Bahusłaŭ Radzivił i jaho žančyny: na kim spyniŭ svoj vybar samy-samy śviecki leŭ u historyi Biełarusi 

Jeŭrapiejskaje padarožža

Bahusłaŭ Radzivił naradziŭsia ŭ 1620 hodzie ŭ siamji vilenskaha kaštalana Januša Radziviła i brandenburhskaj pryncesy Lizaviety Safii Hahiencolern. Rana straciŭšy baćku, atrymaŭ za im vialikuju spadčynu, jakaja ŭklučała, siarod inšaha, cełaje Słuckaje kniastva.

Pavialičyć

Svajo rańniaje dziacinstva Bahusłaŭ pravioŭ z maci ŭ baćkoŭskim majontku ŭ Hiermanii. Mienavita niamieckaja stała dla jaho pieršaj rodnaj movaj. Viarnuŭšysia ŭ VKŁ u 1628 hodzie, jon pad apiekaj svajho dziadźki, hietmana Kryštofa Radziviła, atrymaŭ dobruju adukacyju ŭ kalvinisckich himnazijach Vilni i Kiejdan. Adna z takich himnazij, zasnavanaja baćkam Bahusłava, dziejničała i ŭ Słucku.

Z 1637 pa 1648 hod Bahusłaŭ Radzivił praciahnuŭ adukacyju padčas tradycyjnaha dla tahačasnych arystakrataŭ grand tour pa Zachodniaj Jeŭropie. Padarožničaŭ pa Niderłandach, Francyi i Anhlii. Kniaź słuchaŭ lekcyi ŭ znakamitych hałandskich univiersitetach Hroninhiena, Franiekiera i Utrechta, braŭ uroki ŭ pryvatnych «rycarskich akademijach» Paryža. Jak sapraŭdny hałantny kavaler, navučaŭsia tancam, vierchavoj jaździe i fiechtavańniu. Nieadnojčy braŭ udzieł u vajennych vypravach hałandskich i francuzskich vojskaŭ suprać ispancaŭ. Jak paźniej sam pisaŭ, rabiłasia ŭsio heta, kab potym «hetuju słužbu praktykavać na radzimie, z karyściu dla Rečy Paspalitaj».

Śviecki leŭ

Uspadkavany ad prodkaŭ tytuł kniazia Śviatoj Rymskaj impieryi adkryvaŭ Bahusłavu Radziviłu šyrokija mahčymaści za miažoj. Jaho ciopła prymali pry jeŭrapiejskich dvarach, i jon ščylna kantaktavaŭ z pradstaŭnikami jeŭrapiejskaj arystakratyi.

Tak, u aficyjnych papierach znakamity francuzski «karol-sonca» Ludovik XIV źviartaŭsia da jaho nie inačaj, jak «naš najdaražejšy i najulubioniejšy kuzien».

Nie abychodziłasia i biez duelaŭ. Niezdarma Bahusłaŭ u siabroŭskim albomie adnaho hałandskaha dypłamata ŭłasnaj rukoj pakinuŭ cytatu z «Ilijady»: «Maje na naradzie siłu jazyk, a ŭ bitvie — pravica». Radzivił paśpiachova biŭsia na špahach z francuzskimi pryncami, a adnojčy ŭ pajadynku z baronam de Hrutam — konna na pistaletach.

Za adnu z takich sutyčak kniaź navat trapiŭ u słavutuju turmu Bastylija, bo dueli ŭ Francyi byli zabaronienyja. Chadzili pahałoski, što pryčynaj pajadynku z hrafam de Ryjo (pajadynak tak i nie adbyŭsia) była paryžanka «sprečnaj reputacyi» i nie šlachieckaha pachodžańnia… Radzivił, jak sapraŭdny śviecki leŭ, byŭ hierojem mnohich amurnych historyj.

Pavialičyć

Jašče adzin z takich dvubojaŭ kniazia byŭ źviazany z karanavanaj pani. Adnojčy pry stale Lizaviety Ściuart, češskaj karalevy ŭ vyhnańni, Bahusłaŭ paspračaŭsia za miesca z Anry-Šarlem, pryncam de Talmonam. Žančyna, jak mahła, ułahodziła kanflikt. Ale nieŭzabavie ŭ Haazie raspaŭsiudzilisia čutki, jakija abražali honar Radziviła ŭ vačach češskaj karalevy. U adkaz Bahusłaŭ vyklikaŭ prynca Talmona na dvuboj, u jakim paraniŭ francuza. Ludzi Radziviła akazali pryncu pieršuju dapamohu, i kali Talmon akryjaŭ, to prymiryŭsia z kniaziem.

Hiercahinia de Šeŭrez: vialikaja palityka i intryhi

Ale nie tolki viedy, vajskovy dośvied i dueli vabili maładoha kniazia. Pachodžańnie, palityčnaja vaha siamji i pryvatnyja ambicyi padšturchnuli Bahusłava Radziviła da ŭdziełu ŭ vialikaj palitycy. Pieršy raz kniaź zaniaŭsia joj, kali jamu tolki minuła 20 hadoŭ. Niahledziačy na svoj udzieł u vajennych kampanijach suprać ispancaŭ, ź zimy 1641 hoda Bahusłaŭ Radzivił pačaŭ pieryjadyčna bavić čas u Bruseli i Antvierpienie ŭ Paŭdniovych Niderłandach, jakija naležali ispanskaj halinie Habsburhaŭ. Sapraŭdnyja pryčyny hetych vizitaŭ zastajucca tajamnicaj i dahetul.

Pavialičyć

Mahčyma, častkova heta možna było b patłumačyć cikavaściu da mastactva, bujnymi centrami jakoha byli zhadanyja harady. Prynamsi, u jeŭrapiejskich padarožžach kniazia doŭhi čas supravadžaŭ Łukas Vorsterman, fłamandski mastak z koła Rubiensa i van Dejka. Pryvatnaja ž kalekcyja tvoraŭ mastactva Bahusłava Radziviła naličvała sotni adzinak.

Adnak asnoŭnaja pryčyna vandrovak Radziviła, vidać, była inšaja. Vidavočna, jon mieŭ ciesnyja adnosiny sa znakamitaj Maryjaj de Rahan, hiercahiniaj de Šeŭrez. Francuzskaja arystakratka i vyhnańnica apynułasia ŭ Fłandryi z-za cełaha šlejfu intryh i niałaski francuzskaha dvara dy asabista kardynała Ryšeljo. Zrešty, vyhnańnie nie źmienšyła jaje prahi da biaskoncych intryh.

Pra jaje davierlivyja adnosiny z Bahusłavam Radziviłam dakumientalna viadoma prynamsi sa śniežnia 1645 hoda. Mienavita tady kniaź, jaki supravadžaŭ z Paryža Ludviku Maryju Hanzaha, naračonuju karala Rečy Paspalitaj Uładzisłava IV, vykanaŭ padčas prypynku ŭ Bruseli nadzvyčaj dalikatnuju misiju. Ad imia Ludviki Maryi jon zrabiŭ vizit vietlivaści da hiercahini de Šeŭrez, niepasrednyja kantakty ź jakoj mahli b razzłavać francuzski dvor.

Pavialičyć

Vidać, hetyja kantakty nie spynilisia i paśla, bo Radzivił niekalki razoŭ naviedvaŭsia ŭ Brusel i baviŭ tam pa niekalki miesiacaŭ až da svajho viartańnia na radzimu. Daśledčyki ličać, što kniaź moh być niejak zaanhažavany ŭ tajemnyja intryhi Amalii fon Solms-Braŭnfiels, žonki hałandskaha štathaltara Frederyka Hienryka Aranskaha, i hiercahini de Šeŭrez. Abiedźvie brali aktyŭny ŭdzieł u palitycy. U płanach było razarvać antyispanski chaŭrus Francyi i Niderłandaŭ dy padšturchnuć francuzskich huhienotaŭ da ŭzbrojenaha paŭstańnia pry padtrymcy ispancaŭ i hałandcaŭ. Ale niepasrednyja kantakty pamiž žančynami byli niemahčymyja sa zrazumiełych pryčyn. Mienavita tamu Bahusłaŭ Radzivił, što karystaŭsia vialikaj pryjaznaściu i davieram abiedźviuch, moh vystupić pasiarednikam pamiž imi.

Ci źviazvała kniazia z hiercahiniaj de Šeŭrez niešta, bolšaje za palityku, nieviadoma. Dvaccacihadovaja roźnica va ŭzroście naŭrad ci mahła takomu paspryjać. Zrešty, užo z 1646 hoda Brusel vabiŭ Radziviła ź inšaj pryčyny — jahonaje serca ŭžo zaniała novaja pryhažunia.

Suciešnik i siabar madam de Kiuzans

Bieatrys de Kiuzans ličyłasia adnoj z najpryhažejšych žančyn svajho času. Jaje žyćcio — historyja, adnačasova poŭnaja blasku i trahizmu, vartaja scenaru zachaplalnaha histaryčnaha sieryjała. U 1634 hodzie jana stała paluboŭnicaj hiercaha Karła IV Łatarynhskaha. Kachańnie było pałkim. Kab paźbiehnuć skandału, jaje maci vydała dziaŭčynu za prynca de Kantekrua, ale toj pamior usiaho praz dva hady. Vyzvaliŭšysia, Bieatrys pabrałasia šlubam z hiercaham Karłam, jaki ŭ hety čas znachodziŭsia na ispanskaj słužbie. Biez sumnievaŭ jana rušyła za im u vajennyja vypravy. Adnak Katalickaja carkva nie pryznała hetaha šlubu i navat na peŭny čas adłučyła hiercaha ad carkvy. Rašeńnie pra heta było admieniena tolki ŭ 1645 hodzie pry ŭmovie, što para rasstaniecca…

Pavialičyć

U 1646-m u Antvierpienie Bieatrys zatrymali ispanskija ŭłady. Za žančynu zastupiŭsia asabista Bahusłaŭ Radzivił, jaki ŭdzielničaŭ u pieramovach nakont jaje vyzvaleńnia. Z taho času samotnaja Bieatrys žyła ŭ Bruseli, dzie trymała ŭłasny arystakratyčny sałon, stałym naviedvalnikam jakoha staŭ kniaź Bahusłaŭ. Jak pisaŭ pra Radziviła i jahonyja adnosiny z madam de Kiuzans adzin z sučaśnikaŭ: «Kniaź toj byŭ pryhožy i zhrabny, vielmi pačcivy i hałantny… Pastajanna supravadžaŭ Bieatrys i staŭ adnačasova jaje suciešnikam i siabram». Cikavaja detal: Bieatrys była starejšaja za Bahusłava na šeść hadoŭ. Zrešty, jak i mnohija inšyja ŭpłyvovyja žančyny, ź jakimi byŭ źviazany Radzivił.

Supiernikaŭ u kniazia tut było šmat, navat siarod karaleŭskich asobaŭ. Adnym z tych, chto zachaplaŭsia pryhažościu i rozumam Bieatrys, byŭ prync Uelski, budučy anhlijski karol Karł II Ściuart.

Niaviesta dla kniazia: u pošukach pryncesy

Bahaćcie i tytuł rabili Bahusłava Radziviła zajzdrosnaj partyjaj. Na praciahu mnohich hadoŭ jon i jahonyja svajaki składali matrymanijalnyja płany, abjektam jakich byli zamiežnyja arystakratki pratestanckaha vieravyznańnia.

Adzin ź pieršych takich prajektaŭ skłaŭsia namahańniami paryžskaha dvara ŭ 1644—1645 hadach. Za kniazia svatali Marharytu de Rahan, spadčyńnicu huhienockaj haliny hetaj słavutaj siamji, što vyvodziła radavod ad daŭnich bretonskich hiercahaŭ. Kandydataŭ na jaje ruku z francuzskich pryncaŭ kryvi i niamieckich kniazioŭ była cełaja čarha. Adnak zamiest hučnych tytułaŭ dziaŭčyna abrała taho, kaho pakachała, — Anry Šabo, francuzskaha dvaranina našmat bolš ścipłaha pachodžańnia.

U 1647 hodzie kardynał (katalik, viadoma) Džulia Mazaryni, jaki maryŭ źviazać los Radziviła z Francyjaj, prapanoŭvaŭ jamu ruku «bahataj spadčyńnicy i dobraj huhienotki» Šarłoty de la Fors, dački viadomaha francuzskaha maršała Žaka-Nampara de Kamona. Pahałoski pra šlub chadzili ŭžo navat pry karaleŭskim dvary Rečy Paspalitaj. Adnak chutki adjezd na radzimu ŭ 1648 hodzie, dzie Radzivił apynuŭsia ŭ samaj vichury padziej, źviazanych z kazackim paŭstańniem dy vojnami z Rasijaj i Šviecyjaj, sarvaŭ hetyja płany.

Z toj ža pryčyny nie adbyŭsia i šlub z Maryjaj Hienryjetaj Ściuart, dačkoj karala Anhlii i Šatłandyi Karła I. Sama dziaŭčyna, praŭda, pryjazna pastaviłasia da zalacańniaŭ litoŭskaha kniazia. Jak pisaŭ pradstaŭnik jaje dvara na pieramovach, Radzivił byŭ vydatnym kandydatam: «małady ščodry prync pratestanckaha vyznańnia».

Pavialičyć

Šlub z pradstaŭnicaj panujučaha jeŭrapiejskaha doma moh by ŭźvieści Bahusłava Radziviła na samuju viaršyniu ijerarchii jeŭrapiejskaj arystakratyi. Heta taksama aznačała dynastyčny sajuz z pratestanckimi manaršymi dynastyjami Ściuartaŭ, Aranskich i Hahiencolernaŭ. I chto viedaje, moža, adnojčy heta značna pavialičyła b jahonyja šancy być abranym na pasad Rečy Paspalitaj…

I treba skazać, što svajaki i chaŭruśniki Bahusłava rabili padobnyja prapanovy. Tak, šviedski karol Karł Ch Hustaŭ, ź jakim źviazali los biržanskija Radziviły padčas kryvavych padziej siaredziny XVII stahodździa, svataŭ za Bahusłava svaju siastru Eleanoru Kaciarynu Pfalc-Cvajbrukienskuju. A paźniej jašče i siastru svajoj žonki, Hannu Darotu Halštejn-Hotarpskuju.

Svajak Bahusłava, brandenburhski kurfiurst Frydrych Vilhielm Hahiencolern, jaki pryznačyŭ jaho pruskim hienierał-hubiernataram u 1657 hodzie, svataŭ za Radziviła rodnuju siastru svajoj žonki. Havorka išła pra ruku Maryi Aranskaj, dački hałandskaha štahaltara Frederyka Vilhielma i Amalii fon Solms-Braŭnfiels (pra jaje zhadvali ŭžo raniej). U pasah Maryja pavinna była atrymać akupavanaje brandenburhskimi vojskami hrafstva Rehienštajn u Niamieččynie. Heta mahło b dać Bahusłavu Radziviłu padstavu stać paŭnavartasnym kniaziem Śviatoj Rymskaj impieryi ź miescam u rejchstahu — vialikaja mara, jakuju mieŭ jašče jahony baćka…

Zrešty, byli i dziasiatki inšych prapanoŭ, asabliva ad niamieckich pratestanckich dynastyj. Adnak kachańnie adšukałasia tam, dzie nichto jaho nie čakaŭ.

«Usim sercam kachanaja Hanusia»

Paśla śmierci hietmana Januša Radziviła, inicyjatara Kiejdanskaj unii sa Šviecyjaj i stryječnaha brata Bahusłava, toj staŭ adnym z apiekunoŭ adzinaj Janušavaj dački — Hanny Maryi.

Niečakana dla siabie ŭ 1660-ch hadach Bahusłaŭ zakachaŭsia ŭ svajačku. Nakolki heta byli ščyryja pačućci, my možam tolki zdahadvacca.

U kniazia, naturalna, byli i karyślivyja raźliki — zachavać bujnyja majontki kniazioŭny va ŭłasnaj dynastyi. Adnak historyja ich kachańnia ŭsio ž padajecca ščyraj.

Pavialičyć

Na šlachu zakachanych było niamała pieraškod. Pieradusim heta farmalna katalickaje vieravyznańnie Hanny Maryi, a taksama blizkaje svajactva. Niahledziačy na pratestanctva jaje baćki, dziaŭčynka pavodle žadańnia svajoj maci Kaciaryny Patockaj była achryščanaja ŭ katalictva. Dla šlubu patrabavaŭsia papski dazvoł, atrymać jaki pierakananamu kalvinistu Bahusłavu było niaprosta. Tym bolš što i šmatlikija polskija katalickija mahnaty dy jeŭrapiejskija pryncy maryli pabracca šlubam z bahataj kniazioŭnaj. Mieŭ tut svaje intaresy i karaleŭski dvor Rečy Paspalitaj, vakoł jakoha plalisia šmatlikija palityčnyja intryhi.

Pra pierypietyi i inšyja cikavyja staronki hetaj ramantyčnaj historyi nam viadoma ad dvuch hałoŭnych jaje ŭdzielnikaŭ — z pryvatnaj karespandencyi Bahusłava i Hanny Maryi. Liryčnyja, piaščotnyja, časam dziorzkija i sarkastyčnyja listy kniazia havorać nam pra sapraŭdnyja pačućci: «Najśviatlejšaja kniazioŭna, maja ŭsim sercam kachanaja Hanusia!.. Sardečna sumuju biez Vašamości, i zdajecca, što na adlehłaści majo kachańnie nie tolki nie jość prydumanym, ale štoraz umacoŭvajecca. Ciapier i chviliny ani ŭnočy, ani ŭdzień nie maju, kab nie dumać ab Vašamości…»

Pavialičyć

Urešcie zakachanyja damahlisia papskaha dazvołu i pabralisia šlubam 24 listapada 1665 hoda na ścipłaj cyrymonii ŭ Libavie (sučasnaja Lijepaja ŭ Łatvii). Ale ščaście było niadoŭhim. Maładaja časta chvareła. Praz dva hady padčas rodaŭ 27-hadovaja Hanna Maryja pamierła, pakinuŭšy samotnaha kniazia razam ź ich adzinaj dačkoj Ludvikaj Karalinaj, jakoj nakanavana było stać spadčyńnicaj vielizarnych uładańniaŭ baćkoŭ. Nieŭzabavie, u 1669 hodzie, ad sardečnaha prystupu pamior i sam Bahusłaŭ Radzivił. Mieŭ tady 49 hadoŭ.

Kachańnie Bahusłava Radziviła ŭ mastactvie

Asoba kniazia Bahusłava, jak i jahonaha stryječnaha brata Januša, viadomaja publicy pieradusim dziakujučy kłasičnamu ramanu polskaha piśmieńnika Hienryka Siankieviča «Patop», dzie abodva vystupajuć u jakaści hałoŭnych antyhierojaŭ. Jak pisaŭ aŭtar, «heta vialiki vajar i rycar, ale zusim nie palak…» Taki vobraz adno ŭmacavaŭsia šykoŭnaj ekranizacyjaj režysiora Ježy Hofmana. Bahusłaŭ pakazany ŭ całkam vydumanaj historyi jahonaha pałkaha žadańnia da Voleńki Bilevič, jakuju pryvablivaje svaim šarmam i padmanam. U ramanie i stužcy navat zhadvajucca niekatoryja realnyja pryhody kniazia, u tym liku i francuzskija arystakratki, jakija razhladalisia ŭ jakaści jaho patencyjnych niaviest. Adnak pra hety bok jaho sapraŭdnaha žyćcia daviedacca možna niašmat.

Pavialičyć

Spraviadlivaść u hetym sensie ŭznaŭlaje vydatny raman «Bahusłaŭ Radzivił: niamiecki prync ź Vialikaha Kniastva Litoŭskaha» cudoŭnaj ukrainskaj piśmieńnicy Iryny Danieŭskaj, pierakład jakoha na biełaruskuju movu tolki-tolki vyjšaŭ. U svajoj pracy nad ramanam, jakaja doŭžyłasia piać hadoŭ, aŭtarka vykarystoŭvała šmatlikija navukovyja publikacyi prafiesijnych historykaŭ i pieršakrynicy. Heta dazvoliła joj maksimalna dalikatna spałučyć uznoŭlenuju da drobiaziaŭ bijahrafiju hieroja, praŭdzivy partret epochi, z ducham žyvych avanturnych pryhod i ramantyčnych historyj. A ŭ centry ramana — Bahusłaŭ Radzivił i jahonyja pačućci.

Raman Iryny Danieŭskaj «Bahusłaŭ Radzivił. Niamiecki prync ź Vialikaha Kniastva Litoŭskaha» možna nabyć u internet-kniharni JANUSKEVIC.BY, a taksama ŭ hałoŭnych kniharniach Minska i ŭsioj krainy.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0