Pieršy blin

Daniła Žukoŭski

Čytać beletrystyku lohka i cikava — inakš heta nie beletrystyka. Pisać “lohkaje čytvo” ciažka, choć i cikava. Na internet-forumach možna pabačyć hreblivyja vykazvańni pad imionami viadomych u litaraturnym śviecie asobaŭ: “Dajcie nam 300 dalaraŭ, i ŭ vas budzie detektyŭ. Najkruciejšy”. Nia tak prosta heta, spadarstva.

Hetym letam “NN” publikavała detektyŭ Natałki Babinaj “Pastka dla krata”. Ad samaha pačatku vidać, što aŭtarka nie imknułasia stvaryć tekst pavodle receptu. Natałka Babina śmieła eksperymentuje z kanonami detektyvu: pačatak i finał nahadvajuć bajavik, niekatoryja staronki — žanočy raman, śledztva ledź pakazanaje, asoba syščyka amal adsutnaja i h.d.

Hałoŭnaja hierainia Janina vyhladaje prychadniem u detektyŭnym śviecie, i heta intryhuje. Bo ekzatyčny persanaž u detektyvie nieabchodny, jak sol u stravie. Usie mahčymyja i niemahčymyja varyjanty złačynstvaŭ i ichnaha raskryćcia daŭno prydumanyja piśmieńnikami, i element niezvyčajnaha možna stvaryć tolki z dapamohaj ekzatyčnych akaličnaściaŭ ci persanažaŭ.

Janina raspaviadaje svaju historyju frahmentarna-samnambulična, z adchileńniami ad asnoŭnaj temy, i hetym roźnicca ad bolšaści chałodnych i lahičnych detektyŭnych “apaviadalnikaŭ”. Hierainia mitusicca pierad nami, rašeńni prychodziać da jaje sami saboju i majuć adno intuityŭnaje abhruntavańnie. Charaktarystyki inšych persanažaŭ subjektyŭnyja j pieranasyčanyja detalami, jakija nie pracujuć na asnoŭnaje dziejańnie.

Pačatak tvoru dynamičny — na niekalkich pieršych staronkach Janina znachodzić na leciščy zabitaha, zaŭvažaje, što za joju cikujuć, dy traplaje pad abstreł u kalidory instytutu. Pierad kulminacyjaj dziejańnie zusim zapavolvajecca, pakidajučy čytača ŭ razhublenaści.

Raptam my daznajomsia, što hierainia ledźvie nia ź pieršych imhnieńniaŭ viedała pra prysutnaść na miescy złačynstva susieda pa leciščy (jon, uciakajučy, abminuŭ sparžu, jakuju dapamahaŭ sadžać), znoŭ ža raptam — u śnie — jana ŭśviedamlaje, što da zabojstva maje dačynieńnie jejny kachanak. Janina sustrakajecca z susiedam, toj paćviardžaje jejnyja zdahadki, źjaŭlajecca kachanak-zabojca, ale viernyja siabry ratujuć…

U hety momant źjaŭlajecca pačućcio rasčaravańnia, bo aŭtarka admoviła čytaču ŭ pravie na versiju. Amal usio, pra što my daznalisia z papiarednich staronak, vyjaŭlajecca małaistotnym dla vyśviatleńnia matyvaŭ złačynnych dziejańniaŭ. Adrazu prapanujecca adkaz na ŭsie pytańni i finał-raźviazka ŭ styli amerykanskaha bajevika. Ale čytač nia viedaje płojmy istotnych faktaŭ i sustrakaje finał absalutna niepadrychtavanym. Tamu šmat što ŭ apovieści padajecca niepierakanaŭčym.

Adradziŭšy tradycyi Karatkieviča, Natałka Babina nadała dziejam i persanažam biełaruski kalaryt, stvaryŭšy atmasferu amal realnaści, i hetkim čynam elehantna vyzvaliłasia ad abaviazku trymacca realizmu ŭ detalach štodzionnaha žyćcia. Aŭtarka zdoleła pazbavicca ad usiudyprysutnaje ŭ ajčynnych detektyvach rodnaje milicyi. Choć i fihura pryvatnaha syščyka — ukrainskaha nacyjanalista Ślozki — atrymałasia nierealnaja. Zrešty, usie hetyja Erkiuli Puaro, Pery Mejsany i Nira Vulfy nia ŭražvajuć svajoj materyjalnaściu. Syščyk-pryvatnik persanifikuje Svabodu i Spraviadlivaść. Vobraz milicyjanta moža ŭvasobić tolki apošniuju. Sa spraviadlivaściu ŭ Natałki Babinaj nia nadta atrymałasia, pra što havorka nižej, ale krychu svabody ŭ biełaruskuju kvazirečaisnaść jana dadała, impartavaŭšy jaje z tajamničaj Banderaŭščyny.

Štučna vyhladaje metamarfoza, kali małady specsłužboviec, u pryjemnaści jakoha hetak staranna i šmatsłoŭna pierakonvaje nas hierainia-apaviadalnica, raptam vyjaŭlajecca złačyncam. Zrabiŭšy hetaje adkryćcio, raptam razumieješ, što Janina nam ničoha pra svajho Andreja nie raskazała — psychalahičnaha partretu ź jejnych raspoviedaŭ nie paŭstaje. A my pavieryli na słova. Miž tym, vobraz Andreja patencyjna vielmi cikavy: supracoŭnik specsłužbaŭ, zdolny chłopiec ź niebahataj siamji, self-made man, mierkavany žanich cikavaj dziaŭčyny i — jak raptam vyjaŭlajecca — absalutna pazbaŭleny maralnych rysaŭ čałaviek. U aŭtarki była mahčymaść padać nam vobraz Andreja spačatku śvietłym bokam, potym padkinuć niekalki šmatznačnych detalaŭ, paśla adciahnuć uvahu falšyvaj versijaj i potym vyjavić sumnuju praŭdu.

Postaci vybaŭcaŭ u finale vyhladajuć kazačnymi persanažami. Funkcyi syščyka Ślozka vykanaŭ bliskuča — i tajamniča. Dastatkova jamu było pabačyć Andreja, i jon, asoba pryvatnaja, arhanizavaŭ sačeńnie za im. Ale dzie ž metad spadara syščyka — dzie abaviazkovaja sałodkaja načynka detektyŭnaha tvora?

Jašče bolš ad kulminacyi ŭražvaje finał. Hierainia paśpiešliva tłumačyć nam, što vykrytaha zabojcu-specsłužbista Ślozka zaverbavaŭ. Čamu b nie pakazać scenu verboŭki — charaktar hałoŭnaha admoŭnaha persanaža mieŭ by nahodu vyjavicca ŭ stresavaj sytuacyi? Zmarnavany apošni šaniec zrabić z syluetu paŭnavartasny vobraz.

Ale samaje sumnaje pačynajecca dalej. Janina, jakuju vybavili sumiesnymi dziejańniami ŭkrainiec Ślozka, biełarus Dub dy dva staryja antysavietčyki, raptam bieź nijakich zhryzotaŭ sumleńnia źjaždžaje ŭ Ameryku! Źjaždžaje, niesučy ŭ sabie dzicia ad kachanka-zabojcy. Toj zastajecca ŭ Biełarusi svabodny — ci amal svabodny. Žančyna ž poŭnicca radaściu maciarynstva ŭ zaakijanskim paradyzie… Miž tym, u detektyvie istotna nia tolki raźviazać zahadku złačynstva, ale j zadavolić čytackaje pačućcio spraviadlivaści.

Uśled detektyvu možna zrabić kolki vysnovaŭ. Vysnova pieršaja: “Pastka dla krata” — udały tvor, bo, kab jaho pračytać, nia treba zmušać siabie da čytańnia. Niedachopy tvoru tłumačacca jahonym pijanerskim charaktaram. Niešablonny vybar asoby apaviadalnika, cikavaja znachodka z kustami sparžy, adradžeńnie Karatkievičavaj tradycyi abiełarušvańnia budzionnaści, dynamičny debiut zachaplajuć.

Vysnova druhaja: detektyvy treba pisać, kab navučycca ich pisać.

Vysnova treciaja: vučycca pisać detektyvy varta. Kožny tvor hetaha žanru — mahčymaść zajmalna praanalizavać hramadzkija prablemy. Niezdarma Ajzek Azimaŭ pisaŭ: “Detektyŭ — heta sacyjolah, jaki dziejničaje”. Natałka Babina stvaryła vydatny malunak mienskaha žyćcia, vyjaviła cikavyja sacyjalnyja supiarečnaści — i tvor nie zhubiŭ zajmalnaści. Adno słova — detektyŭ. Usio zaležyć ad taho, jakim budzie praciah. Jakaść pieršaha blina zaŭsiody lepiej vyznačać pa nastupnych.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0