Historyja taho, čaho mahło i nia być

Jašče 15 hod nazad źjaŭleńnie hetaj knihi było b niemahčymaje. A kali b jana raptam i vyjšła, to była b nie zrazumietaja dzievianosta dzieviaćciu pracentami svaich patencyjnych čytačoŭ. Siońnia, dumaju, bolš za pałovu pračytaŭšych jaje acenić adekvatna. Zdavałasia b, usiaho 15 hadoŭ, ale jakich hadoŭ!

Sprava ŭ tym, što ramantyzm pačatku 90-ch byŭ drennaj hlebaj dla navukovaj abjektyŭnaści. Tady na ich nie było ni času, ni hramadzkaj patreby. Ale “chałodny duš” łukašyzmu prynios svaju karyść, bo dazvoliŭ razhledzieć toje, čaho nie było vidać z vyšyni nacyjanalna-emacyjnaha ŭzdymu.

Uvohule, kniha Bułhakava jašče raz davodzić tuju iścinu, što historyja i histaryjahrafija — nie adno i toje ž, i kožnaja epocha hladzić u minułaje praz svaje admysłovyja “linzy”, vypinajučy adno, zatulajučy druhoje, ihnarujučy treciaje. Takim čynam, pamiž historyjaj sapraŭdnaj i historyjaj aficyjnaj (ci prynamsi papularna-masavaj) moža lažać vializnaja prorva. Voś Bułhakaŭ i sprabuje pierakinuć chistkija mastki praź jaje, nabliziŭšy nas da “niahlancavaj” historyi nacyjanalizmu. Apošnija 15 hod biełaruskich realij dy sučasnyja sacyjalna-histaryčnyja padychody dazvolili pa-novamu zirnuć na mnohija “aksijomy” i, zdavałasia b, biassprečnyja fakty našaj minuŭščyny.

Vialiki plus tvoru — pastajannaja prysutnaść eŭrapiejskaha kantekstu, šyrokaje cytavańnie suśvietna-viadomych aŭtaraŭ, paraleli z nacyjatvorčymi ruchami inšych narodaŭ. Adnosnaja niešmatlikaść rasiejskich spasyłak i krynic — taksama chutčej plus. Bo mitalahičnyja “zavały” rasiejskaj histaryjahrafii badaj samyja vialikija i zapuščanyja, a ichni razbor tolki b uskładniŭ hałoŭnuju zadaču knihi — vyvieści “na čystuju vadu” biełaruski nacyjanalizm.

“Čystaja vada” akazałasia nia vielmi hłybokaj, a jak dla nacyjanalistaŭ “pieršaha postsavieckahapryzyvu” (1988—1994) — to prosta katastrafična płytkaj. Jak ža tak, našamu nacyjanalizmu niama i sta hadoŭ? A Vitaŭt Vialiki, Leŭ Sapieha i navat (!) Kalinoŭski z Bahuševičam nie byli biełaruskimi nacyjanalistami? Nu, spadarstva, heta ž pravakacyja! Niajnakš “małady daśledčyk” prypisany da Administracyi prezydenta...

Ale kali ŭvažliva pračytać knihu i asensavać aŭtarskija vysnovy, to ź imi ciažka nie pahadzicca: biełaruski nacyjatvorčy praces va mnohim unikalny, składany i zapoźnieny. Na fonie inšych sučasnych nacyjanalizmaŭ na našaj terytoryi — polskaha, rasiejskaha, ukrainskaha (a ŭ XIX—XX st. byŭ jašče i habrejski) — jon sapraŭdy vyhladaje junym i kvołym. Aptymizm pieršych hadoŭ našaj niezaležnaści byŭ zanadta paśpiešlivy, a niaŭdačy nastupnych byli badaj zakanamiernyja. Adnak tvor Bułhakava — nia rekvijem pa biełaruskim nacyjanaliźmie, heta chutčej žorstki samaanaliz, śmiełaść jakoha śviedčyć pra staleńnie samaho pracesu nacyjatvareńnia. Tak, jon razburaje mnohija stereatypy i pryhožyja karcinki, stvoranyja papiarednikami, ale pakidaje “zazor” pamiž hłuchoj ścianoj rasiejskaha kalanijalizmu i ružovymi marami rańniaha niezaležnictva. Mienavita miž imi možna ŭhledzieć perspektyvy Biełarusi, i tolki pracujučy na pašyreńnie hetaj “ščyliny” možna dasiahnuć realnych vynikaŭ u nacyjatvareńni.

Jaki vybar maje siońnia małady biełarus? Pasialicca ŭ rasiejskaj “kamunałcy”, što dała raskolinu, pasprabavać patrapić u supersučasny amerykanski “chmaračos”, abo zastacca tut, na razbersanaj budoŭli, dzie tolki zakładzieny padmurki i ledź nabyvaje rysy “pieršy biełaruski pavierch”. Dla tych, chto ŭsio razumieje i maje dastatkova siłaŭ dy ciarpieńnia — adkaz vidavočny. Chacia žyć z kamfortam tut sapraŭdy pakul ciažka. Ale ž jaki prastor dla tvorčaha rostu i samarealizacyi! Kolki jašče nie napisana, nie adbudavana, nia zroblena! Banalna, i ŭsio ž fakt — Biełaruś nacyjanalnaja “calina”, jakaja lažyć pad nahami. Adkryć jaje dla masavaha tvorcy i spažyŭca — voś zadača-minimum na bližejšyja 10 hod.

Navukovy charaktar knihi Bułhakava nia robić jaje masavaj. Kaniečnie, možna było b pasprabavać zrabić ź jaje karotki, papularyzatarski varyjant, ale spraščeńnie terminaŭ, skaračeńnie abjomu, kolkaści spasyłak i krynic pryvioŭ by da skažeńnia sensu i prafanacyi hałoŭnych idej. Vyjšła b jašče adna “hlancavaja karcinka”, suprać čaho tak nastojliva vystupaje aŭtar.

Što tyčycca toj dumki, što biełaruski nacyjanalizm jość źjavaj štučnaj i chimernaj, nakštałt “vydumki jakichści dzivakoŭ”, to lubaja nacyjanalnaja ideja, rasiejskaj, biełaruskaja, papuaskaja ci amerykanskaja, heta zaŭždy vydumka. Kab nie było ni “Našaj Nivy”, ni BNR, ni BSSR, to nie było b i ŭsiaho inšaha. Całkam vierahodna, što historyja mahła pajści druhoj kalainaj. Ale ž biełaruskaje “ciesta” — naš narod — byŭ zaŭsiody, i “droždžy”, kinutyja Bahuševičam, chaj i zapoźniena, ale zapracavali — Biełaruś adbyłasia! Jak by heta kamu ni mulała, ale siońnia — jana realnaść, ź jakoj vymušanyja mirycca i zyčliŭcy, i niadobrazyčliŭcy našaha šlachu.

Mahiloŭ

* * *

Bułhakov Valer. Istorija biełorusskoho nacionalizma. -- Vilnius: Institut biełorusistiki, 2006.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0