Sučasnaja architektura pryzvyčaiła nas da bietonu i škła z pretenzijaj na viečnaść. Adnak samaja prestyžnaja architekturnaja ŭznaharoda siońnia dastałasia čałavieku, čyje budynki i formami, i vykarystanymi materyjałami nahadvajuć časovy prystanak kačeŭnika, napaŭrealnyja, efiemiernyja miražy.
Žury Pryckieraŭskaj premii, jakuju časta nazyvajuć architekturnym Nobielem, abviaściła łaŭreatam 2026 hoda čylijskaha architektara Śmiljana Radziča Kłarka.
Radzič naradziŭsia ŭ Santjaha ŭ 1965 hodzie ŭ siamji imihrantaŭ: jahony dzied prypłyŭ u Paŭdniovuju Amieryku z charvackaha vostrava Brač, a pa matčynaj linii ŭ jaho brytanskija karani. Mahčyma, što mienavita hetaja niapeŭnaja etničnaja hleba i sfarmiravała jahony ŭnikalny śvietapohlad.
Tam, dzie inšyja šukajuć manumientalnaści, jon bačyć pryhažość u krochkaści. Tam, dzie kalehi ŭzvodziać cykłapičnyja viežy, kab paciešyć ułasnaje eha, Radzič stvaraje abjekty, zdolnyja rastvarycca ŭ łandšafcie.
Architektura jak hość
Paradyhma budaŭnictva stahodździami hruntavałasia na idei panavańnia čałavieka nad pryrodaj. Radzič prapanuje pryncypova inšy padychod, jaki staršynia žury Alechandra Araviena trapna acharaktaryzavaŭ jak viartańnie da niazvodnych asnoŭ čałaviečaha isnavańnia.
Budynak u Radziča nie panuje nad atačeńniem, jon — hość. Hość, jaki razumieje, što pryroda, klimat i histaryčny kantekst byli tut da jaho i zastanucca paśla.
Najbolš jaskrava hetaja fiłasofija prajaviłasia ŭ jahonym samym viadomym jeŭrapiejskim prajekcie — paviljonie halerei Serpentine u Łondanie ŭ 2014 hodzie. Radzič pastaviŭ napaŭprazrystuju škłovałakonnuju abałonku, padobnuju da hihanckaha kokana abo kavałka pierhamientu, na vielizarnyja nieapracavanyja kamiani z karjera.
Cikava nazirać, jak sutykajucca dva śviety: čylijskaja impravizacyja i brytanskaja biurakratyja. Radzič uspaminaŭ, jak u Łondanie jamu dali ŭsiaho dzień na toje, kab vybrać dzieviać vałunoŭ u karjery.
U Čyli jon moh by pamylicca, viarnucca, zamianić kamień, adaptavać prajekt na chadu, bo tam kultura samabudaŭnictva dazvalaje mianiać ułaścivaści materyjałaŭ prosta na placoŭcy.
U Jeŭropie ž inžyniery patrabavali taŭščyni abałonki ŭ sorak milimietraŭ dla biaśpieki, što ledź nie źniščyła zadumu, bo rabiła kanstrukcyju nie prazrystaj, a hłuchoj.
Hety praces staŭ dla jaho sutyknieńniem z «limitami biaśpieki», u toj čas jak sapraŭdnaje mastactva, pavodle Radziča, zaŭsiody pracuje na «limitach niebiaśpieki» abo niaŭpeŭnienaści.
Paharda da stylu
Kali vy pasprabujecie vyłučyć «styl Radziča», vy pacierpicie fijaska. Jon śviadoma paźbiahaje paŭtareńniaŭ i admaŭlajecca ad prajektaŭ, kali zakazčyk prosić zrabić jamu «formu, jakuju jon niedzie bačyŭ».
Zamiest formy Radzič pradaje atmaśfieru. I vielmi časta stvaraje jaje razam sa svajoj žonkaj, skulptaram Marsełaj Karejaj. Miaža pamiž architekturaj i skulpturaj u ich prajektach ścirajecca nastolki, što niemahčyma zrazumieć, dzie zakančvajecca prahmatyka architektury i pačynajecca čystaja estetyka.
Uziać choć by restaran Mestizo ŭ Santjaha, pabudavany jašče ŭ 2006 hodzie. Radzič uziaŭ hihanckija vałuny i zrabiŭ ich apornymi kałonami dla čornaha, hieamietryčnaha dachu.
Zakazčyk pieršapačatkova nie chacieŭ, kab restaran prahladaŭsia z darohi, i architektar znajšoŭ hienijalny vychad: jon intehravaŭ u interjer elemienty eksterjera. Kamiani niby adznačajuć miažu z pryrodnym atačeńniem i adnačasova praciahvajuć jaho ŭnutry restarana. Naviedvalnik znachodzicca ŭ pamiaškańni, ale adčuvaje siabie jak na adkrytaj terasie, siarod pryrody.
Nie mienš paradaksalny i «Dom dla paemy ab pramym kucie», uźviedzieny ŭ lesie Vilčesa. Heta čornaja manalitnaja struktura, schavanaja siarod dreŭ, jakaja nahadvaje dziŭnuju doślednuju stancyju. Zamiest taho kab rabić vielizarnyja vokny da padłohi, jak taho patrabuje sučasny hłamurny minimalizm, Radzič stvaryŭ toŭstyja ścieny z nakiravanymi ŭvierch prajomami. Tak jon adrezaŭ vizualny šum lesu, pakinuŭšy žycharam tolki nieba, śviatło i huki lesu i stvaryŭšy fizičnaje adčuvańnie abaronienaści.
Cyrk zamiest pafasu
Radzič vidavočna iranizuje nad pafasam «vialikaj architektury». Jaho zachaplajuć časovyja pabudovy: namioty, kijoski, šatry vandroŭnych cyrkaŭ. Jon nie baicca pracavać z tannymi, krochkimi abo niezvyčajnymi materyjałami.
Kali ŭ jaho źjaviłasia zadača rekanstrujavać paškodžany ziemlatrusam histaryčny asabniak pačatku XX stahodździa ŭ Santjaha pad kulturny centr NAVE, jon nie staŭ imitavać daŭninu. Radzič zachavaŭ źniešniuju škarłupinu, vyčyściŭ nutro pad sučasnyja prastory dla repietycyj, a na dachu… raźbiŭ terasu, jakuju nakryŭ sapraŭdnym strakatym cyrkavym šatrom. Hety žest — niby aplavucha akademičnaj restaŭracyi, jon uvodzić atmaśfieru śviata i časovaści tudy, dzie pavinien byŭ panavać aficyjoz.
Padobnaja hulnia ź niemateryjalnym adbyłasia i padčas pracy nad pašyreńniem Čylijskaha muzieja dakałumbavaha mastactva. Zamiest taho kab uzvodzić novy abjom pobač z histaryčnym kałanijalnym budynkam, architektar pajšoŭ pad ziamlu, stvaryŭšy tam novyja halerei.
A ŭnutrany dvor jon pierakryŭ prazrystaj pnieŭmatyčnaj paduškaj. Čałaviek nie bačyć ciažkaha dachu, jon bačyć tolki śviatło, jakoje miakka raśsiejvajecca nad ekspanatami, što stahodździami lažali ŭ ciemry.
Dalej hetaja tema raźviłasia ŭ prajekcie Guatero — hihanckim nadzimanym paviljonie dla Čylijskaha architekturnaha bijenale ŭ 2023 hodzie. Heta ŭžo nie zusim budynak, heta architekturnaje asiarodździe, jakoje trymajecca vyklučna na cisku pavietra.
Pryvidy suprać chmaračosaŭ
U śviecie, dzie architektary-zorki kirujuć karparacyjami z sotniami supracoŭnikaŭ i štampujuć prajekty ad Piekina da Dubaja, Śmiljan Radzič vyhladaje amal pustelnikam.
Jon śviadoma trymaje štat svajho biuro ŭ miežach piaci-dvanaccaci čałaviek, kab asabista ŭdzielničać u kožnym etapie. Jon hadami źbiraje malunki i eskizy «radykalnaj architektury» 1960‑ch hadoŭ, zasnavaŭšy dla ich śpiecyjalny Fond krochkaj architektury.
Radzič adkryta kpić sa straści kaleh da chmaračosaŭ, nazyvajučy ich simvałam faličnaj ułady i žadańnia «kiravać horadam».
Svoj adziny prajekt viežy dla pahorka San-Krystobal u Santjaha jon nazvaŭ «pryvidam». Heta tentsiehryci-struktura (ad anhlijskaha tensional integrity — napružanaja cełasnaść) z šeraj stali, jakaja ŭ pachmurnaje nadvorje pavinna była prosta źnikać z vačej, nie pakidajučy šnaraŭ u niebie.
Navat kali jamu davodzicca pracavać z maštabnymi hramadskimi budynkami, jon robić ich pryhłušanymi. Rehijanalny teatr Bijabija ŭ Kansiepśjonie, zavieršany ŭ 2018 hodzie, abhornuty ŭ napaŭprazrysty polikarbanat. Udzień jon vyhladaje jak strymany abjom, što chavaje svaju sutnaść, a ŭnačy pieratvarajecca ŭ hihancki lichtar, jaki miakka aśviatlaje ŭźbiarežža raki. Nikakaj manumientalnaści, tolki hulnia śviatła, cieniu i huku.
Rašeńnie Pryckieraŭskaha kamiteta ŭ 2026 hodzie nahadvaje architektaram, što ŭ časy tatalnaj palaryzacyi, ekałahičnych kryzisaŭ i sacyjalnaj tryvohi, nam nie patrebny novyja vaviłonskija viežy. Nam patrebnyja prytułki — časam dziŭnyja, časam niedaskanałyja, ale nadzielenyja emacyjnaj intelektualnaściu.
U architektura Śmiljana Radziča ŭsie my tolki časovyja hości, jakim treba navučycca žyć na hetaj ziamli cicha i z pavahaj.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
Vychadcy z «Alfa» KDB Biełarusi zajmajuć kiraŭničyja pasady ŭ novym rasijskim supiersakretnym śpiecpadraździaleńni, pryznačanym dla zabojstvaŭ za miažoju13
Kamientary