“Śviežaja kroŭ” apazycyi
Skančeńnie palityčnaha sezonu, padčas jakoha palityčnaja apazycyja ničym asablivym nia vyznačyłasia, prymušaje ŭ čarhovy raz zadumacca pra jaje budučyniu. Adkul u šerahi apazycyi mahła b ulicca “śviežaja kroŭ”? Z takimi pytańniami “NN” źviarnułasia da ekspertaŭ — palitolahaŭ, byłych i dziejnych palitykaŭ, žurnalistaŭ.
U čakańni sensu
Apazycyi siońnia patrebny nia tolki novyja ludzi, ale i śviežyja idei. Ale dzie ich treba šukać i što jany pavinny ŭjaŭlać saboj? Pra heta zapytalisia my ŭ ekspertaŭ.
Deputat Viarchoŭnaha Savietu CHII sklikańnia Ŭładzimier Novik ličyć, što apazycyi treba zacikavić surjoznych ludziej, kožnaja partyja musić pradstaŭlać peŭnuju sacyjalnuju prasłojku hramadztva, ź jakoj mohuć źjavicca novyja ludzi. Ale tolki kali ŭźniknie “novaja palityčnaja sytuacyja”. “A pakul my bačym užo dziesiać hadoŭ adnych i tych ža palitykaŭ, “apazycyjaneraŭ pavodle prafesii”. Ci źjavicca novy lider, nia viedaju. Mahu tolki skazać, što hety lider pavinien pryciahvać, a nie adšturchoŭvać”, — kaža U.Novik.
Palitolah Uładzimier Mackievič na siońniašni momant nia bačyć nijakaj krynicy “śviežaj kryvi”: “Heta ž nie burjan, kab samo vyrastała. Nia treba čakać, treba rabić, vychoŭvać”.
Redaktar Siarhiej Dubaviec vykazvaje mierkavańnie, što “havorka idzie nie pra “kroŭ”, a pra “charyzmatyčnuju ideju i tych, chto jaje sfarmuluje. I heta buduć ludzi maładyja, nia siońnia, a hadoŭ praz try-piać”.
Sa słovaŭ U.Mackieviča, ”śviežaj kryvioju” apazycyi mohuć stać ludzi biznesu albo tyja našyja ziemlaki, jakija źjechali za miažu na vučobu, “zdabyli peŭny dośvied i sacyjalny status”. S.Dubaviec taksama ličyć hetuju hrupu perspektyŭnaj, ale adznačaje, što “iaje čas pryjdzie hadoŭ praź piać”. “Bolš słušna šukać, vychoŭvać i padtrymlivać tych, chto siońnia ŭ druhim, trecim ešalonach apazycyjnych partyj i ruchaŭ”, — kaža U.Mackievič.
Valancin Hołubieŭ, historyk, siabar frakcyi BNF u Viarchoŭnym Saviecie CHII sklikańnia, kaža, što ŭ siońniašniaj sytuacyi treba, kab baraćba suprać režymu ŭ ludziej “asacyjavałasia z asobaju”. Asoba ž hetaja pavinna ŭsprymacca bolšaściu ludziej, “našych” i “nia našych”, ličyć V.Hołubieŭ.
Adkul mohuć źjavicca ŭ apazycyi novyja lidery sa śviežymi idejami?
Z šerahaŭ tych, chto raniej adyšoŭ ad palityki, “možna mabilizavać peŭnyja siły, — miarkuje Ŭ.Mackievič. — Ale patrebny novyja idei i patrebny davier da lidera. Ciapier hetyja ludzi rasčaravanyja. Ale naŭrad ci jany sami zdolnyja vystupić liderami”, — kaža palitolah. Pra stomlenaść “byłych” havoryć i S.Dubaviec, adznačajučy, što ich “nia lubiać u narodzie”.
Asabisty prykład mužnaści
My pacikavilisia ŭ ekspertaŭ, ci bačać jany siarod byłych biełaruskich palitykaŭ kahości, chto moh by viarnucca da aktyŭnaj dziejnaści i vyjści na pieršyja roli? Najpierš nazyvalisia dva proźviščy — byłych deputataŭ Viarchoŭnaha Savietu Biełarusi XII sklikańnia Mikoły Markieviča i Siarhieja Navumčyka.
S.Navumčyk užo siomy hod znachodzicca ŭ emihracyi, pracuje na radyjo “Svaboda”. Na dumku S.Dubaŭca, “realna hatovy da ciapierašniaj palityki Navumčyk, jaki moh by pryjści kiraŭnikom ruchu, partyi ci bloku, kali b u tych była sapraŭdnaja sacyjalnaja baza i realny strateh Paźniak”.
M.Markievič, redaktar zabaronienaj uładami hazety “Pahonia”, dapuskaje, što kali ŭłady buduć i nadalej pieraškadžać jahonaj prafesijnaj dziejnaści, to jamu, mahčyma, daviadziecca zajmacca “čystaj palitykaj”. Siońnia imia Markieviča nie sychodzić sa staronak biełaruskaj niezaležnaj i zamiežnaj presy, jaho viedajuć ludzi. Sudovy praces nad im i Mažejkam moža tolki pavysić rejtynh Markieviča.
“Apazycyja nia ŭ stanie vykarystać uvieś pratestny patencyjał hramadztva, — kaža Markievič. — Siońnia bolšaść našaha hramadztva suprać Łukašenki, ale jano nie abjadnanaje. Prablema nia tolki ŭ tym, što Łukašenka i jaho režym zrobiać usio dziela taho, kab prasoŭvańnie hetych abjadnaŭčych idej źvieści na ništo, ale i ŭ tym, što pa-sapraŭdnamu nichto z apazycyi nie zajmaŭsia kontraprapahandaj, kontrahitacyjaj, chadžeńniem u narod.
Ja dumaju, što novy lider pavinien abaviazkova źjavicca, ale nia ź liku siońniašniaj biełaruskaj apazycyi, jakaja strymlivaje źjaŭleńnie novych lideraŭ. Najpierš kidajecca ŭ vočy adsutnaść u ciapierašnich kiraŭnikoŭ apazycyi valavych jakaściaŭ, asabistaj mužnaści, addanaści, enerhii. Lider apazycyi, akramia rozumu i intelektu, u siońniašniaj sytuacyi musić demanstravać asabisty prykład mužnaści”.
Biznesoŭcy
Pradprymalniki nia pieršy hod paśpiachova zmahajucca z režymam i pa-svojmu jaho pieramahajuć. ”Biznesoŭcy majuć unikalny dośvied isnavańnia va ŭmovach biełaruskaj ekanamičnaj realnaści, i tearetyčna heta možna było b skarystać i ŭ palityčnych płoskaściach”, — ličyć Valery Bułhakaŭ, hałoŭny redaktar časopisu “Arche”. Adnak ci zdoleje siońniašniaja apazycyja pryciahnuć u svaje šerahi hetych ludziej? Ciapierašnija apazycyjnyja struktury nia majuć mocnaj sacyjalnaj bazy, u ich niama zvarotnaj suviazi z bolšaściu hramadztva. Pakul nielha čakać palityčnaj inicyjatyvy i z boku samich biznesoŭcaŭ, pieravažna zapałochanych i padkantrolnych režymu. Usio, adnak, moža źmianicca padčas niejkich sacyjalnych vybuchaŭ u krainie albo mocnaha paharšeńnia ekanamičnaj sytuacyi. I było b dobra, kab heta byŭ śviadomy vybar ludziej, a nia vymušany krok zahnanych u kut pradprymalnikaŭ.
Tvorčaja intelihiencyja
Jak skazaŭ ukrainski paet Jaŭhien Małaniuk, “kali ž u nacyi niama pravadyroŭ, tady jaje pravadyry — paety”. Piśmieńnik Uładzimier Arłoŭ ličyć, što siarod tvorčaj intelihiencyi jość ludzi, jakija mahli b stać “śviežaj kryvioju” dla biełaruskaj apazycyi. “Da takich asobaŭ ja najpierš adnios by Ŭładzimiera Niaklajeva, jaki sam niedvuchsensoŭna zajaviŭ pra heta svajoj pazycyjaj užo ŭ časie letašniaj prezydenckaj kampanii”, — kaža Arłoŭ.
Paet, były redaktar “Krynicy” U.Niaklajeŭ užo try hady pieravažna žyvie za miažoj. Jon sapraŭdy maje i suviazi, i impet palityka. Razmovy pra jahonuju palityčnuju karjeru pačalisia ŭvosień 2001-ha, kali U.Niaklajeŭ pryjechaŭ u Miensk dla ŭdziełu ŭ pieradvybarnaj kampanii “adzinaha kandydata”. Jon “zaśviaciŭsia” emacyjnymi vystupami na mitynhach, ale ničym nia zmoh paŭpłyvać na chadu padziejaŭ, kazaŭ pra “adsutnaść enerhietyki” ŭ apazycyi. Znoŭ źjechaŭ za miažu. U krasaviku 2002 h. U.Niaklajeŭ zrabiŭsia staršyniom praŭleńnia zarehistravanaha ŭ Maskvie biełaruska-rasiejskaha fondu “Za novuju Biełaruś”, u kiraŭnictvie jakoha apynulisia “byłyja”: Vasil Lavonaŭ, Michaił Čyhir, Stanisłaŭ Bahdankievič dy inš. Mahčyma, dla U.Niaklajeva padrychtavany dobry tramplin u “vialikuju palityku”. Adnak V.Bułhakaŭ skieptyčna stavicca da perspektyvaŭ U.Niaklajeva, adznačajučy, što za try hady za miažoj jon nia vyjaviŭ prychilnaści da niejkaj paśladoŭnaj palityčnaj prahramy i zastajecca symbaličnaj postaćciu.
Kampaniju U.Niaklajevu moh by skłaści i paet Siarhiej Zakońnikaŭ, užo były redaktar časopisu “Połymia”. Vymušany sychod z pasady pastaviŭ Zakońnikava pierad vybaram: abo sprabavać zasnavać svajo pryvatnaje vydańnie, što zrabić nia prosta, abo pajści ŭ palityku, abo prosta vyjechać niekudy za miažu śledam za bratami pa piary. Siarhiej Zakońnikaŭ pakul zajmajecca pieršym. Niebłahuju viadomaść maje ŭ krainie piśmieńnik Uładzimier Arłoŭ. Adnak, pavodle našaj infarmacyi, zajmacca palitykaj jon nie planuje, addajučy pieravahu tvorčaści.
S.Dubaviec uvažaje, što varta čakać u budučyni źjaŭleńnia ŭ palitycy maładoj tvorčaj intelihiencyi — tych ludziej, jakim ciapier pa 14—22 hady. “Heta budzie novaje pakaleńnie hadavancaŭ “Našaj Nivy”, — uvažaje Dubaviec.
“Biazvolnyja apazycyjanery”
Miescam, dzie hartujucca palityki, pa aznačeńni źjaŭlajecca parlament. Kali ŭspomnim niaprosty šlach da apazycyjnaści Viarchoŭnaha Savietu CHIII sklikańnia, źjaŭlajecca dumka, što lideraŭ mahła b hadavać i pałata pradstaŭnikoŭ. Jana nie pryznanaja Zachadam i biełaruskim niezaležnym hramadztvam, adnak pastupova vyłučaje z svaich šerahaŭ asobaŭ, jakija majuć prynamsi ambicyi, a časam demanstrujuć i svaju samastojnaść.
Možam zhadać takich deputataŭ, jak Hienadź Dyleŭski, alimpijski čempijon Uładzimier Parfijanovič dy inš.
Siarod “pałatačnikaŭ” vyłučajecca i hienerał Valery Frałoŭ. Jon kamandavaŭ 28-m miechanizavanym korpusam sa štabam u Horadni (ciapier — Zachodniaje aperatyŭnaje kamandavańnie). Frałoŭ — siabar kamisii pa nacyjanalnaj biaśpiecy pałaty pradstaŭnikoŭ, a niadaŭna jon stvaryŭ deputackuju hrupu “Respublika”, jakaja, siarod inšaha, miarkuje kaardynavać dziejnaść deputataŭ ad rehijonaŭ. Aktyŭnaść hienerała V.Frałova zaŭvažnaja. Paśla źniknieńnia Jurja Zacharanki ŭ biełaruskaj apazycyi nia stała bajavitaha hienerała. Ale taki hienerał musić źjavicca.
Praŭda, V.Bułhakaŭ miarkuje, što da hetych ludziej i ich “apazycyjnaści” varta stavicca skieptyčna, bo jany “hulajuć pa praviłach, vyznačanych administracyjaj Łukašenki” ci prymalnych dla jaje. Tym bolš, ci možna vieryć “pierabiežčykam”, jakija “išli na kalabaracyju z łukašenkaŭskim režymam, a paśla adchryščvalisia ad jaho”, ličyć Bułhakaŭ.
Nia vieryć u mahčymaść źjaŭleńnia apazycyjaneraŭ z šerahaŭ deputataŭ pałaty i S.Dubaviec. Na jaho dumku, ”iany ŭsie biazvolnyja, navat kali imitujuć volnaść vykazvańniaŭ”.
Byłyja “ludzi ŭłady”
Ź dziaržaŭnych pasadaŭ pierajšli ŭ šerahi apazycyi takija ludzi, jak Michaił Čyhir, Jury Zacharanka, Viktar Hančar, Anatol Labiedźka, Pavał Kazłoŭski, Vasil Lavonaŭ dy inš. Možna prahnazavać, što i nadalej apazycyjnyja struktury buduć uzmacniacca za košt byłych “ludziej ułady”. Maje šancy stać takim čałaviekam były premjer Uładzimier Jarmošyn. Praŭda, mahčyma, u składzie niejkaj novaj struktury, nakštałt fondu “Za novuju Biełaruś”, bo mnohija apazycyjanery nia zmohuć jamu daravać žorstkaha zadušeńnia strajku mienskich metrapalitenaŭcaŭ u 1995 h. Jarmošyn maje reputacyju “mocnaha haspadarnika”, vialiki dośvied pracy na dziaržaŭnych pasadach, ale ciapier jon biespracoŭny. Čutki pra jahonaje pryznačeńnie na niejkuju ŭpłyvovuju pasadu ŭ kiraŭnictvie “sajuznaj dziaržavy Biełarusi i Rasiei” pakul nie paćvierdzilisia.
Čynoŭniki siońnia znachodziacca pad jašče bolšym presynham specsłužbaŭ režymu, čym na pačatku praŭleńnia Łukašenki. Akcyi zastrašeńnia ŭ vyhladzie aryštaŭ chabarnikaŭ vielmi efektyŭnyja. Tamu hetaja hrupa dla apazycyi nieperspektyŭnaja, kali, viadoma, svaich ludziej na ŭzmacnieńnie apazycyjnych strukturaŭ nie nakiruje sam režym.
Emihranty
My ŭžo zhadvali siarod perspektyŭnych hrupaŭ, zdolnych uzmacnić biełaruskuju apazycyju, biełaruskich emihrantaŭ, najpierš tych, chto vyjechaŭ na Zachad na vučobu i pracu.
Užo šeść hadoŭ žyvie za miažoj i Zianon Paźniak. Jahonaje viartańnie mahło b vyklikać ažyŭleńnie ŭ šerahach apazycyi. Paźniak siońnia aptymistyčna nastrojeny, bačyć svaju nišu na palityčnaj scenie. Praŭda, jahonaje viartańnie, na dumku S.Dubaŭca, moža adbycca “tolki niejkim ramantyčnym šlacham”, ale sam Paźniak pad płanku “śviežaj kryvi” nie padychodzić. Dyj sam jon, zdajecca, nie chacieŭ by svaim viartańniem symbalična pryznavać “demakratyzacyju režymu”.
Takim čynam, našy analityki ŭžo siońnia šukajuć, adkul pryjduć tyja “novyja” ludzi. Inšaje pytańnie, ci znojducca siarod ich zdolnyja arhanizatary, talenavityja stratehi, ludzi, jakija zmohuć pryciahnuć pad svaju dziejnaść biełaruskija finansavyja resursy. Mnohija eksperty ŭpeŭnieny, što šmat patencyjnych perspektyŭnych apazycyjnych palitykaŭ ciapier vahajucca i čakajuć. Jany nia chočuć “strelić” raniej času i pryciahnuć da siabie pilnuju ŭvahu specsłužbaŭ režymu, jak užo nie adnojčy było padčas praŭleńnia A.Łukašenki.
Aleh Tačony
Kamientary