Markiory

«Biełaruskamu adradžeńniu nie chapała palitykaŭ», — pad takoj nazvaj partał tut.baj apublikavaŭ intervju žurnalista Kastusia Łaškieviča z Barbaraj Tornkvist-Pleva, doktarkaj słavistyki, prafiesarkaj kafiedry movy i litaratury, dyrektarkaj Centra jeŭrapiejskich daśledavańniaŭ šviedskaha univiersiteta Łunda. Siarod jaje navukovych prac — «Mova i identyfikacyja ŭ Biełarusi. Daśledavańnie historyi biełaruskaha nacyjanalizmu». Ja nie historyk i nie mahu davać prafiesijnuju acenku hetamu intervju. Ale ž niekatoryja pytańni ŭ mianie, jak u čytača, uźnikli. Najpierš, adnosna roli biełaruskaj movy.

U čym pamyłka?

Na dumku šviedskaha historyka, «mova nikoli nie była hałoŭnaj prykmietaj, jakaja adroźnivała biełarusaŭ ad susiednich narodaŭ. U adroźnieńnie ad litoŭcaŭ, čyja mova mocna vyłučałasia siarod movaŭ susiedziaŭ, biełarusy žyli na terytoryi sa słavianskimi dyjalektami. Bolš za toje, na pačatku XX stahodździa žychary biełaruskich viosak nie tolki nie viedali, ale i nikoli nie zadumvalisia, na jakoj movie jany razmaŭlajuć. Jany ličyli siabie „tutejšymi“ i byli ŭpeŭnieny, što havorać na niečym siarednim pamiž rasijskaj i polskaj movami». Dumka nie novaja — jana nie adnojčy ahučvałasia roznymi navukoŭcami ŭ roznyja časy. Ale ŭ zhadanym intervju razmova viadziecca pra toje, čym adroźnivałasia situacyja ŭ Biełarusi ŭ 1918 ad situacyi ŭ jaje susiedziaŭ.

Čamu ž biełarusy paciarpieli parazu, vybraŭšy movu ŭ jakaści hałoŭnaha nacyjanalnaha markiora (hetaje słova ŭžyvaje Tornkvist-Pleva), albo simvała dziaržaŭnaści? Darečy, u hetym samym vybary, na dumku historyka, była i hałoŭnaja pamyłka BNF na pačatku 1990-ch.

Paraŭnańnie ź litoŭcami, jak byccam, vyhladaje słušna. Ale ŭ intervju faktyčna abychodzicca prykład inšaha susieda — Ukrainy. Mimachodź uzhadvajecca tolki fakt, što ŭ Zachodniaj Ukrainie, jakaja ŭvachodziła ŭ skład Aŭstra-Vienhryi, isnavali ŭkrainskija škoły. Chiba tolki hetym tłumačycca niezaležnaja palityka sučasnaj ukrainskaj dziaržavy albo fienomien «aranžavaj revalucyi»?

Zrazumieła, budavańnie ŭkrainskaj dziaržaŭnaści jašče nie zavieršana, jašče tolki zakładajucca padmurki ŭkrainskaha kulturnickaha adradžeńnia, jašče nie źnikła pahroza terytaryjalnaj cełasnaści krainy. Jość i praciŭniki ŭkrainskaj movy. (Darečy, heta budzie važny test dla novaabranaha prezidenta Janukoviča — ci vykanaje jon svaje pieradvybarnyja abiacańni zrabić rasiejskuju movu aficyjnaj, to bok, druhoj dziaržaŭnaj u asobnych rehijonach?). Ale niemahčyma navat paraŭnać ciapierašni status ukrainskaj movy sa stanoviščam biełaruskaj.

Adny acenki — roznyja vysnovy

Spadarynia Barbara Tornkvist-Pleva robić važnuju zaŭvahu pra toje, što «farmulavańnie ideałahičnych markioraŭ i palityčnych zadač» — heta tolki pieršaja faza ŭ farmavańni nacyi. «Potym kulturnyja i ideałahičnyja ŭstanoŭki treba transfarmavać u palityčnaje dziejańnie. I tut nie abyścisia biez palitykaŭ — ludziej, jakija buduć nie tolki dumać ale i dziejać.

Ale krychu dalej u svaim interv́ju

Tornkvist-Pleva robić zakid biełaruskaj apazicyi: «zamiž taho, kab nakiravać enierhiju na zavajavańnie palityčnaj ułady, pabudovu demakratyčnych instytutaŭ, jany prykłali ŭsie siły na biełarusizacyju i nie atrymali razumieńnia ŭ hramadstva».

Varta zaznačyć, što spadarnyja Tornkvist-Pleva vykazvaje svaje mierkavańni vielmi karektna, nie naviazvajučy svaje acenki ci recepty. A voś niekatoryja palityki i palitołahi z krainaŭ Jeŭraźviaza vykazvajuć svajo mierkavańnie časam davoli biezapielacyjna. Ščyra vystupajučy za demakratyzacyju Biełarusi, dapamahajučy joj, jany ličać biełaruskuju movu čymści takim, što zaminaje palitycy. Mnie, naprykład, nie adnojčy asabista davodziłasia čuć ad zachodnich kaleh-žurnalistaŭ, što volnaja presa ŭ Biełarusi pavinna vychodzić pa-rasiejsku, u skrajnim vypadku — na dźviuch movach, kab nie adpužvać čytača. Havorać tak, byccam mnohija jeŭrapiejskija narody nie zaznali ŭ svajoj historyi moŭnaj dyskryminacyi.

Ale horš inšaje —

pradstaŭniki biełaruskaj apazicyi redka znachodziać arhumienty suprać takoha padychodu, čaściej navat padtrymlivajuć jaho. Heta da ich źviernuty słovy akademika Radzima Hareckaha ź lista ŭ haziecie «Narodnaja vola» (№ 30–31):" Nie mahu pryniać pazicyju lideraŭ mnohich partyj i ruchaŭ demakratyčnych sił, jakija karystajucca amal spres rasiejskaj movaj: maŭlaŭ, kab bolš ludziej ich zrazumieli. Ale sučasny stan biełaruskaj movy, nacyjanalnaj śviadomaści i naohuł biełaruščyny patrabuje, kab jany ŭ pieršych šerahach zmahalisia za Biełaruskuju nacyjanalnuju ideju, za sapraŭdnuju biełaruskuju Biełaruś. Treba zrazumieć, što demakratyčnaja, niezaležnaja kraina bieź biełaruskaj movy, bieź biełaruščyny — niemahčymaja. Zhubim biełaruskuju movu — zhubim Biełaruś!» (Vyłučana aŭtaram lista — V.T.;)

Jak bačym, acenki stanu biełaruščyny ŭ šviedskaha historyka i biełaruskaha akademika supadajuć. Vysnovy robiacca roznyja.

Adradžeńnie ci abudžeńnie?

Na zakančeńnie dazvolu sabie pracytavać knihu, jakaja, na pieršy pohlad, nie maje dačynieńnia da sučasnaj Biełarusi. Aŭtar hetaha vydańnia, pryśviečanaha historyi Italii, Valeryo Lintnier, piša, u pryvatnaści, pra fienomien Risorgimento — Abudžeńnia. U 1815 hodzie, paśla parazy napaleonaŭskaj Francyi i Vienskaha kanhresu, Italija faktyčna apynułasia pad pratektaratam Aŭstra-Vienhryi. Aŭstryjski kancler Mieternich pasłaŭ tudy sotni špijonaŭ i stvaryŭ sietku sakretnaj palicyi, kab u zarodku dušyć samu mahčymaść miaciežu. Dalej cytuju: «Supraćdziejańnie ustalavanamu paradku ŭnutry Italii, kaniečnie, isnavała, ale nikoli jašče apazicyjaniery nie byli tak padzieleny i źbity z pantałyku, dy i ŭ lubym vypadku ich było niašmat. Nievialikaj, ale važnaj častkaj apazicyi była hrupa pałkich, pa-ekstremiscku nastrojenych revalucyjanieraŭ, spoŭnienych samych lepšych pamknieńniaŭ. Hetyja naiŭnyja idealisty słaba raźbiralisia ŭ sistemie hramadskich adnosin i nie mieli nijakich taktyčnych navykaŭ, ale byli hatovy da zmovaŭ, ahitacyi i samych rašučych dziejańniaŭ, apantanyja idejaj pieramohi lubym koštam (…) Pry ŭsioj svajoj nieadukavanaści ŭ taktyčnych pytańniach i nietryvałaści pierakanańniaŭ hetyja šukalniki pryhodaŭ, u asnoŭnym pradstaŭniki siaredniaha kłasu, addanaściu da bieznadziejnych pačynańniaŭ zatym zaścierahli Italiju ad viartańnia da palityčnaj biaździejnaści ChVIII stahodździa». (V. Lintnier, Italija: istorija strany. S-Pb, 2008.)

Niahledziačy na chvalavańni 1820 i 1831 hadoŭ, Rysardžymienta, pavodle historyka, praz dva dziesiacihodździ viarnułasia da svajho pačatku, usio jašče pazbaŭlenaje narodnaj padtrymki. Ale

prablema była zusim nie ŭ italjanskaj movie (na joj užo tady drukavalisia haziety, stvaralisia šedeŭry opiernaha mastactva i paezii). Sprava była ŭ adsutnaści ŭ apazicyi ahulnaha asensavanaha prajekta budučaj Italii. Spatrebiłasia jašče čverć stahoddździa, kab uźnikła adzinaja italjanskaja dziaržava…

Darečy, na moj asabisty pohlad, termin «Abudžeńnie» bolš pasuje da pracesaŭ, jaki adbyvalisia ŭ Biełarusi ciaham apošnich dvaccaci hadoŭ, čym «Adradžeńnie», zapazyčanaje ź inšaj italjanskaj epochi.

Prafiesarka Tornkvist-Pleva kaža ŭ svaim intervju, što «abapirajučysia na nacyjanalnuju pamiać i historyju, možna raźvivać samaśviadomaść nacyi. I tolki tady, kali dziaržaŭnaści ničoha nie pahražaje, varta sprabavać prasoŭvać movu». Ale ci možna razarvać hetyja dźvie rečy? Mnie padajecca, heta toje samaje, što vynuć dušu ź cieła.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0