Viktar Varaniec pracuje vykładčykam biełaruskaj movy ŭ Hrodzienskim miedycynskim univiersitecie. Jon aŭtar pieršaha padručnika pa biełaruskaj leksicy dla miedykaŭ, jaki pabačyŭ śviet u červieni. Akramia taho, Varaniec — układalnik niekalkich ruska-biełaruskich miedycynskich słoŭnikaŭ i dapamožnikaŭ.
My pahutaryli ź Viktaram Varancom pra toje, čamu źjaviłasia patreba ŭ takim padručniku, ci jość jamu praktyčnaje vykarystańnie i jak časta asabista jamu traplajucca biełaruskamoŭnyja daktary.
U miedycynskim univiersitecie Viktar Varaniec pracuje ŭžo 25 hadoŭ.
«Hrodziency pieršymi pačali vykładać fakultatyŭna biełaruskuju movu studentam. I amal pałova studentaŭ u pačatku 90-ch hadoŭ jaje vyvučała. A ŭ 1993 hodzie, u suviazi z masavym pryjezdam zamiežnych studentaŭ, va ŭniviersitecie adkryłasia asobnaja kafiedra ruskaj i biełaruskaj movaŭ. A praz dva hady ŭ HrDMU pačali vykładać dla ŭsich pieršakurśnikaŭ pradmiet «Biełaruskaja mova: prafiesijnaja leksika».
Pakolki ŭ toj čas nie było ni dośviedu vykładańnia takoha pradmieta, ni dapamožnikaŭ, kožny ŭniviersitet samatuham pačaŭ ich raspracoŭvać. Prahrama na toj čas zvodziłasia da dublažu školnaj prahramy.
«Ale mianie vielmi zacikaviła pytańnie mienavita miedycynskaj terminałohii, bo pradmiet nazyvaŭsia «prafiesijnaja leksika». Tady i pačaŭ pakrysie źbirać. U 2001 hodzie vydaŭ «Ruska-biełaruski słoŭnik miedycynskich terminaŭ» abjomam kala 500 słoŭ. Paralelna vydavalisia dapamožniki dla studentaŭ roznych fakultetaŭ pa biełaruskaj movie. Ale praca nad terminami nie spyniałasia. U 2005 hodzie vyjšaŭ moj «Russko-biełorusskij miedicinskij słovaŕ», u jakim źmiaścilisia 5000 terminaŭ, ź ich bolš za dźvie tysiačy ŭłasna biełaruskich.
Takim čynam, terminałahičnaja baza była stvorana, a taksama dasiahnuta asnoŭnaja meta: dakazana, što biełaruskaja mova nie tolki staražytnaja, ale i dastatkova raźvitaja, pakolki ŭtrymlivaje ŭ siabie taki vialiki histaryčny płast miedycynskaj leksiki.
Praca nad słoŭnikam vielmi marudnaja, pryznajecca Viktar Varaniec.
«Spačatku iduć pošuki ŭsich mahčymych krynic terminaŭ. Potym składajecca kartateka na kožny termin, paśla čaho jany vystrojvajucca ŭ ałfavitnym paradku i zanosiacca ŭ elektronnuju bazu. Heta značyć, kali ŭ «Russko-biełorusskom słovarie» padajucca ŭ jakaści krynic 23 słoŭniki, dyk treba było praanalizavać 23 knihi ahulnym abjomam bolš za dziesiać tysiač staronak, napisać piać tysiač kartak-słoŭ, raźmierkavać ich u ałfavitnym paradku i zrabić elektronny nabor.
Takaja praca zajmaje da 2-4 hadoŭ. Ale heta pačesnaja sprava, pakolki jaje vynikami karystajucca ludzi na praciahu ŭsiaho žyćcia.
Što datyčycca mianie, dyk i ja dla siabie sa ździŭleńniem adkryŭ, što biełaruskaja mova maje takuju kolkaść cikavych i admietnych słoŭ. A asabista mnie padabajecca słova «karosta» («čiesotka» rus.). Razzłavany biełarus na Haradzienščynie ŭ raniejšyja časy vykarystoŭvaŭ taki «mat»: «Kab ciabie karosta pabiła». Usio, jak bačym, vielmi prystojna».
Uvieś hety čas išła praca nad udaskanaleńniem dapamožnikaŭ pa biełaruskaj movie. Užo byli pierapracavany i vydadzienyja dapamožniki dla lačebnaha, piedyjatryčnaha, miedyka-dyjahnastyčnaha fakultetaŭ, padručnik «Biełaruskaja mova. Prafiesijnaja leksika» z hryfam vučebna-mietadyčnaha abjadnańnia pa miedycynskaj adukacyi Biełarusi dla studentaŭ univiersitetaŭ pa śpiecyjalnaści «Miedyka-psichałahičnaja sprava». Ale adzinaha padručnika, jaki pasavaŭ by ŭsim miedycynskim univiersitetam Biełarusi, nie było. Niejkaja z čatyroch VNU musiła stać pieršaj.
«I ja padumaŭ: vopyt jość, tearetyčnaja baza dla składańnia padručnika padrychtavana, terminałohijaj zajmajusia nie pieršy dzień. Treba pasprabavać. Vynik akazaŭsia stanoŭčym: Ministerstva adukacyi prysvoiła dapamožniku hryf i rekamiendavała ŭsim miedycynskim univiersitetam dla vykarystańnia, a vydaviectva RIVŠ vydała drukavanuju viersiju knihi».
Padručnik stvorany zhodna z typavoj prahramaj pa kursie «Biełaruskaja mova: prafiesijnaja leksika». Jaho asnoŭnaja zadača — sistematyzavać praces vyvučeńnia biełaruskaj movy ŭ miedycynskich univiersitetach respubliki, pryvieści da niejkich adzinych normaŭ.
«Heta nie abmiažoŭvaje inšych vykładčykaŭ u padbory materyjałaŭ da zaniatkaŭ, — kaža Viktar, — ale pryzvany dapamahčy i studentam u padrychtoŭcy, i vykładčykam u praviadzieńni hetych zaniatkaŭ. Tamu Ministerstva adukacyi i rekamiendavała ŭsim univiersitetam padručnik dla vykarystańnia».
Składajecca kniha ź niekalkich raździełaŭ.
Pieršy — pachodžańnie biełaruskaj movy i jaje historyja raźvićcia. Tut ža padajecca paraŭnalnaja charaktarystyka kirylicy i łacinki. Studentam prapanujecca pračytać na biełaruskaj łacincy kazku «Vaviorka i voŭk».
Treci raździeł — struktura achovy zdaroŭja. Etapy kliničnaha abśledavańnia. Znajomimsia z nazvami miedycynskich śpiecyjalnaściaŭ na biełaruskaj movie. Tut ža klučavyja vyrazy pry apytańni chvoraha, składańnie epikryzu, zapaŭnieńnie miedycynskaj kartki.
Čaćviorty — honar biełaruskaj miedycyny. Znajomstva z najlepšymi pradstaŭnikami biełaruskaj miedycyny 18-20 stahodździa: Ja.Bahdanoŭski, Ja.Narkievič-Jodka, Ju.Jasinski i inšymi.
U piatym — teksty dla piśmovych pierakładaŭ i vusnych pierakazaŭ. Jany ŭsie źviazany ź miedycynaj. Jość tut i Śviatłana Aleksijevič z «Apaviadańniem miedsiastry» («Cynkavyja chłopčyki»).
I apošni raździeł — ruska-biełaruski i biełaruska-ruski miedycynskija słoŭniki.
Adkul ža ŭ fiłołaha cikavaść da miedycynskaj terminałohii?
«Ja naradziŭsia, ros i vučyŭsia ŭ Hrodnie, i ruskaja mova była značna bližejšaj pa duchu.
Ale ŭ padletkavym uzroście pajezdki ź siabrami ŭ litoŭskija Druskieniki naradzili naturalnaje abureńnie: čamu ŭ Savieckim Sajuzie litoŭcy paŭsiul padkreślivajuć svaju nacyjanalnuju admietnaść, razmaŭlajuć pa-litoŭsku, a my, biełarusy, dla ich niby tyja ž ruskija.
Tak naradziłasia cikavaść da biełaruskaj movy. Adsiul i vybar navučalnaj ustanovy. Ja skončyŭ Hrodzienski dziaržaŭny ŭniviersitet imia Janki Kupały, fiłałahičny fakultet, ruska-biełaruskaje adździaleńnie. Paśla zakančeńnia HrDU nakiravali nastaŭnikam ruskaj movy ŭ miastečka Aziory za 30 kiłamietraŭ ad Hrodna. Ale nazaŭtra, kali zajšoŭ u rajana, atrymaŭ nakiravańnie ŭ viosku Racičy, što niedaloka ad Aŭhustoŭskaha kanała nastaŭnikam biełaruskaj movy. Tak i staŭ vykładać biełaruskuju movu, chacia, pryznacca, jašče krychu sumavaŭ pa ruskaj. Ale jak vodzicca ŭ vioscy, pieryjadyčna vykładaŭ i ruskuju movu, i matematyku, i fiziku. Tamu pastupova kančatkova pierajšoŭ na biełaruskuju».
Ci časta jamu samomu davodziłasia źviartacca da biełaruskamoŭnych daktaroŭ?
«Z ułasnaha vopytu: kali vy zachodzicie da ŭrača na pryjom i bačycie, što toj nie starejšy za 35 hadoŭ, možacie śmieła źviartacca da jaho na biełaruskaj movie — jon usio zrazumieje, nie ździvicca i ŭ 75% adkaža vam na biełaruskaj movie, — adkazvaje Viktar. —
Siarod hrodzienskich, a moža i nie tolki, studentaŭ-miedykaŭ biełaruskaja mova pastupova stanovicca brendavaj: razmaŭlać na joj — pakazvać svaju admietnaść, peŭnuju arystakratyčnaść, indyvidualnaść».
Biełaruskaj movy siońnia ŭ HrDMU dastatkova, kaža vykładčyk. Na pieršym kursie ŭsie abaviazkova vyvučajuć jaje i prykładna 90% staviacca da takoj praktyki pryjazna. Na čaćviortym kursie dla achvotnych jość fakultatyŭ «Kultura biełaruskaha maŭleńnia». Na šostym kursie dla ŭsich fakultetaŭ abaviazkova čytajucca lekcyi «Biełaruskaja mova ŭ prafiesijnaj dziejnaści ŭrača». Pracujuć kursy dla aśpirantaŭ i saiskalnikaŭ.
«U lutym biahučaha hoda zapisali videafilm «Miedyki čytajuć Kupału», u jakim rektar, prarektary i dekany čytali na kamieru «Kurhan» Janki Kupały. A jašče sa studentami źniali biełaruskamoŭny videakvest «Muziej pad adkrytym niebam», — chvalicca Varaniec.
Kamientary