Fiłosaf Michaił Bajaryn: Našu krainu ja nazvaŭ by Respublika Radzima

Fiłosaf, linhvist i sanskrytołah Michaił Bajaryn zaprašaje vas na publičnuju lekcyju «Uzory Svadziei. Mietafizika Movy». U miežach cykła lekcyj «Urbi et Orbi» («Horadu i Śvietu»), jakija ładziać Latučy Univiersitet i Mižnarodny kansorcyum «JeŭraBiełaruś», jon vystupić 16 traŭnia (piatnica) a 18.30 u Halerei Ŭ (Niezaležnaści, 37a), uvachod volny!

Michaił Bajaryn – śpiecyjalist u linhvistycy staražytnaj Indyi, adzin ź niešmatlikich ludziej u Biełarusi, što volna vałodajuć sanskrytam. Heta staradaŭniaja litaraturnaja mova Indyi, jakoj bolš za 3500 hadoŭ. Nievierahodna, ale jana maje šmat paralelaŭ ź biełaruskaj movaj. Abiedźvie movy aktyŭna starajucca adradžać rupliŭcy. Abiedźvie movy ličacca «movaju intelihiencyi», a tyja rupliŭcy chočuć zrabić ich «movami dla kožnaha».

Akramia taho, Michaił Bajaryn - tearetyk biełaruskaha nacyjanalizmu, adzin z aŭtaraŭ prajektu Svamova, što ŭźnik u vyniku pohladu na biełaruskuju movu praz pryzmu sanskrytu i jaho tradycyjnaj hramatyki. Heta ideja čystaj biełaruskaj movy vysokaha stylu, što maje svabodnaje słovaŭtvareńnie i ačyščana ad zapazyčańniaŭ. Ułasna pra heta – našaja hutarka napiaredadni.

«Kab dałučycca da nacyi, treba prajści inicyjacyju, paśviačeńnie. I takim paśviačeńniem źjaŭlajecca mova» 

Spadar Michaił, nakolki važnaja dla kultury mova? Ci trymajeciesia vy mierkavańnia, što biełaruskaja kultura i litaratura – stvarajucca vyklučna pa-biełarusku?

Michaił Bajaryn: Tak. Biełaruskaja kultura - heta kultura biełaruskaj nacyi, jakaja stvarałasia vakoł biełaruskaj movy. Mova – heta nie tolki toje, čym my havorym pamiž saboj. Heta toje schovišča dośviedu, taja nacyjanalnaja nieśmiarotnaść, jakuju my stvarajem. U movie my zastaniemsia. Kultura nacyi – heta nie razmyty paniatak. Heta peŭny arhanizm, žyvaja istota, jakaja składajecca z nas usich. Ale kab naležyć da nacyi, mała naradzicca i žyć u Biełarusi. Kab dałučycca da nacyi, treba prajści inicyjacyju, paśviačeńnie. I takim paśviačeńniem źjaŭlajecca mova. Jana źjaŭlajecca tym, što stvaraje miažu. Voś ty byŭ pa-za hetym – i voś ty ŭ hetym.

Ale jość tvorcy, jakija žyvuć u Biełarusi, pišuć nie pa-biełarusku – i taksama ličać siabie častkaju biełaruskaj kultury.

Michaił Bajaryn: Kultura, što stvarajecca ŭ Biełarusi, i kultura biełaruskaj nacyi - heta nie adno i toje samaje. Stvareńnie kultury - zaniatak nie ŭsich, a lepšych ludziej hramadztva. Inšyja ludzi karystajucca ich zdabytkami. Čałaviek, jaki choča stvarać biełaruskuju kulturu i nie zdolny pryhetym vyvučyć movu, vyklikaje ŭ mianie ździŭleńnie. Bo kultura - heta supolny tvor našych papiarednikaŭ, da jakoha biez movy my nie majem nijakaha dostupu. Tamu ja pierakanany, što mienavita biełaruskaja mova jość hałoŭnaj aznakaj biełaruskaj litaratury i kultury. Chočaš stvarać biełaruskuju kulturu – zrazumiej, što heta mahčyma rabić tolki na biełaruskaj movie.

Prykładna za takija vykazvańni biełaruskamoŭnych ludziej časam nazyvajuć nacyjanalistami. Chto takija nacyjanalisty dla vas?

Michaił Bajaryn: Dla mianie «nacyjanalist» – heta vielmi vysakarodnaje, stanoŭčaje słova. Jano aznačaje ludziej, jakija stvarajuć nacyjanalnuju kulturu, achviarujučy svaim žyćciovym časam i navat žyćciom dziela jaje stvareńnia. Heta ludzi, jakija žyvuć nie dziela siabie, a dziela svajoj nacyi. Ludzi, jakim my ŭsie pavinny być udziačnyja za toje, što našaja nacyjanalnaja kultura jość. Što ŭ nas jość mova, kraina i navat naša dziaržava. Usio heta isnuje tolki tamu, što papiarednija pakaleńni biełaruskich nacyjanalistaŭ achviaravali svaim žyćciovym časam i tvorčymi siłami. 

«Mienavita kultura stvaraje narod, a nie narod kulturu» 

Adkul tady ŭziaŭsia admoŭny sens słova «nacyjanalist»? Niekatoryja vykarystoŭvajuć jaho jak najvialikšuju abrazu.

Michaił Bajaryn: Sprava ŭ tym, što nacyi suisnujuć u śviecie zusim nie mirna. Im chapaje miesca, pakul jany isnujuć u śviecie idejaŭ. Jak tolki dachodzić sprava da ažyćciaŭleńnia hetych idejaŭ, to materyjała na ŭsich nie chapaje. Ułasna, idei ŭvasablajucca ŭ peŭnaj hlinie: ideja harščka pavinna być vyleplena z peŭnaha rečyva. Kultura pačynajecca ź vialikaj idei. Pieršasens nacyi stvaraje kulturu, a kultura stvaraje narod. Mienavita kultura stvaraje narod, a nie narod kulturu, z majho hledzišča. A ŭžo zatym pačynajecca zmahańnie za ludziej. Samo pa sabie naradzicca čałaviekam – heta jašče nie być častkaj nacyi i kultury. Treba jašče prajści peŭnuju inicyjacyju ŭ kulturu.

My pamiatajem, jak jašče ŭ Savieckim sajuzie słova «nacyjanalist» było nie prosta łajankaj, a faktyčna jurydyčnym abvinavačańniem. Za heta pahražała ledź ni turma. Pryhetym nacyjanalistam nazyvaŭsia luby čałaviek, jaki havaryŭ pa-biełarusku. Sustreć takoha čałavieka było praktyčna niemahčyma. A sustreŭšy, ludzi adrazu razumieli, što heta biełaruski piśmieńnik. Usie astatnija ludzi, jakija navažvalisia havaryć pa-biełarusku, abviaščalisia nacyjanalistami i pahražali jednaści vialikaha savieckaha naroda. Vidavočna, što niehatyŭny sens nacyjanalizmu, zamacavany ŭ Savieckim sajuzie, heta nastupstvy toj vajny za ludskoje rečyva, ludski materyjał, jakuju viała hetaja savieckaja kultura. Sens niehatyvizacyi nacyjanalizmu vielmi prosty. Jość ludzi, jakija ŭvohule nie chočuć, kab našaja kultura, našaja nacyja isnavała na hetym śviecie.

Vy skazali, što kultura stvaraje narod – a nie naadvarot. Siońniašni biełaruski narod – jaho stvaryła biełaruskaja kultura?

Michaił Bajaryn: Ja b skazaŭ, što my jašče nie stvaryli navat kultury. U nas jość elita, abjadnanaja idejaj stvareńnia ŭłasnaj kultury, jakaja ŭkładaje ŭ heta vysiłki, čas, žyćcio. I hetyja vysiłki nieminuča daduć plon. My stvorym svoj narod z kultury. Biełaruskaja kultura stvoryć svoj narod – nie naadvarot. 

«Svamova – heta inšy, novy ideał biełaruskaj movy»

Dyk a kulturu chto stvoryć? Elita, pra jakuju vy kažacie? «Kamitet pa stvareńniu biełaruskaj kultury»?

Michaił Bajaryn: Patłumaču, jak ja heta baču. Niedzie tam, u płatonaŭskich niabiosach, jość ideja Biełarusi. Heta ideja aŭtanomii asoby, vyjaŭlenaj u pravie Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Heta ideja ŭłady, što raście źnizu ŭvierch, uvasoblenaj u Valnym Sojmie. Idei dziaržavy svabodnych adkaznych uzbrojenych ludziej, jakija vybirajuć sabie karala. Heta absalutna ŭnikalnaja źjava – vybirać sabie karala! Za hetym staić unikalny śvietahlad i asablivaja ideałohija ŭłady i prava. Hetaja ideja, mahčyma, uźnikaje spačatku ŭ adnaho čałavieka, ale zatym ułučaje ŭ siabie inšych ludziej, uvasablajecca ŭ hramadzkaj struktury. Jana stvaraje vakoł siabie movu, heta mova ludziej, arhanizavanych pavodle adnaho pryncypu. Inšyja ludzi ŭklučajucca ŭ hetuju kulturu praz dałučeńnie da hetaj movy. Urešcie, raźvićcio kultury pryvodzić da taho, što jana ŭbiraje ŭ siabie stolki ludziej, što jany ŭtvarajuć narod. Narod utvarajecca tady, kali kultura pieraŭtvarajecca ŭ cyvilizacyju, kali kultura sparadžaje svoj sposab i ład žyćcia.

Ja chacieŭ by ŭbačyć vakoł biełaruski śviet. Architekturu, stvoranuju zychodziačy ź biełaruskaha sensu. Ubačyć nas nie jak standartnuju jeŭrapiejskuju nacyju, jakaja maje prosta pieralik standartnych charaktarystyk: svaje ŭniviersitety, haziety, kino… A jak kulturu vialikaha stylu. Kab u nas chapiła siłaŭ i enierhii razharnuć svoj nacyjanalny sens uva ŭsio - svajo ŭnikalnaje mastactva, svaju ŭnikalnuju litaraturu, jakuju budzie vialikaja prablema pierakładać na inšyja movy. I heta budzie dobra: my pavinny być stvaralnikami takich sensaŭ, jakija daviadziecca inšym narodam zapazyčvać, a nie pierakładać. Ciapier ža ja naziraju peŭnuju narmalizacyju. My majem narmalnuju jeŭrapiejskuju litaraturu, narmalnaje jeŭrapiejskaje vyjaŭlenčaje mastactva.

Heta pieraniataja forma, ale nie źmiest?Michaił Bajaryn: Tak. Akazvajecca, što my asabliva ničoha hetym nie dasiahnuli. My hladzim na hetuju kulturu – i nie adčuvajem ščaścia. Heta nie toje, čaho patrabuje našaja nacyjanalnaja duša. Heta dobra, što my majem narmalizacyju – adnoj falšyvaj metaj mieniej. Zatoje heta nahoda pastavić sapraŭdnyja mety.

Jakija?

Michaił Bajaryn: Naprykład, narmalizacyja aznačaje, što ŭ nas jość biełaruskaja mova – nie horšaja, čym u inšych ludziej. Čym u niemcaŭ, palakaŭ, rasiejcaŭ… Ale adnačasova heta aznačaje, što my zakončyli jaje raźvićcio: jana ŭžo jość, jana sfarmavanaja. Ale my adroźnivajemsia ad kulturaŭ, jakija ŭsprymajem jak standart jakraz razyvam tradycyi. my kultura, jakaja pačała ŭsio nanova, spačatku. Ułasna, hetaja ideja - usio spačatku - jana ŭ nas hałoŭnaja, heta toje, čym my inšyja. Z hetaha hledzišča, naša mova – heta toje, što jašče nam naležyć stvaryć.

Naša koła siabroŭ, abjadnanych vyvučeńniem sanskrytu, stvaryła prajekt, jaki nazyvajecca Svamova. Svamova – heta inšy, novy ideał biełaruskaj movy. Mova, jakuju jadnaje nie słoŭnik, nie toj vialiki zdabytak, jaki my atrymali za 150 hadoŭ leksikahrafii. Heta mova, jakuju jadnaje ahulnaje słovaŭtvareńnie. Biełaruski sanskryt. Mova, zdolnaja da hnutkaha i svabodnaha słovaŭtvareńnia. Mova, jakaja lohka vyžyvaje ŭ haradskich umovach. Jakaja zhortvajecca ŭ adzin ałharytm praviłaŭ. Dla jakoj lohka stvaryć onłajn-hienieratary deryvacyjaŭ i paradyhmaŭ. Heta mova, što pavinna stać vysokim stylem našaj litaratury i fiłasofii. Ideał čystaj movy, jakaja nie budzie mieć patreby ŭ zapazyčańniach ź inšych movaŭ. 

«Treba mieć advahu nazyvać rečy svaimi imionami i stavicca da ich uzvyšana» 

Heta biełaruskaja mova ci nie biełaruskaja?

Michaił Bajaryn: Tak, heta čystaja biełaruskaja mova, pačataja nanova, z pryncypu svajoj čyścini. «Čystyja movy» vysokaha stylu jość i ŭ inšych kulturach: u hrekaŭ jość «čystaja hreckaja», a ŭ Indyi «čystaja hindzi», što narmalna suisnujuć sa štodzionnaj razmoŭnaj movaj. Nam dla pačatku treba mienavita heta. Bo čamuści jak tolki my chočam skazać niešta važnaje – my pačynajem havaryć łacinizmami i hrecyzmami, źviartajemsia da čužoha jak da ŭzvyšanaha i čystaha. Usiu prastoru vysokaha stylu zaniali zapazyčańni: sens, forma, kultura, litaratura, cyvilizacyja, paezija… Heta ŭsio zapazyčańni, kalki, pierakłady – ale nie svaje nazvy svaich idejaŭ. Treba mieć advahu nazyvać rečy svaimi imionami i stavicca da ich uzvyšana.

Što rabić ź vializnym płastam litaratury, napisanym, z vašaha punktu hledžańnia, na «niedaskanałaj» biełaruskaj movie?

Michaił Bajaryn: Z adnaho boku, mova ŭsio adno ŭvieś čas źmianiajecca, i zusim dakładna nie budzie takoj, jakaja jana ciapier. Rana ci pozna sučasnaja mova stanie «papiaredniaj viersijaj», takoj, jak my ciapier usprymajem movu Bahuševiča. Pytańnie ŭ tym, jakoj budzie nastupnaja viersija, i my majem mahčymaść paŭpłyvać na heta ŭžo ciapier. Tamu suisnavańnie dźviuch normaŭ pavinna być nie zmahańniem, a dapaŭnieńniem. Spačatku my prosta ŭvodzim jašče adzin ideał movy, jašče adnu ideju normy, što dazvolić na jaho raŭnacca i prymusić najaŭny ideał litaraturnaj movy krychu pacisnucca. Ja chaču, kab paety i fiłosafy, žadajučy skazać važnaje i ŭzvyšanaje, źviartalisia da svajho, a nie čužoha vysokaha stylu.

Lubaja ideja maje časavaje vakno, kali jaje moža ŭspryniać hramadstva. Ja pierakanany, što jakraz ciapier nastaje toje časavaje vakno, kali Svamova moža ŭvajści ŭ biełaruskuju kulturu. Našyja papiaredniki stvaryli vybitnyja słoŭniki. Ale dla sučasnaha čałavieka heta surjozny vyklik – zasvojvać movy pry dapamozie słoŭnikaŭ. Heta zadača śpiecyjalistaŭ. Sučasnamu čałavieku patrebny nie słoŭnikavy, a ałharytmičny ŭvachod u movu. Patrebna sukupnaść praviłaŭ, jakija možna źmiaścić na 2-3 staronkach. U joj budzie pravilnym toje, što ŭtvarajecca pa praviłach – a nie toje, što adpaviadaje słoŭniku. Heta vyrašyć i pytańnie kolkaści nośbitaŭ. Pamiraje biełaruskaja vioska – a horad nie pierajmaje jaje movu i kulturu. Adna z zadač našaha pakaleńnia – zrabić «pierajezd» movy i tradycynaj kultury ź vioski ŭ horad. I Svamova moža vyrašyć mienavita hetuju prablemu.

Kali adkinuć z movy ŭsie zapazyčańni – ja pravilna razumieju, što šmat słovaŭ daviadziecca prosta prydumać nanova?

Michaił Bajaryn: Heta aznačaje, što my dajem čałavieku ŭładu prydumlać słovy pavodle peŭnaha ŭzoru. I jany buduć nie navatvorami, a rehularnymi adzinkami, jakija inšy čałaviek budzie razumieć źlotu.

Vy možacie pryvieści niejkija prykłady, kab było bolš jasna, pra što idzie havorka?

Michaił Bajaryn: Davajcie padumajem, jak skazać pa-biełarusku «forma» i «sens? Heta łacinskija słovy. My zrabili admysłovy sieminar z hetaj nahody. I Ihar Kulikoŭ znajšoŭ 16 słovaŭ na «formu» i 16 słovaŭ na «sens». I pry hetym my nie karystajemsia ŭ našym myśleńni nivodnym ź ich, majučy takoje bahaćcie! Naprykład, «forma»: heta vobraz, vyraz, toje, što vydzialajecca z poŭnaha, heta java, vid, što supraćstaić naziralniku, tvorma, vynik padparadkavańnia rečyva sensu… Sens - heta zmysieł, častka nutranoj movy myśleńnia, heta kmień, što paznajecca intelektualnaj intuicyjaj, heta cel, pryznačeńnie rečy… Słova «zmysieł», darečy, z movy vyhnali, bo jano padobnaje da rasiejskaha «smysł». Ale čym Svamova adroźnivajecca ad biełaruskaha puryzmu – tym, što padabienstva da susiednich movaŭ nie hraje tut nijakaj roli. Kryter biełaruskaści źmiaščajecca ŭnutry movy, a nie vonkach, u rasiejskaj, polskaj ci ŭkrainskaj…

U Svamovie ŭvohule mahčymyja słoŭniki?

Michaił Bajaryn: Tak, ale pry hetaj sistemie jany buduć hrać zusim inšuju rolu. Heta mohuć być słoŭniki nierehularnaj deryvacyi, zahadak, pakinutych nam u movie prodkami.

A nie budzie tak, što adzin budzie nazyvać teatr «dziŭka», druhi «zabaŭka», a treci «cikaŭka»?

Michaił Bajaryn: Sens u movie maje dva vymiareńni - etymałahičny i damoŭleny. Adzin datyčyć sensu ŭnutry movy, druhi - ŭžyvańnia słova adnosna peŭnych rečaŭ. U staryžytnych movach pieršy vymier panuje, a druhi vymier - heta ź jaho vyniatak, datyčny imionaŭ ułasnych. U sučasnych movach usio bolšuju ŭładu nabyvaje druhi vymier, usio stanovicca u niekatorym sensie imieniem ułasnym. Adnak, heta robić movu ŭsio bolš nieprazrystaj i pryviazanaj da słoŭnika. Tak, svamova viartaje pieršy pryncyp jak hałoŭny. Tut «teatr»sapraŭdy moža mieć mnostva nazvaŭ. Ale svamova suisnuje ź biełaruskaj movaj, zbudavanaj na druhim pryncypie, što budzie pazyčać u svamovy nazvy dla zamacavańnia za rečami i źjavami.Jość taki cikavy prykład. U Indyi byŭ horad, jaki nazyvajecca Varany – ad nazova drevaŭ, jakija tam raśli. Drevy ź ciaham času pierastali tam raści – a horad pa-raniejšamu nazyvajecca Varany… Spačatku nazva mieła etymałahičny sens, a zatym - čysta damoŭleny. Hetaksama, jość horad Miensk – jaki tak nazvali ź niejkaj nahody… I my siońnia hadajem: ź jakoj nahody?..

Taak… I jak by vy siońnia nazvali Miensk?

Michaił Bajaryn: Stalica. A našu krainu ja nazvaŭ by Radzimaj. Respublika Radzima. A nas by nazvaŭ ludźmi.

Navat nie «biełarusami»?!

Michaił Bajaryn: A navošta?..

A jak by «hetyja ludzi» adroźnivalisia ad «tych ludziej»?

Michaił Bajaryn: My nazyvali by ich «palaki», «niemcy», «ukraincy» i h.d. A siabie – ludźmi. Darečy, heta vielmi staražytnaja źjava ŭ kulturach vysokaha stylu. Ličyć siabie nie zachadam ci ŭschodam, a centram suśvietu, krainu svaju jany nazyvać Krainaj, movu – Movaj, siabie – Ludźmi.

Jakija pośpiechi ŭ vas u stvareńni hetaj čystaj movy?

Michaił Bajaryn: Davoli vialikija! U nas jość śpis biełaruskich karanioŭ. Zroblena vialikaja praca pa vyjaŭleńniu aktyŭnych słovaŭtvaralnych madelaŭ. Hety padychod da movy ŭžo ŭžyvajecca ŭ vyhladzie realnych tekstaŭ. Naprykład, paet Ihar Kulikoŭ vydaŭ knihu vieršaŭ, jakaja nazyvajecca «Svamova», napisanuju takoj čystaj movaj. Ź inšaha boku, za idejaj Svamovy staić zusim inšaja teoryja movy i hramatyki. Padručnik Svamovy vyjdzie paśla publikacyi hetaj teoryi. Uvodziny ŭ hetuju teoryju buduć pradstaŭleny na lekcyi «Uzory Svadziei. Metafizika Movy».

«Jość jašče adna mova, jakaja papiaredničaje hetym dźvium – pramova sensaŭ čałaviečaj śviadomaści.» Pra što budzie vašaja lekcyja?

Michaił Bajaryn: Lekcyja budzie pryśviečanaja teoryi sensaŭtvareńnia, nad jakoj ja pracavaŭ apošnija paŭtary hady. Pa-biełarusku jana budzie mieć nazvu «Uzory Svadziei». Ja spadziajusia, što jana vyjdzie ŭ jakaści knihi ŭ hetym hodzie. Heta teoryja sensavaj pramovy. Ludzi zdaŭna šukajuć pachodžańnie movy. My viedajem, što sučasnaja biełaruskaja mova pachodzić ad starabiełaruskaj, taja – ad starasłavianskaj… Vučonyja havorać, što była protaindajeŭrapiejskaja mova… Ale ŭsie hetyja pošuki bačać pramovu jak hukavuju ci zrokavuju formu. Tam abaviazkova pavinny być faniemy, słovy, litary. Ale pramova ci pieršamova pavinna być univiersalnaj dla ŭsich ludziej biez vyniatku. Ad jaje pavinny pachodzić usie absalutna movy. Takaja mova nie moža być movaj hukaŭ i litaraŭ – jana moža być tolki pieršamovaj čałaviečaj śviadomaści.

Sučasny čałaviek zvyksia, što śviadomaść – heta lusterka, u jakim adbivajecca rečaisnaść. Što ŭsie rečy majuć realnaje isnavańnie, a my tolki lusterka, u jakim jany pakazvajuć siabie. Ale jość inšy padychod. Rečy, jakija my bačym vakoł, heta plon tvorčaści našaj śviadomaści. Śviadomaść stvaraje sensy, a z sensaŭ stvoranaje ŭsio. Voś staić kubak. My vierym, što jon isnuje abjektyŭna. Adnak z hledzišča, prykładam, teoryi infarmacyi, jon isnuje tolki jak peŭny rysunak aktyŭnych niejronaŭ u našym mozhu. Toje, što my ŭsprymajem jak bieły kubak z kavaj, nasamreč nie maje ni koleru, ni pamieru, nie znachodzicca ni ŭviersie, ni ŭnizie. Usio heta stvaraje našaja śviadomaść, što pierakładaje peŭnuju infarmacyju na movu koleraŭ, formaŭ i pamieraŭ.

Čamu ŭva ŭsich śviadomaść stvaraje adnoje i toje?

Michaił Bajaryn: Jana nie stvaraje adnoje i toje.

Ale ž usie skažuć, što kubak bieły, a trava zialonaja.

Michaił Bajaryn: Jany skažuć adnoje słova, pad jakim moža być absalutna roznaje ŭsprymańnie. Ale nam nieviadoma, dy j nie tak i važna, jak inšyja ŭsprymajuć śviet – bo na ŭzajemadziejańnie ź imi heta nie ŭpłyvaje. Žyvioły ŭsprymajuć śviet zusim inakš, ale my ŭzamadziejničajem ź imi. Mahija movy nastolki mocnaja, što my ŭsprymajem hetuju karcinu śvietu jak abjektyŭnuju realnaść.

Tamu, jość try movy. Mova, jakaja hučyć, na jakoj my havorym. Mova, jakaja pakazvaje śviet, što my ŭsprymajem za abjektyŭnuju realnaść. I jość jašče adna mova, jakaja papiaredničaje hetym dźvium – pramova sensaŭ čałaviečaj śviadomaści. Lekcyja budzie pryśviečana mienavita hetaj movie sensaŭ, ź jakoj utvarajucca ŭsie inšyja movy.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0