Nobiel-2011: «Mnoha takich vieršaŭ zapar nie pračytaješ»
Nobieleŭskuju premiju pa litaratury atrymaŭ Tumas Transtromier, najbujniejšy šviedski paet XX stahodździa.
Nobieleŭskuju premiju Tumas Transtromier
atrymaŭ za toje, što praz svaje «źmiastoŭnyja prazrystyja vobrazy jon daje nam novaje razumieńnie rečaisnaści».Pra heta, a 14.00 abvieściŭ na
Tumasu (Tomasu) Transtromieru — 80 hadoŭ (jon naradziŭsia 15 krasavika 1931 h. u Stakholmie) — najbujniejšy šviedski paet XX stahodździa.
Pavodle asnoŭnaj prafiesii —pracavaŭ u hetaj jakaści spačatku ŭ turmie dla niepaŭnaletnich, paźniej — z asobami, jakija atrymali ciažkija (časam nievylečnyja) kalectvy na pracoŭnych miescach.lekar-psichołah ;
Prafiesijny pijanist.
Paśla ciažkaha insultu ŭ pačatku1990-ch ,z-za jakoha ŭ jaho adniałasia pravaja častka cieła, havorka i zdolnaść vałodać piarom, navučyŭsia pisać levaj rukoj.
Transtromier —
łaŭreat usich asnoŭnych litaraturnych premij, što prysudžajucca ŭ Skandynavii.Jaho vieršy vyjšli ŭ zbornikach «17 vieršaŭ» (1954), «Tajamnicy ŭ darozie» (1958), «Niaskončanaje nieba» (1962), «Huki i ślady» (1966), «Zmročnazorki» (1970), «Ściežki» (1973), «Bałtyjskija mory» (1974), «Barjer iściny» (1978), «Dziki rynak» (1983), «Žyvym i miortvym» (1989) dy inšych.
* * *
«Rašeńnie Nobieleŭskaha kamiteta pakinuła vielmi pazityŭnaje ŭražańnie, — kaža paet, staršynia Biełaruskaha— Praŭda, premiju znoŭ atrymaŭ šviedski litaratar. Ale heta adzinaja špilka, jakuju tut možna ŭtačyć.PEN-centru Andrej Chadanovič.
Daŭno skłałasia situacyja, što Nobiel — suma kanjunktury: palityčnaj, hiendernaj, inšaj. Nobiel dajuć nibyta nie tvorcu, a idei, ruchu, połu, rehijonu.U vypadku z Tomasam (
Heta adzin z zasłužanych žyvych kłasikaŭ suśvietnaj litaratury.Jaho paezija — rafinavanaja, elitarnaja, patrabuje duchoŭnaha saŭdziełu čytača.
U Biełarusi paetam taho ž kulturnaha pola źjaŭlajecca Aleś Razanaŭ».
***
T.Transtromier staŭ vośmym pradstaŭnikom Šviecyi, što atrymaŭ Nobiela pa litaratury. Premiju ŭ litaratury atrymlivali: Sielma Łahierlof (1909), Karł Hustaŭ Viernier fon Chiejdenstam (1916), Eryk Aksiel Karłfielt (1931), Pier Łahierkvist (1951). Ejvind Junsan i Chary Marcinsan (1974), u 1966 h. Nobiela atrymała Neli Zaks — niemka, što ŭ 1940 h. emihravała ŭ Šviecyju.
Daznaŭšysia pra toje, što jaho ŭhanaravali Nobielem,
Transtromier byŭ «ździŭleny i ŭražany».
* * *
Pamier Nobieleŭskaj premii sioleta — 10 miljonaŭ šviedskich kron ($1,4 młn).
Cikava, što
imia Transtromiera ŭhadali bukmiekiery — takoje zdarajecca vielmi redka.Heta ŭsiaho čaćvierty vypadak za adzinaccać hadoŭ, kali im udajecca słušna vyznačyć imia łaŭreata litaraturnaha Nobiela. U apošnija dni Transtromier vyjšaŭ na pieršuju pazicyju ŭ rejtynhu brytanskaj bukmiekierskaj kantory Ladbrokes.com, jakaja, hruntujučysia na adkrytaj infarmacyi, składaje svoj śpis favarytaŭ. Niekalki tydniaŭ pieršaje miesca zajmaŭ siryjski paet Adonis, što, jak ličyłasia, mieŭ vialikija šancy z pryčyny palityčnych padziej u arabskim śviecie. Ale ŭ apošnija dni Adonis straciŭ pieršynstvo i syšoŭ na
* * *
Pierakładčyk Lavon Barščeŭski pierastvaryŭ vieršy Tumasa Transtromiera
«Transtromier — paet vielmi tradycyjny, vielmi skandynaŭski.
Čytajučy, adčuvaješ usiu hetuju šyryniu — mora, skały, nieba… Ź inšaha boku, adčuvajecca i niepaśpiešlivy skandynaŭski tempieramient: mnoha hetych vieršaŭ zapar nie pračytaješ», — adznačaje pierakładčyk.
Vieršy Tumasa Transtromiera ŭ pierakładzie Lavona Barščeŭskaha
Štorm
Raptam dub vandroŭniku napatkaŭsia
Staražytny — jak łoś skamianieły ŭ karonie
Pierad krepaściu vieraśnioŭskaha mora
Štorm paŭnočny. Para, kali ŭ arabinaŭ
Hronki vianuć. I toj, chto nie śpić unočy,
Čuje tupat suzorjaŭ u stojłach vysoka
Viečar — ranak
Mačta poŭni zhniła, skamiečany vietraź.
Kirla pjanaja preč nad vadoj pamknuła.
Uvieś abvuhleny ŭ mosta jazyk. Zmahłosia
U ciemry kustoŭje.
Preč pa schodach. Zołak hrukaje ŭ bramu
Mora bjecca ŭ hranit. Sonca čutno pablizu.
Bohi leta ŭ smuzie, što visić nad moram,
Vobmackam chodziać.
Ostinato*
Koršak kropkaj u niebie kružlaje. Pad joju
Mora chvali ŭ śviatło z hrukatańniem kocić,
Z fukusu abroć žuje dy špurlaje
Pienaj na bierah. Zmrok achutaŭ ziamlu -jaho vymiarajuć
Kažany. Koršak ścich, staŭ samotnaj zorkaj.
Kocić mora z hrukatam chvali j špurlaje
Pienaj na bierah.
* ostinato (it.) bieśpierapynnaje
Hohal
Pinžak paciorty jak voŭčaja zhraja.
Tvar jak marmurovaja plita.
Jon siadzić u kole svajho piśma ŭ hai što šalaścić
naśmiešliva j pamyłkova,
a duša raździmajecca niby papiera niehaścinnymi
pasažami.
Voś sonca kradkom jak lisica zachodzić nad hetym krajem,
zapalvaje na jmhnieńnie travu.
Suśviet zapoŭnieny rahami dy ŭjukam, a pad imi
kocicca vazok pryvidna siarod baćkavych
aśviečanych uładarańniaŭ.
Pieciarburh raźmieščany na tym samym hradusie šyraty što j źniščeńnie
(ci bačyŭ ty prahažość hetaj viežy nachilnaj?)
i paŭz zaledzianiełyja kvartały jašče płyvie niby mieduza
biadniak u svaim šyniali.
I tut, zachutany ŭ pasty, jon jak daŭniej atočany hurtami śmiechu,
dy jany
Chistki ludzki kaŭčeh.
Zirni, jak morak amal što apalvaje zimovuju vulicu dušaŭ.
Tamu siadź u svaju vohniennuju kalaśnicu j pakiń ziamlu!
Asamotnieny šviedski dom
Harmidar čornych chvojaŭ
i dymnych promniaŭ poŭni.
Tut panikłaja chatka staić
zdajecca biez prykmiet žyćcia.
Pakul rosy ŭranku źviniać
i stary dryhotkaj rukoju
rasčyniaje vakno j adpuskaje
dy vypuskaje jaho.
A niedzie na śviecie staić
chatka novaja vyparajučysia
aziornym matylkom
što ŭjecca pry jaje rahu
pasiarod lesu što pry śmierci
tam dzie hnićcio čytaje
praz akulary soku
vyśvidravany ŭ kary pratakoł.
Leta ź bialavymi daždžami
albo navalničnaja chmara ŭ samocie
nad sabakam što breša j breša.
Ziernie ŭbivajecca ŭ ziamlu.
Uschvalavanyja hałasy, tvary
latuć pa telefonnych dratach
na kryłcach maleńkich imklivych
praz tarfianikaŭ doŭhija mili.
Dom na vyśpie račnoj. U padmurku
zmročna maŭčać kamiani.
Kurodym
papiery lesu tajemnyja.
Doždž viartajecca ŭ nieba.
Śviatło ŭzdoŭž raki vijecca.
Chatka na stromie naziraje
za biełymi bykami vadaspadu.
Vosień sa špačynaju chieŭraj
što trymajuć zołak u strachu.
Zakalaniełyja ludzi
ruchajucca ŭ teatry cieniaŭ.
Chaj adčujuć jany biez strachu
tyja niabačnyja kryły
dy Boskuju enierhiju
što vyzvaliłasia ŭnačy.
Kali jon pa spatkańni pajšoŭ dołu vulicaj
śnieh kružlaŭ u pavietry.
Zima nadyšła pakul jany
lažali ŭ abdymkach adno ŭ adnaho.
Noč zichcieła bieliznoju.
Jon pajšoŭ ad uciechi.
Uvieś horad kaciŭsia pad adchon.
Uśmiešlivyja minaki —
Paśmichalisia ŭsie
Było volna!
I ŭsie pytalniki zaśpiavali pra Boskaje jsnavańnie.
Hetak dumaŭ jon.
Prarvałasia muzyka
i doŭhimi krokami rušyła
ŭ śniežnuju zamieć.
Usio ŭ vandroŭcy da noty do
I strełka dryhotkaja kompasu
nastroiłasia na do.
Hadzina zvyš pakutaŭ.
Było lohka!
Paśmichalisia ŭsie
Z hary
Ja staju na hary j hladžu na zatoku.
Łodki lažać na pavierchni leta.
«My samnambuły. Ruchajemsia za miesiacam».
Tak kažuć biełyja vietrazi.
«My padkradajemsia da sonnaha domu.
My stukajemsia navierch, u dźviery.
My schilajemsia da svabody».
Tak kažuć biełyja vietrazi. Adzin raz ja ŭbačyŭ, jak žadańni płyvuć pad vietraziem.
Jany trymajucca taho samaha kursu — tolki być na płavu.
«My ciapier raźbityja. I nikoha z nami».
Tak kažuć biełyja vietrazi.
Pavolnaja muzyka
Dom začynieny. Sonca prabivajecca ŭ jaho praz šyby
i nahravaje vierch piśmovaha stała
što dosyć mocny kab trymać ciažar čałaviečych losaŭ.
Siońnia my staimo na doŭhim raźlehłym adchonie.
Šmat chto apranuty ŭ čornaje. Možna zastavacca na soncy j dramać
i viedać jak jano pavolna dźmiecca napierad.
Ja zredku padychodžu da vady. Dy ciapier ja tut,
siarod vialikich kamianioŭ ź cichamirnymi chrybtami —
kamianioŭ što pacichu prybłukali nazad i vyjšli navierch iz chvalaŭ.
Pierakład Lavona Barščeŭskaha, pavodle kamunikat.org
Ciapier čytajuć
«Na 15 chvilin vyklučyli śviatło — boža moj, z Ukrainaj paraŭnali». Łukašenka patłumačyŭ, kolki ekanomić na vuličnym aśviatleńni45
Kamientary