Smalančuk pra BNR: Adna i taja ž padzieja moža być i pieramohaj, i adnačasna — niaŭdačaj
25 sakavika ŭ Muziei Volnaj Biełarusi prafiesar i doktar histaryčnych navuk Alaksandr Smalančuk raspaviadaŭ pra parazy i pieramohi Biełaruskaj Narodnaj Respubliki. «BNR nie stała dziaržavaj, ale historyja na hetym nie zakančvajecca», — śćvierdziŭ vystupoŭca. Sustreča z historykam na Dzień Voli sabrała poŭnuju zału. «Biełsat» pabyvaŭ na imprezie.
«Viedajecie, historyja — takaja reč, jakaja nikoli nie skančajecca. Niešta prajšło, a potym prychodzić čas, kali raptam adčuvaješ, što toje, što było kaliści, žyvie amal što tut. Historykaŭ časta paprakajuć, što jany ŭvieś čas pierapisvajuć historyju. Ale heta narmalny, niepaźbiežny, zakanamierny praces, kali, kaniešnie, u heta nie ŭmiešvajecca dziaržava. Bo ŭ kožnaha novaha pakaleńnia — svaje pytańni. I tak budzie: praź niejki čas tema abviaščeńnia BNR budzie hučać pa-novamu. Tamu i kažu: historyja — reč, jakaja nie maje zakančeńnia. Zakančeńnie jaje niedzie ŭ budučyni, jak by paradaksalna heta ni hučała», — kazaŭ na samym pačatku Alaksandr Smalančuk.
«Akt rospačy» i «akt budučyni Biełarusi»
Vystupoŭca ŭspaminaŭ, jak u 2004 hodzie padčas navukovaj kanfierencyi, pryśviečanaj razhromu partyi Biełaruskaj sialanska-rabotnickaj hramady (1927), jon zapytaŭ udzielnikaŭ: «Jakuju padzieju biełaruskaj historyi XX stahodździa vy ličycie samaj vialikaj pieramohaj, a jakuju — najvialikšaj parazaj?» Smalenčuku zapomniŭsia adkaz historyka Aleha Łatyšonka. Aŭtar «Žaŭnieraŭ BNR» na pytańnie pra pieramohu adkazaŭ: «Kaniešnie, abviaščeńnie Biełaruskaj Narodnaj Respubliki!». Pierad tym, jak nazvać samuju vialikuju parazu, zadumaŭsia. I paśla paŭzy vydaŭ: «Abviaščeńnie BNR…».
«Hučyć paradaksalna. Niezrazumieła, čamu tak. Ale voś pra heta i varta razmaŭlać: čamu adna i taja ž padzieja moža być i pieramohaj, i adnačasna — niaŭdačaj», — razvažaŭ Alaksandr Smalančuk.
Abviaščeńnie niezaležnaści Biełaruskaj Narodnaj Respubliki 25 sakavika 1918 hoda Smalančuk razhladaje, z adnaho boku, jak «akt rospačy» (nadziei na stvareńnie supolnaj dziaržavy ź Litvoj raśsiejvajucca, bo niemcy ŭžo pryznali samastojnaść Litvy), z druhoha — jak «akt budučyni faktyčnaj Biełarusi».
«BNR nie stała dziaržavaj, ale adyhrała vielizarnuju rolu, bo stała, miž inšym, adnym z važnych čyńnikaŭ, jakaja prymusiła balšavikoŭ stvaryć SSRB — Savieckuju Sacyjalistyčnuju Respubliku Biełaruś, jak pieršapačatkova jana nazyvałasia… Heta vielmi važnaja pierajemnaść. Siońnia pra heta nie chočuć kazać. Ale ja ŭpeŭnieny, što i Ukrainskaja SSR paŭstała tolki tamu, što da hetaha była UNR, byŭ hietmanat Skarapadskaha, była baraćba za dziaržaŭnaść.
Balšaviki nikomu tak prosta ničoha nie davali. Vy zmahalisia za dziaržavu? Dobra, dajom vam dziaržavu — SSRB, BSSR. My razumiejem, kaniešnie, što heta była za «dziaržava». Tym nie mienš, heta było vielmi važna, bo BSSR stała asnovaj Respubliki Biełaruś. Tut jość niepasrednaja pierajemnaść…» — razvažaŭ Alaksandr Smalančuk.
«Stajać na hlebie demakratyčnaj Biełarusi»
Paźniej, cytujučy «trochi sumny» vierš Janki Kupały «I pryjdzie» («I pryjdzie novych pakaleńniaŭ Na naša miesca hramada»), napisany ŭžo za časami BSSR, Smalančuk padkreślić, što abviaščeńnie BNR — heta byŭ «krok u budučyniu, krok u Respubliku Biełaruś, i navat dalej». A niezaležnaja Respublika Biełaruś 1991 hoda ź simvałami BNR — bieł-čyrvona-biełym Ściaham i hierbam Pahonia — «była pieramohaj i viartańniem Biełaruskaj Narodnaj Respubliki».
«Voś našaja pierajemnaść i našaja tradycyja — BNR. I treba na heta aryjentavacca», — kazaŭ Alaksandr Smalančuk.
«Jak bačycie, nie atrymałasia heta adstajać. I taja kraina, jakaja pavinna była być demakratyčnaj, niezaležnaj, siońnia vyhladaje zusim inšaj, na žal. Ale jašče raz: historyja na hetym nie zakančvajecca», — zapeŭnivaŭ historyk.
U ścisłuju historyju pieramohaŭ i parazaŭ BNR Smalančuk uklučyŭ i raspoviedy pra losy jaje ajcoŭ-zasnavalnikaŭ — Antona i Ivana Łuckievičaŭ, Jazepa Varonku, Ramana Skirmunta, pra žyćcio i dziejnaść jakoha Alaksandr Smalančuk napisaŭ «taŭščeznuju knihu»
«Nikoli nie było adzinstva. Zaŭsiody byŭ raskoł i nizoŭ, i viarchoŭ. Toje, što, na žal, my i siońnia nazirajem. Choć, ź inšaha boku, viedajecie, možna zaklikać ich da adzinstva, ale razumieješ, što adzinstva nie moža być. Zaŭsiody jość roznyja pohlady. Tolki — što važna? Važna, kab ludzi spračalisia, stojačy na hlebie Biełarusi, demakratyčnaj i niezaležnaj. I kali stajać na hetaj hlebie, to zaŭsiody možna damovicca. Kali ŭsie jany na hetaj hlebie, kali va ŭsich adzin padmurak, a nie dumki pra svaje intaresy — tady možna damovicca. Kali nie — to nie», — kazaŭ Alaksandr Smalančuk.
Aŭtar čyrvona-zialonaha ściahu maluje partret Hitlera
Raspaviadajučy pra śmierć Ramana Skirmunta, zastrelenaha ŭ Pareččy ŭ 1929 hodzie, historyk zaŭvažaje: «Takoje ŭražańnie, što biełarusy sami stralali ŭ svaju budučyniu». I praciahvajuć, na žal, stralać.
«Kali siońnia čytajem pra represii ŭ Biełarusi, to zadaješ sabie pytańnie, chto hetyja «siłaviki», jakija robiać usio heta. Niadaŭna bačyŭ takich dvuch «hierojaŭ». Adzin 1989 hoda naradžeńnia, druhi — 1995-ha. Biełarusy, jakija vyraśli ŭ biełaruskaj dziaržavie. I što jany robiać?.. Možna vielmi doŭha, kaniešnie, kazać pra Kreml, pra Pucina i hetak dalej. I tut ja znoŭ viartajusia da Łastoŭskaha. Našaja historyja, naš los zaležyć tolki ad nas. Kali my sami stralajem u svaju budučyniu, to čaho možam čakać? I tamu zadača jadnańnia biełarusaŭ na niejkim hienietyčnym, nacyjanalnym ci inšym uzroŭni zastajecca i siońnia aktualnaj i vielmi važnaj», — śćvierdziŭ Alaksandr Smalančuk.
Ekskursy ŭ historyi i razvažańni pra suviaź histaryčnych padziejaŭ z sučasnaściu pramoŭca spałučaŭ z historyjami z žyćcia i raspoviedami pra sustrečy ź viadomymi asobami. Hetak, jon raspavioŭ pra niadaŭniuju razmovu ź fiłołaham i pierakładčykam Lavonam Barščeŭskim.
«Jon cikava raspaviadaŭ mnie pra ściahi. Jak viadoma, bieł-čyrvona-bieły ściah, jaki łukašenkaŭskaja prapahanda nazyvaje fašysckim, stvaryŭ Kłaŭdzij Duž-Dušeŭski, jaki padčas vajny chavaŭ u Koŭnie habrejaŭ, byŭ aryštavany niemcami i siadzieŭ u łahiery. Miž tym, aŭtar čyrvona-zialonaha ściahu mastak Mikałaj Husieŭpadčas vajny, chiba kab nie pamierci hałodnaj śmierciu, malavaŭ partrety niamieckich aficeraŭ. A potym, pa prośbie haŭlajtara Kube, namalavaŭ vialiki partret Hitlera, jaki padčas mitynhaŭ demanstravaŭsia na centralnaj płoščy Miensku. Razumiejecie? Jak ža ŭsio tut zabłytana ŭ našaj historyi…» — kazaŭ Smalančuk.
«Abapiracca na biełaruski narod»
«Jaki, na vašuju dumku, hałoŭny ŭrok z parazaŭ i niaŭdač BNR pavinny zasvoić ciapierašnija biełaruskija demakratyčnyja palityki?» — pytajemsia ŭ Alaksandra Smalenčuka adrazu paśla zakančeńnia sustrečy.
«Składanaje pytańnie, ale ja b skazaŭ, što adzin z hałoŭnych urokaŭ — heta ŭsio ž taki imknucca da jadnańnia svaich namahańniaŭ u baraćbie za niezaležnuju demakratyčnuju Biełaruś i abapiracca ŭ pieršuju čarhu na biełarusaŭ.
Kali apora — svoj biełaruski narod, navat kali jon raskidany siońnia pa ŭsim śviecie, to budzie pieramoha. Kali takoj apory nie budzie, kali nie budzie masavaj padtrymki idei niezaležnaści, demakratyčnaj Biełarusi, ciažka budzie čahości damahčysia. Heta, dumaju, usie palityki razumiejuć i bieź mianie», — padsumavaŭ Alaksandr Smalančuk.
Jon pryznaŭsia, što 108‑ia ŭhodki abviaščeńnia BNR adznačaje «z troški sumnym nastrojem», tamu što śviata hetaje treba adznačać u Biełarusi, «a takoj mahčymaści niama».
«Heta sumna, ale, viedajecie, ja ŭvieś čas sprabuju niešta niedzie pramaŭlać i kazać pra BNR, tamu što liču heta vielmi važnym. Vielmi važna, kab tema historyi BNR hučała, kab ludzi hetym žyli, tym bolš na Dzień voli. Bo heta častka našaha minułaha, našaj nacyjanalnaj pamiaci», — padahulniŭ Alaksandr Smalančuk.
28 sakavika ŭ Varšavie adbudziecca śviatočnaje šeście i śviatkavańnie 108‑j hadaviny abviaščeńnia Biełaruskaj Narodnaj Respubliki. Biełaruski marš na Dzień Voli startuje a 16‑j hadzinie z płoščy Troch kryžoŭ u Varšavie.
Ciapier čytajuć
Cciapan Łatypaŭ treci raz sprabavaŭ ździejśnić suicyd u turmie3
Cciapan Łatypaŭ treci raz sprabavaŭ ździejśnić suicyd u turmie
Časam niečakanaja historyja biełaruskich himnaŭ: «My vyjdziem ščylnymi radami», «Pahonia», «Žyvie Biełaruś», «Radzima maja darahaja», «Mahutny Boža» (ź VIDEA)1313
Kamientary
Miežy BNR, stalica ŭ Miensku, ściah, hierb, mova, Viarski marš , heta biezumoŭna naša stratehičnaja pieramoha.