Denieł Pajps. Vajaŭničy isłam — dzicia dabrabytu?

Denieł Pajps

Vajaŭničy isłam — dzicia dabrabytu?

Dumka, što ekanamičnaja haleča źjaŭlajecca pryčynaj źjaŭleńnia vajaŭničaha isłamu, maje šmat upłyvovych prychilnikaŭ. Navat sami isłamisty tak kažuć. Prykładam, Machmud az-Zachar, kiraŭnik “Chamasu” ŭ sektary Haza: “Dastatkova pabačyć źbiadniełyja kvartały Alžyru ci lahiery ŭciekačoŭ u Hazie, kab zrazumieć, što macuje isłamski ruch supracivu”. Tamu isłamisckija arhanizacyi, kab pryciahnuć prychilnikaŭ, ładziać razhalinavanuju systemu sacyjalnaj apieki i prapahandujuć “isłamskuju ekanomiku” jak “samuju miłasernuju systemu hramadzkaj salidarnaści”.

Mnohija “pamiarkoŭnyja” musulmanie, kštałtu kolišniaha tureckaha premjer-ministra Demirela, taksama davodziać, što mienavita biednaść naradžaje vajaŭničy isłam. Sacyjolah Chušanh Amirachmadzi, navukoviec iranskaha pachodžańnia, śćviardžaje, što “karani isłamskaha radykalizmu treba šukać pa-za relihijaj — u kulturnaj rospačy, ekanamičnym zaniapadzie, palityčnym pryhniocie j duchoŭnym buncie, praź jakija prachodzić bolšaść sučasnych musulmanaŭ”.

Siarod zachodnich palitykaŭ hetkaja arhumentacyja taksama znachodzić vodhuk. “U isłamisty ludziej šturchajuć rasčaravańnie, nendza j rospač”, — kazaŭ były prezydent ZŠA Bił Klintan. A izrailski ministar zamiežnych spravaŭ Šymon Peres koratka i jasna abvieściŭ: “Fundamentalizm źjaŭlajecca formaj pratestu suprać halečy, karupcyi, nievuctva i dyskryminacyi”.

Ale fakty amal nie paćviardžajuć uzajemazaležnaści ekanamičnaha zaniapadu i roskvitu vajaŭničaha isłamu. U 1980 h. sacyjolah Saad Edzin Ibrahim apytaŭ isłamistaŭ u ehipeckich viaźnicach i skłaŭ typovy sacyjalna-psychalahičny partret terarysta: “małady (krychu starejšy za 20), pachodzić ź vioski ci maleńkaha horadu, naležyć da siaredniaje klasy ci jejnaj nižejšaj prasłojki, dobra adukavany, z narmalnaj siamji, enerhičny, dziejničaje śviadoma”. Hetyja maładyja ludzi vidavočna ŭzvyšalisia nad siaredniestatystyčnym uzroŭniem svajho pakaleńnia. U dalejšych daśledavańniach Ibrahim vyjaviŭ, što 21 z 34 čalcoŭ vajenizavanaj hrupy “At-Takfir ŭ'al-Chidžra” byli dziećmi dziaržaŭnych čynoŭnikaŭ siaredniaha źviana. Pavodle infarmacyi kanadzkich specsłužbaŭ, bolšaść kiraŭnikoŭ isłamisckaj hrupoŭki “Al-Džyhad” majuć vyšejšuju adukacyju i pachodziać ź siaredniaj klasy. Ni ŭ jakim razie jany nie źjaŭlajucca dziećmi halečy i rospačy.

Toje samaje vyjaviła i amerykanskaja žurnalistka Džeraldyna Bruks. Jana była mocna ŭražanaja, kali jejnaja kairskaja siabroŭka stała isłamistkaj: “Ja mierkavała, što zvarot da isłamu źjaŭlajecca aktam adčaju biedniakoŭ, jakija šukajuć suciašeńnia ŭ niebie. Ale Sachar nia viedała ni rospačy, ni halečy. Jejnaje miesca było niedzie ŭ stratasfery žorstka hijerarchijavanaha ehipeckaha hramadztva”.

Pakazalnaja acenka žurnalista Chamzy Chendavi: u Ehipcie “novy hatunak prapaviednikaŭ u šykoŭnych strojach z mabilnymi telefonami adbivaje achvotu da zachodniaha stylu žyćcia va ŭsio bolšaj kolkaści bahatyroŭ i čynoŭnikaŭ, spakušaje ich relihijnym kanservatyzmam. Hetyja sučasnyja imamy ładziać svaje seminary ŭ samych šykoŭnych damoch Kairu i na ehipeckich kurortach, dzie možna zadavolić usie patreby takich bahatyroŭ”.

Stanovišča ŭ inšych isłamskich krainach padobnaje da ehipeckaha. Jak u svoj čas fašyzm ci marksizm-leninizm, vajaŭničy isłam pryciahvaje kampetentnych słavalubivych śviadomych asobaŭ. Spałučeńnie finansavaj zabiaśpiečanaści j dobraj adukacyi charakternaje navat dla tych isłamistaŭ, jakija prynosiać u achviaru idei žyćcio.

Mnohija terarysty i kamikadze majuć vyšejšuju adukacyju i pracujuć pa inžynernych specyjalnaściach albo ŭ navucy.

Marcin Kramer, vydaviec “Middle East Quarterly”, piša, što vajaŭničy isłam — heta “instrument antyelitaŭ, jakija, z punktu hledžańnia adukacyi i/albo dachodaŭ, źjaŭlajucca patencyjnymi čalcami elity, ale ź niejkaj pryčyny zastajucca pa-za joj. Mahčyma, ichnaja prafesija nieprestyžnaja, mahčyma, ichnaje bahaćcie — ciomnaha pachodžańnia. …Isłamizm dla takich ludziej maje asablivuju vartaść: jon dazvalaje nabrać sabie prychilnikaŭ z asiarodku biedniakoŭ”. Tak zvanyja anatalijskija tyhry — pradprymalniki, jakija padtrymlivajuć tureckija isłamisckija partyi, — źjaŭlajucca dla Marcina Kramera najlepšym prykładam hetkich antyelitaŭ.

Kali b haleča sapraŭdy była pryčynaj źjaŭleńnia vajaŭničaha isłamizmu, hetuju prablemu vyrašyŭ by maštabny ekanamičny rost. Adnak dabrabyt i stvareńnie novych pracoŭnych miescaŭ časta nie dapamahajuć. Tak, izrailcianie, dabivajučysia ad palestyncaŭ paŭnacennaha pryznańnia svajoj dziaržavy, uzialisia padvyšać ichny žyćciovy ŭzrovień. Ekanamičnaja dapamoha musiła pavialičyć cikavaść arabaŭ da mirnaha pracesu i źmienšyć pryvabnaść “Chamasu” dy “Isłamskaha džyhadu”. Zachodnija krainy j Izrail ukłali ŭ palestyncaŭ miljardy dalaraŭ. Ale dabrabyt nie zhasiŭ nianaviści. Dla palestyncaŭ jon byŭ čymści druhasnym, našmat mienš istotnym za nacyjanalnuju śviadomaść i ŭładu.

Vajaŭničy isłam źjaŭlajecca chutčej dziciom dabrabytu, čym halečy. Bo nacyi raspačynajuć aktyŭnuju idealahičnuju i palityčnuju dziejnaść, dasiahnuŭšy peŭnaha žyćciovaha standartu. Revalucyi adbyvajucca tolki tady, kali źjaŭlajecca sapraŭdnaja siaredniaja klasa. Da hetaha dałučajecca specyfična isłamski fenomen — histaryčnaja suviaź relihii i dabrabytu.

Ad časoŭ praroka Muchamada da stvareńnia Asmanskaj imperyi musulmanie vałodali bolšym bahaćciem i ŭładaj, čym inšyja narody. Jany byli bolš adukavanymi i zdaraviejšymi. Isłam źjaŭlaŭsia synonimam śvieckaha dabrabytu. Časam padajecca, što hetaje śćvierdžańnie słušnaje j siońnia. Tak, vyhadu ad naftavaha bumu 70-ch mieli pieradusim musulmanie. I heta nia prosta supadzieńnie, što sučasny isłamizm pačaŭsia ŭ tyja hady. Isłamisty ličyli siabie pijanerami ruchu, jaki prapanoŭvaŭ alternatyvu zachodniaj cyvilizacyi, i mieli patrebu ŭ mocnym ekanamičnym fundamencie. Na praciahu viakoŭ relihija traciła ŭpłyŭ mienavita tady, kali varunki žyćcia horšali. Słovam, mnohaje śviedčyć, što vajaŭničy isłam paŭstaje chutčej z pośpiechu, čym z parazy.

Isłamisty pytańnia dabrabytu u svaich pramovach amal nie zakranajuć. Ajatałła Chamejni skazaŭ: “My rabili revalucyju nie dla taho, kab źnizić ceny na dyni”. Dabrabyt im patrebny, kab lepš uzbroicca dla vajny z Zachadam. Hrošy isłamistaŭ iduć na zbroju, a nie na bolšuju chatu ci naviejšy aŭtamabil. Bahaćcie dla ich nia meta, a srodak — srodak zdabyćcia ŭłady. Ali Akbar Machtašemi, lider iranskich kanservataraŭ, pradkazaŭ, što “isłam urešcie stanie panujučaj siłaj”. A ehipecki isłamist Mustafa Mašhur paabiacaŭ, što klič “Ałłah akbar” budzie hučać, “pakul nie pašyrycca pa ŭsim śviecie”.

Tolki kali pierastać pieraaceńvać ekanamičnyja pryčyny teraryzmu i bolš zvažać na jahonyja relihijnyja, kulturnyja i palityčnyja karani, možna pa-sapraŭdnamu zrazumieć pryčyny vajaŭničaści isłamu.

Pierakład ź niamieckaj pavodle “Die Zeit”

Isłamizm — nie “dzicia halečy”, bo:

Bahaćcie nie zaścierahaje ad radykalnaha isłamizmu. Kuvejtcy majuć dachody zachodniaha ŭzroŭniu, ale na parlamenckich vybarach isłamisty tam pastajanna atrymlivajuć značnuju kolkaść mandataŭ (na siońnia jany zajmajuć 20 z 50 deputackich miescaŭ). Radykalny isłamizm raźvivajecca i ŭ Eŭraźviazie dy Paŭnočnaj Amerycy. U ZŠA ŭzrovień žyćcia musulmanaŭ vyšejšy za siaredni. A siarod hetych musulmanaŭ isłamisty vyznačajucca jašče bolšymi dachodami.

Roskvit haspadarki nie zaścierahaje ad radykalnaha isłamizmu. Siońniašnija vajaŭničyja isłamisckija ruchi pačynalisia ŭ 70-ch — akurat tady, kali krainy-ekspartery nafty dasiahnuli vysokich ekanamičnych pakaźnikaŭ. Mienavita tady libijec Muamar al-Kadafi stvaryŭ svaju ekscentryčnuju versiju rańniaha ŭzbrojenaha isłamizmu, hrupoŭka fanatykaŭ u Saudaŭskaj Arabii hvałtam zachapiła Vialikuju miačeć u Meccy, Chamejni pryjšoŭ da ŭłady ŭ Iranie. U 80-ja ŭ mnohich krainach z asabliva paśpiachovymi pakaźnikami ekanamičnaha raźvićcia adbyŭsia sapraŭdny bum vajenizavanaha isłamu. Ekanomika Jardanii, Tunisu i Maroka ŭ 90-ch raźvivalisia vielmi dobra, ale hetaksama dobra raźvivalisia i tamtejšyja ekstremisckija isłamskija ruchi. Turki za časoŭ premjerstva Turhuta Jozała ciešylisia vidavočnym uzdymam ekanomiki, razam ź jakoj, adnak, uzdymalisia j isłamisckija partyi.

Nia biednaść stvaraje vajaŭničy isłamizm. Banhladeš, Jemen i Nihier — vielmi biednyja isłamskija krainy, ale jany nie zrabilisia asiarodkami isłamizmu. Ekanamičnaja bieznadziejnaść, jakuju časta vystaŭlajuć hruntam palityčnaha isłamu, dla Blizkaha Ŭschodu ŭžo daŭno zvykły j narmalovy stan. Kali vajaŭničy isłamizm źviazany z halečaj, dyk čamu ž raniej, kali rehijon byŭ jašče biadniejšy, isłamisty nie byli tam značnaj siłaj?

Zaniadbanaja haspadarka nie spryjaje ŭźniknieńniu vajaŭničaha isłamizmu. Ekanamičny krach u Indanezii i Malajzii nia vyklikaŭ chvali isłamizmu. Dachody žycharoŭ Iranu z časoŭ abviaščeńnia isłamskaj respubliki ŭ 1979 h. źmienšylisia napałovu – ale ludzi nia schilnyja jadnacca vakoł radykalnaj idealohii režymu. Naadvarot, źbiadnieńnie adšturchoŭvaje ich ad isłamu. Irakcam jašče horaj. Dachod na dušu nasielnictva z 1980 h. tam źniziŭsia na 90% i tym samym dasiahnuŭ uzroŭniu 40-ch. Ale ŭ Iraku nia vybuchnuła isłamisckaje paŭstańnie, a apazycyja nie źviarnułasia da isłamisckaj idealohii.