Dežaviu

Sankt‑Pieciarburh u subotu nahadaŭ Miensk uzoru 1997 hodu. Kamentuje Vital Taras.

«Hety horad – naš»

«Udzielniki maršu, zamiest taho, kab rušyć na 4‑iu Savieckuju, jak było zajaŭlena, pajšli prosta – pa prajeznaj častcy Lihaŭskaha praspektu. 4‑ia Savieckaja była pierakrytaja «Urałom» AMONu, adnak milicyja nie čakała, što demanstranty pojduć na Lihaŭski. Kab spynić ich, OMON vystaviŭ ačapleńnie vakoł stancyi metro «Płošča Paŭstańnia». Adnak natoŭp prarvaŭ ačapleńnie i kala trochsot čałaviek vyjšli na Nieŭski praspekt. Ad pačatku akcyi milicyja abviaščała praz mehafon, što akcyja zabaronienaja ŭładami, i što dazvoleny mitynh la Finlandzkaha vakzału. Adnak tudy nichto nie pajšoŭ. Siarod udzielnikaŭ šeścia było šmat pensijaneraŭ. Razhornutyja ściahi partyjaŭ, skandujucca lozunhi…»Hańba!», «Heta – naš horad». Milicyi ŭdałosia spynić ruch kalony pa Nieŭskim praspekcie. Udzielnikaŭ akcyi sadziać u milicejskija aŭtobusy, milicyjanty nakidvajucca na ich z dručkami».

Kali ŭ hetym infarmacyjnym paviedamleńni pamianiać Lihaŭski praspekt na vulicu Bahdanoviča, a Nieŭski – na praspekt Skaryny, uražańnie takoje, što dziejańnie adbyvajecca nie ŭ Sankt‑Pieciarburhu ŭviesnu 2007‑ha, a dziesiać hadoŭ tamu ŭ Miensku. A kali jašče dadać, što siarod udzielnikaŭ «Maršu niazhodnych» byŭ zaŭvažany były premjer‑ministar Rasiei Michaił Kaśjanaŭ dy ŭspomnić pra ŭzdieł u kolišnich apazycyjnych akcyjach biełaruskaha eks‑preḿjera Michała Čyhira – ŭražańnie «dežaviu» budzie poŭnym.

Nie da ironii. Apošnija padziei j dyskusija vakoł ich u asiarodku apazycyi, ci šyrej – intelektualnych kołach Biełarusi vymušajuć havaryć ab tym, što našaje hramadzkaje žyćcio niby viarnułasia na dziesiać i bolej hadoŭ nazad. Možna było b kazać, što historyja, u tym liku historyja hramadzkaj dumki, pavodle zakonaŭ dyjalektyki raźvivajecca ŭ vyhladzie śpirali. Ale prychodziać da hałavy bolš prostyja paraŭnańni – naprykład, z pačatkovaj škołaj, prahulanymi ŭrokami dy vučniami, jakich pakinuli ŭ taje samaje klasie na druhi, abo treci hod.

Dziesiać hadoŭ tamu jšła čačenskaja vajna. Dahetul niama dakładnych źviestak ab kolkaści jaje achviaraŭ. Pavodle prybliznych acenak rasiejskich pravaabaroncaŭ, pačynajučy z 1994 hodu, na vajnie zahinuli kala 18 tysiač federalnych vajskoŭcaŭ i kala 70 tysiač mirnaha nasielnictva. Nazyvajuć ličby i ŭ 100 tysiač čałaviek.

Nichto nie asudžany za vajennyja złačynstvy. Navat samo pytańnie ab hetym u Rasiei nichto nie ŭzdymaŭ.

Pry tym što dziesiać hadoŭ tamu było niejak niajomka kazać ab sapraŭdnaj demakratyi ŭ Rasiei, chacia demakratyčnych pravoŭ i svabodaŭ tam było našmat bolš, jak ciapier. Siońnia ŭ «pavajennaj», kadyraŭskaj Čačenii pa‑raniejšamu šyroka praktykujucca vykradańni ludziej i katavańni źniavolenych. Ab hetym aficyjna zajaŭlaje ŭ Maskvie čynoŭnik Eŭraźviazu pa pravoch čałavieka. Nijakaj reakcyi. Ale nichto jahonych słovaŭ i nie abviarhaje.

Prezydent Rasiei Pucin daje zhodu na pryznačeńnie Ramzana Kadyrava, padazravanaha ŭ datyčnaści da katavańniaŭ, vykradańnia ludziej, da zabojstva žurnalistki Hanny Palitkoŭskaj i inšych złačynstvaŭ, prezydentam Čačenskaje respubliki. Faktyčna nieabmiežavanaja ŭłada pieradajecca ciapier, jak u siaredniavieččy, ad baćki da syna. Maskva, možna skazać, błasłaŭlaje stvareńnie svajho rodu mini‑Turkmenistanu na terytoryi Rasiejskaje Federacyi. Hałoŭnaje, kab vasalnaja terytoryja pryznavała svaju vasalnuju zaležnaść ad siuzerena ŭ Kramli.

Ekspart «suverennaj demakratyi»

Za apošnija dziesiać hadoŭ u RF, pavodle źviestak Sajuzu žurnalistaŭ Rasiei, zahinuli kala 300 reparteraŭ. Tolki ŭ 2006 hodzie byli zabityja 9 rasiejskich žurnalistaŭ, ułučna z Hannaj Palitkoŭskaj. Heta adbyvajecca ŭ mirny čas.

U absalutnaj bolšaści vypadkaŭ zabojcy nia znojdzienyja. A ŭ šmat jakich vypadkach (jak, naprykład, z atručvańniem byłoha deputata Dziarždumy žurnalista Juryja Ščakačychina) ich i nie šukali. Dahetul nia znojdzienyja zakazčyki zabojstva deputatki Dziarždumy Haliny Staravojtavaj, jakaja ŭznačalvała partyju «Demakratyčnaja Rasieja». «Demakratyčnaj Rasiei» ciapier niama.

Takija drobiazi, jak zabojstvy na nacyjanalnaj hlebie, pieratvareńnie vybaraŭ usich uzroŭniaŭ u fars, abdziaržaŭleńnie «Obŝiestviennoho rośsijskoho tielevidienija», usich federalnych i najbolš bujnych rehijanalnych telekampanijaŭ i peryjadyčnych vydańniaŭ, paŭtorny sud nad Chadarkoŭskim i Lebiedzievym, jakija adbyvajuć pakarańnie ŭ sibirskich lahierach strohaha režymu, pakiniem u baku jak nieistotnyja.

Istotna toje, častka apazycyi j žurnalisckaha korpusu ŭ Biełarusi, niahledziačy na, zdavałasia b, vidavočnaje, praciahvajuć pierakonvać nas u tym, što Rasieja abahnała Biełaruś pavodle ŭzroŭniu demakratyi «hadoŭ na piatnaccać».

Cikava, što kramloŭskija ideolahi aprŭnim časam navat nie sprabujuć raŭnać uzrovień rasiejskaj demakratyi z eŭrapiejskim. Jany prosta kažuć, što zachodniaja demakratyja j kultura čužyja rasiejskaj duchoŭnaści, rasiejskamu ładu žyćcia. Jaki na hałavu vyšej luboha inšaha ładu. Raniej takuju demakratyju nazyvali savieckaj, ciapier – suverennaj.

Uśled za Łukašenkam Surkoŭ i padobnyja da jaho mahli b uskliknuć: «My svoj narod za cyvilizavanym śvietam nie paviadziem!»

Nam uparta sprabujuć davieści – i ŭ Maskvie, i ŭ nas doma, što Biełarusi treba pazyčyć demakratyju ŭ Rasiei, hramadzki ład u jakoj byŭ j zastajecca adzinym dla nas uzoram i alternatyvy jakomu, nibyta, niama. Napeŭna, tyja, chto dahetul adčuvajuć siabie častkaj Rasiei, albo duchoŭna, kreŭna ci jak zaŭhodna jašče paviazanymi ź joj, ščyra vierać u jaje mesijanskuju rolu. Ale pytańnie ŭ tym, čamu treba naviazvać svaje kaštoŭnaści, pryncypy i ŭjaŭleńni inšym narodam? Kali vy za demakratyju, chaj sabie suverennuju, čamu nia dać narodu suverennaj dziaržavy samomu, biez čužych padkazak, vyrašać svoj los?

Absalutna narmalnaja sprava – handlavać, supracoŭničać u sfery ekanomiki, navuki, kultury z susiedniaj krainaj. Suprać hetaha nivodzin narmalny čałaviek u Biełarusi nikoli nie vystupaŭ i nia budzie vystupać. I zusim inšaja reč – brać dziaržaŭny i hramadzka‑palityčny ład susiedniaj krainy za ŭzor, bolš za toje – razhladać ułasnuju krainu, jaje narod z ułasnaj historyjaj jak častku historyi inšaje krainy, jak niešta druhasnaje, što nia maje samastojnaj roli i kaštoŭnaści.

«Iń» i «Jań»

Heta moža padacca naiŭnaj abstrakcyjaj, čymści takim, što tyčycca vyklučna śviatahladu peŭnych indyviduumaŭ.

Ale hety śvietahlad u realnaści nabyvaje časta zusim praktyčny sens. Jaho moža vykazvać kiraŭnik dziaržavy, jaki kaža, što biełaruski i rasiejski narody – heta adzinaje cełaje, bo pachodziać z adnaho dreva. (Heta pryblizna toje samaje, što skazać – usie ludzi pachodziać ad Adama i Jevy.) Vykazvajuć jaho i dziejačy apazycyi, kali kažuć, što raźličvać u baraćbie z kiraŭnikom dziaržavy možna j treba, najpierš, na Maskvu. U abodvuch vypadkach baki apelujuć da Rasiei jak niejkaha vyšejšaha arbitra, jak da «barina», jaki vsiech «rassudit». Tolki kiraŭnik pakryŭdžany i razzłavany na svajho «siuzerena», jaki niapravilna pavodzić siabie ŭ dačynieńni da vasała, a apazycyja spadziajecca na jahonuju łasku. Takim čynam na praktycy demanstrujecca pryncyp «adzinstva j baraćby supraćlehłaściaŭ». (Mao Czedun zaklikaŭ razumieć zakony dyjalektyki litaralna, u praktyčnaj płoskaści. U pryvatnaści, pavodle ich, mužčyna jość procilehłaściu žančyny, i ŭ vyniku baraćby «iń» i «jań» dy ichnaha źlićcia naradžajecca novaje žyćcio.)

Mohuć zapiarečyć, što praźmiernyja spadziavańni na padtrymku Zachadu («zahranica nam pamoža!») ničym nia lepšyja za spadzievy na dapamohu z Maskvy.

Ale pamiž Uschodam i Zachadam usio‑tki jość istotnaja roźnica.

Zrazumieła, z taktyčnych mierkavańniaŭ apazycyja musić šukać patencyjnych chaŭruśnikaŭ i na Zachadie, i na Ŭschodzie, vieści pieramovy z kim i dzie zaŭhodna, kali heta moža prynieści chacia b časovuju karyść. Ale pry hetym važna nie hublać stratehičnych metaŭ i zadač, bo jnakš apazycyja zaŭsiody budzie ŭjaŭlać saboj niešta amorfnaje i biezabličnaje, u jakoha niama ni «iń» ni «jań».

Unutry hetaha amorfnaha ŭtvareńnia zaŭsiody budzie vieścisia baraćba za liderstva – to bok, za prava nazyvacca hałoŭnym zmaharom za demakratyju. Bo adzinaje, što nadaje chacia b vonkavaje adzinstva apazycyi, što słužyć pakul apraŭdańniem jaje isnavańnia – heta zmahańnie z uładaj kankretnaj asoby, jakaja, u svaju čarhu, ni za što nia choča pryznać apazycyju, choć i nie źniščaje jaje daščentu. Anty‑, pavodle taje samaje dyjalektyki, zaŭsiody maje na ŭvazie niešta takoje, biez čaho hetaje «anty» nia moža isnavać. Tak kamunizm nia moh by doŭha isnavać biez antykamunizmu, i naadvarot. Abodva baki procistajańnia majuć patrebu adno ŭ adnym, bo siłkujucca ŭzajemnaj nianaviściu.

«Ukraina – nie Rasieja»

Padzieńnie ciapierašniaj ułady stała b, napeŭna, samym žorstkim vyprabavańniem, kali nie skazać – pakarańniem dla biełaruskaj apazycyi. (Treba, praŭda, zaznačyć, što jana stała b nia pieršaj i nie apošniaj siarod tych, na kaho ŭ historyi vypała takoje vyprabavańnie.) Bo tady daviałosia b vyrašać zusim inšaha ŭzroŭniu zadačy, źviazanyja z budučyniej dziaržavy, a nia ź losam kankretnych asobaŭ ci strukturaŭ, ź nieabchodnaściu budavać novaje hramadztva, a nia tolki.razburać staroje i rabić padrachunki.

Rasieja nie dapuskaje nijakaj paradyhmy va ŭzajemadačynieńni z byłymi «nacyjanalnymi ŭskrainami» – tolki poŭnaje ich padparadkavańnie i biezumoŭnaje pryznańnie viaršenstva ŭłady Kramla na ŭsiaje postsavieckaj prastory.

I ŭ hetym istotnaje adroźnieńnie Rasiei ad Zachadu. Jakija b intaresy ni pieraśledvali kiraŭniki asobnych zachodnich krainaŭ abo karparacyjaŭ, Zachad pavodle vyznačeńnia nie patrabuje padparadkavańnia jamu – prynamsi, u tradycyjnym razumieńni hetaha słova. Tam dziejničajuć zusim inšyja praviły hulni, zasnavanyja nie na feadalnych paradkach ci paniatkach «zony».

Nie patrabuje i nie žadaje toj samy Eŭraźviaz inkarparacyi Biełarusi ci inšych dziaržavaŭ. Kali było b inakš, EZ daŭno dałučyŭ by da siabie mirnym šlacham Tureččynu, Serbiju, Albaniju, Hruziju i navat Ukrainu. Dla taho, kab stać častkaj Źviazu, ci choć by NATO, treba krainie, jakaja na heta pretenduje, dla pačatku choć niešta saboj ujaŭlać. Być nacyjaj, a nie tranzytnaj dziaržavaj na miažy Eŭropy z Eŭrazijaj. Nia prosta pryznavać pryncypy, na jakich hruntujucca Rada Eŭropy dy inšyja eŭrapiejskija struktury, ale vypracavać ułasnaje bačańnie svajho šlachu, svajho miesca ŭ Eŭropie.

Jašče da taho, jak pačałasia «aranžavaja revalucyja», prezydent Leanid Kučma, suprać uładarańnia jakoha jana była skiravanaja, napisaŭ knihu «Ukraina – nie Rasieja». I heta sapraŭdy tak, jakoj by śmiešnaj taja nazva ni padavałasia kamuści ŭ Maskvie. Častka maskoŭskaj elity nia moža i nia choča hetaha razumieć dahuetul.

Ale EZ nie śpiašajecca davać avansy ciapierašniaj Ukrainie, bo tolki ad realnych krokaŭ jaho kiraŭnictva, ad zachadaŭ u ekanomicy i palitycy, ad taho, za kim pojdzie na vybarach ukrainski narod, a nie ad Bruselu z Vašynhtonam zaležyć, ci stanie hetaja dziaržava ŭ budučym častkaj demakratyčnaj Eŭropy.

Ciapierašniaja ŭłada ŭ Biełarusi praciahvaje, umoŭna kažučy, pisać kalektyŭny tvor pad nazvaj: «Biełaruś zastajecca Rasiejaj». Nie z Rasiejaj, a mienavita Rasiejaj – u palityčnym, socyjakulturnickim, histaryčnym kantekstach.

I apazycyja ŭ cełym, vyhladaje, pakul tak i nie vyznačyłasia, ci pahadžacca z hetym lajalisckim, neasavieckim lozunham pa sutnaści, ci rabić vyhlad, što jana z hetym lozunham zhodnaja, choć unutrana hatovaja iści na Zachad. Ale tolki kab rodny elektarat ab hetym nie zdahadaŭsia.

«My, biełarusy, z bratniaju Ruśsiu…»

Nalepki z nacyjanalnym ściaham, emblemaj EZ i čyrvona‑zialenym fłaham pobač jość jaskravym prykładam svajho rodu palityčnaj šyzafrenii. Ab tym, jakuju moc mohuć nabyvać padobnyja idei, avałodaŭšy masami, možna było ŭvačavidki pierakanacca jašče ŭ 1995‑m, padčas referendumu ab movie i symbolicy. Apazycyi zastajecca vyjści na płoščy ź himnam «My, biełarusy, z bratniaju Ruśsiu».

Zakliki da nacyjanalnaj jednaści mohuć być usurjoz uspryniatyja tolki ŭ tym vypadku, kali aŭtary hetych zaklikaŭ sami buduć demanstravać jednaść i upeŭnienaść u tym, što ich sprava zasnavanaja na praŭdzie.

Kali jasna pastavić metu – iści ŭ Eŭropu, a nie ŭ Rasieju, jaje moža padtrymać značnaja častka hramadztva. Nakolki značnaja – heta ŭžo zaležyć ad roznych faktaraŭ, u tym liku ad zdolnaściaŭ i charyzmy palitykaŭ, efektyŭnaści ich štaboŭ, arhanizacyjnych strukturaŭ, taktyčnaj hnutkaści i h.d. Chistańni ž, mimykryja, zalacańni da Łukašenkavaha elektaratu – usio toje, čym peryjadyčna zajmałasia apazycyja ciaham apošnich piatnaccaci hadoŭ, naŭrad ci zdolnyja pryciahnuć pad nacyjanalnyja ściahi novych prychilnikaŭ. A voś adšturchnuć častku nacyjanalna śviedamaj intelihencyi i asabliva moładź – mohuć.

Pry hetym častcy nacyjanalnaj apazycyi, u svaju čarhu, taksama treba ŭžo admovicca ad starych stereatypaŭ. Niekatoryja jaje pradstaŭniki kažuć – spačatku abaronim niezaležnaść, potym voźmiemsia za demakratyju. Ajčyna na pieršym miescy, pravy čałavieka – na druhim. Hetaksama praciŭniki demakratyi piatnaccać hadoŭ tamu ćvierdzili: spačatku – kaŭbasa, potym svaboda. Čamuści nikomu nie prychodziła da hałavy, što moža być i toje i druhoje, i alternatyvaj kaŭbasie svaboda nia moža być. Taksama jak i kaŭbasa nie zamianiaje svabody.

Daŭno naśpieŭ čas zrazumieć i toje, što svaboda i niezaležnaść nia jość niejkimi abstraktnymi, dalokimi ad rečaisnaści terminami. U kankretnych histaryčnych abstavinach niezaležnaść Biełarusi ad Rasiei, harantyi jaje suverenitetu palahajuć mienavita na pryncypach demakratyi i svabody – tych samych pryncypach, jakija Eŭraźviaz prapanavaŭ kiraŭnictvu Biełarusi ŭ jakaści padstavovych umovaŭ dla supracy va ŭsich sferach, u tym liku ekanamičnych preferencyjaŭ. Inakš kažučy, razmova viadziecca pra ŭmovy jaje budučaha samastojnaha isnavanyja, biez pasiarednictva z boku Kramla.

Čakać demakratyčnych źmienaŭ, a značyć, i harantyjaŭ niezaležnaści z boku Rasiei nie davodzicca. Šukać ža «treciaha šlachu» – značyć, harantavana apynucca siarod krainaŭ «treciaha śvietu». A moža, my hety momant prapuścili?

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0