vuzieł supiarečnaściaŭ, niejkaja sapsavanaść, navat idealahičny fašyzm. Zachad uvieś čas krytykuje j hanić stalinski režym, ale pry hetym film “Stalinhrad”, jaki vyjšaŭ uzimku 2001 h., vyklikaŭ nadzvyčajnuju zacikaŭlenaść siarod fracuzaŭ russe-temaj. Barbarstva albo prostaje niaviedańnie historyi? “Heta ž dziakujučy Stalinu vy pieramahli!” – ćvierdziać maje paryskija znajomyja. Toje, što ŭsie my dla ich rasiejcy, śviedčyć ab ekzatyčnaści Rasiei, tady jak inšyja nacyi SSSR “nia vielmi cikavyja”. “Chiba ž jość pryncypovaja roźnica pamiž rasiejcami j biełarusami?” – pytajecca adzin znajomy lilski nastaŭnik historyi. Dla niekatorych prafesaraŭ biełaruskaja mova – usio jašče dyjalekt rasiejskaj.

U centralnaj paryskaj biblijatecy imia Žorža Pampidu jość hihancki adździeł rasiejskaj litaratury, značna mienšyja – ukrainskaj i polskaj. A biełaruskaha niama! Praŭda, potym siarod rasiejskich aŭtaraŭ ja adšukaŭ Vasila Bykava. Što da inšych, dyk zazirnicie ŭ adździeł ukrainskaj litaratury: tam pobač ź Lesiaj Ukrainkaj mieściacca Adamovič, Šamiakin, Čorny, Tank i Bryl. Na majo pytańnie “Čamu hetak?” biblijaterkarka adkazała: “Ci jość pryncypovaja roźnica pamiž russe i bielorusse?”

Chvaroba na ekzotyku patrabuje nia tolki jarkich koleraŭ nacyjanalnaj vopratki, harhataści movy, ale ž taksama kryvavaj baraćby, hvałtu, zabojcaŭ, achviaraŭ. I kab usio apisvałasia, pieradavałasia, analizavałasia napružana, intensiŭna j aktyŭna. “Što taja Biełaruś! Chaj usie viedajuć pra Čarnobyl, Chatyń, Kurapaty ci druhuju suśvietnuju vajnu, jakija zabrali miljony žyćciaŭ. Usio adno heta niejak pasiŭna, mlava. Niama čahości. Niama… ahulnanacyjanalnaha duchu zmahańnia, usio ŭ vas niejak fatalistyčna”, – ličyć adzin francuski vykładčyk palityčnaj navuki.

Što da stereatypnych klučavych słovaŭ siońniašniaj biełaruskaj rečaisnaści, dyk jany taksama pazbaŭlenyja ekzatyčnaści:

– Draniki.

– Dyk hetkaje ŭ Elzasie ŭ nas robiać.

– Harełka.

– Nu, jaje ŭ Finlandyi, Rasiei ci Polščy da chalery!

– Łukašenka.

– Hetkich na śviecie – proćma. Hlań na Afryku, Centralnuju Ameryku.

Usievaład Harbacki, Strasburh

* * *

Chočacca i mnie ŭstavić svaje piać hrošykaŭ na asnoŭnuju temu hetych tydniaŭ: zakryćcio radyjoprahramy “Hołas dušy”. Mnie nia chočacca havaryć, što “Hołas dušy” staŭ sapraŭdnym aryjenciram u naš składany čas dla viernikaŭ usich kanfesij.

Ja nie lublu Miensku. Adno sa žmieńki miescaŭ u horadzie, dzie zabyvaješsia na ŭsie śvieckija prablemy, dzie architektura epochi “sacrealizmu” nia dušyć, dzie adpačyvaje duša i serca, dzie navokał čuješ biełaruskuju movu, — heta kaścioł Śv.Symona i Aleny. U pieršy dzień hetaha hodu ja, zmučany mienskimi ŭskrainami, vyrašyŭ jechać dadomu, u viosku. Ale nia moh nie naviedać kaściołu. Ranieńka ŭstaŭ, kab paśpieć na dzieviacihadzinnuju imšu. Ja nia dumaŭ, što paśla ŭčorašniaj sustrečy Novaha hodu ŭ bažnicy budzie šmat ludziej, tym bolšaje było majo ździŭleńnie ŭbačyŭšy amal całkam zapoŭnieny ludźmi chram. U toj dzień ja płakaŭ ščyrymi ślaźmi, kali maliŭsia za svaju krainu, narod, siamju, lubimych ludziej. Chram — adzinaje miesca, dzie mužčynie nia soramna płakać. I tak kožnym dniom u hetaj bažnicy sotni ludziej płačuć, molačysia za Radzimu. Niama nijakich planaŭ, niama budučyni ŭ ludziej, što zakryli “Hołas dušy”.

Źmicier Pankaviec, Kastryca (Barysaŭščyna)

* * *

Ja aburany zakryćciom “Hołasu dušy”, choć i pravasłaŭny. Mnie ahidna ad taho, što źnikaje ŭsio svajo i što z nas staranna lepiać słavianaŭ, viadoma jakich.

Brydka słuchać tresk hetych Uładaroŭ siońniašnich, ichnyja kazani ab raźvićci i zachavańni tradycyi, kultury, historyi i duchoŭnaści i ŭsiaho inšaha, nia kažučy ŭžo ab movie.

Piatro Filipovič, Čamiarysy (Brahinščyna)