U litoŭskaj stalicy padychodziać da kanca maštabnyja pracy pa adnaŭleńni adnaho z hałoŭnych simvałaŭ horada — Vostraj bramy. Paśla daśledavańniaŭ restaŭratary vyrašyli admovicca ad zvykłaha kantrasnaha vyhladu pomnika i viarnuli jamu histaryčnuju palichromiju, praz što hierb Vialikaha Kniastva Litoŭskaha nabyŭ zusim inšaje kałarystyčnaje rašeńnie.
Jak paviedamlaje Vilenskaja archidyjacezija, pryčynaj dla pačatku rabot staŭ avaryjny stan fasadaŭ histaryčnaha budynka. Pavodle słoŭ probašča parafii Śviatoj Terezy i rektara sanktuaryja ŭ Vostraj bramie mansieńjora Kiastucisa Łatožy, asabliva mocna paciarpieŭ dekor z boku Lipaŭskaj vulicy (Liepkalnio g.), dzie elemienty dekoru pačali kryšycca i asypacca.
Choć pieršapačatkova restaŭracyju kaplicy i viežy płanavali raściahnuć na dva hady, asnoŭny abjom udałosia vykanać prykładna za paŭhoda. Adnaŭleńniem achapili ŭsie čatyry baki budynka, ale hałoŭnuju ŭvahu nadali najbolš paškodžanym paŭdniovamu i zachodniamu fasadam. Pavodle kiraŭnika rabot Poviłasa Lubinasa, pa zaćvierdžanaj Departamientam kulturnaj spadčyny prahramie całkam adrestaŭravali vierchniuju častku budynka ad dachu da pieršaha karniza, a taksama atrymali dazvoł na pierafarboŭku nižniaj častki ścien biez umiašańnia ŭ architekturnyja elemienty.
Jak «Pahonia» pieražyła impieryju i SSSR dy stała kalarovaj u 1986 hodzie
Vostraja — pieršapačatkova Miednickaja — brama źjaŭlajecca adzinaj zachavanaj da našych dzion bramaj haradskoj abarončaj ściany Vilni, uźviedzienaj u 1503—1522 hadach. Mienavita praź jaje sa stalicy VKL išoŭ staražytny haściniec na Miedniki, Kreva, Ašmiany i dalej na Minsk. Suśvietnuju viadomaść pomniku pryniesła nadbramnaja kaplica z cudadziejnym abrazom Maci Božaj Vastrabramskaj, a samu abarončuju viežu paśla pažaru 1610 hoda nadbudavali pyšnym reniesansnym atykam pa prajekcie architektara Piatra Noncharta — tady ž na paŭdniovym fasadzie źjavilisia i mifałahičnyja hryfony, jakija trymajuć hierb dziaržavy.
Hetaja «Pahonia» maje ŭnikalny los, bo pieražyła na svaim miescy i rasijskaje panavańnie, i mižvajennuju Polšču, i savieckuju akupacyju. Carskija ŭłady nie čapali staruju hieraldyku VKL, bo ŭklučyli vieršnika ŭ hierb Vilenskaj hubierni, adnak u pačatku XX stahodździa bareljef na bramie nie mieŭ koleraŭ i byŭ adnatonnym. U mižvajenny čas polskaja administracyja taksama pakinuła vieršnika ŭ spakoi, ale krychu nižej — u nišy nad arkaj, dzie raniej była zatynkavanaja freska Chrysta — paviesiła vializny bareljef polskaha Biełaha Arła pracy vilenskaha skulptara Balasłava Bałzukieviča.
Za savieckim časam polskaha arła źniali i zamianili na kavanuju mietaličnuju kampazicyju ŭ vyhladzie pramianistaha kryža, a da staroj «Pahoni» pad samym dacham uładam nie było spravy: biez naležnaha dohladu lapny hierb byŭ asudžany na pavolnaje razbureńnie i zabyćcio.
Toj jarki kantrasny vyhlad — bieły vieršnik na nasyčanym bardovym fonie ŭ šerym abramleńni, da jakoha pryvykli sučasnyja haradžanie i turysty — źjaviŭsia 40 hadoŭ tamu, u kastryčniku 1986 hoda. Tady padčas ramontu bramy litoŭski restaŭratar Kazimiras Bałsis na ŭłasnuju ryzyku adnaviŭ paškodžany časam bareljef i vyrašyŭ vyłučyć jaho hieraldyčnymi kolerami, za što paźniej paciarpieŭ ad savieckich orhanaŭ.
Apošni raz fasad kompleksna abnaŭlali ŭ 2002—2003 hadach, kali ź nišy prybrali savieckuju instalacyju i raskryli fresku Chrysta Zbaŭcy Śvietu XVII stahodździa, zachavaŭšy pry hetym kałarystyku «Pahoni» z uzoru 1986 hoda.
Viartańnie histaryčnych koleraŭ
Padčas sioletniaj rasčystki histaryčnaha dekoru, jakoj zajmaŭsia restaŭratar Vitaŭtas Narkunas, vyśvietliłasia, što pry tych samych raniejšych ramontach da aryhinalnych reljefaŭ byŭ hruba dalepleny lišni materyjał. Praz takija dadatki lapnina, u tym liku ŭ zonie kartuša z hierbam, stała niepraparcyjna masiŭnaj. Śpiecyjalisty vydalili ŭsie poźnija napłastavańni i viarnuli reljefam ich pieršapačatkovyja, bolš vytančanyja formy.
Jašče bolšyja źmieny adbylisia ŭ kałarystycy budynka: pa vynikach daśledavańniaŭ raniejšych farbavych słajoŭ byŭ raspracavany novy prajekt afarboŭki, jaki kardynalna źmianiŭ zvykły vyhlad pomnika.
«Naša Niva» pabyvała na abjekcie i pabačyła, što na paŭnočnym fasadzie ryštavańni ŭžo źniali, a na paŭdniovym pracy znachodziacca na finalnaj stadyi, tamu vynik bačny va ŭsich detalach. Architekturny dekor reniesansnaha atyka — karnizy i arkatury z frantončykami, jakija dziesiacihodździami vyłučalisia kantrasnym ciomna-šerym koleram na śvietłym fonie — ciapier pafarbavany ŭ adziny śvietła-biežavy ton sa ścianoj.
Zatoje aktyŭny koler nabyła fihuratyŭnaja płastyka. Mifałahičnyja hryfony, jakija trymajuć hierbavy kartuš, zamiest raniejšaha šeraha koleru atrymali žyvapisnuju palichramiju z hradyjentam ad terakotava-čyrvonaha ŭ vierchniaj častcy kryłaŭ i tułava da bolš śvietłaha, vochrysta-žoŭtaha adcieńnia na łapach.
Sama «Pahonia» na paŭdniovym fasadzie pazbaviłasia poźniaj kantrasnaj rasfarboŭki 1980‑ch hadoŭ. Ciapier kartuš staŭ śvietłym, a ŭ jaho śvietła-čyrvanavatym poli źmieščany hniady — čyrvanavata-karyčnievy — koń i žaŭtavaty vieršnik u daśpiechach z čyrvonym ščytom u biełaj ablamoŭcy i ź biełym ža kryžam.
Telehram-kanał pra historyju architektury ArchiDucatus źviarnuŭ uvahu, što takaja blakłaja afarboŭka na bujnych zdymkach spačatku mahła padacca tolki hruntoŭkaj pierad finalnym słojem. Adnak kali pryhledziecca da pola kartuša pamiž kapytami i hałavoj kania dy nad jaho chvastom, možna zaŭvažyć raskrytyja aryhinalnyja frahmienty staražytnaj razmaloŭki. Usio astatniaje pole vakoł ich restaŭracyjnym mietadam — drobnymi kropkami i štryškami — zataniravana ŭ toje ž adcieńnie, što śviedčyć pra kančatkovaść hetaha varyjanta.
Ź ziamli kampazicyja ŭ kartušy hladzicca vielmi celna i strymana: pakolki fihura pa nasyčanaści koleru amal supadaje z fonam, lapny vieršnik na kani vyłučajecca pieradusim za košt abjomu i hulni śvietłacieniu.
Vyratavany Śviaty Kazimir
Pa asobnaj prahramie restaŭratarki Łaŭra Strekienie i Ruhile Butkucie praviali kansiervacyju i retušavańnie naściennaha žyvapisu. Śpiecyjalistki ŭmacavali aŭtentyčny tynk, jaki ŭžo pačaŭ asypacca, i adnavili zhadanuju fresku Chrysta Zbaŭcy Śvietu.
Była viernutaja da žyćcia i vyjava Śviatoha Kazimira, raźmieščanaja pobač z freskaj Chrysta. Raniej hety rośpis byŭ nastolki vyćviłym i razmytym, što jaho kontury całkam źlivalisia i amal nie čytalisia na ścianie. Paśla rasčystki i retušavańnia vyjava śviatoha apiekuna Litvy i Biełarusi znoŭ stała vyrazna bačnaj z vulicy.
Hienieralnym padradčykam rabot vystupiła kampanija Restauracijos ir statybos trestas. Ahulny košt restaŭracyi skłaŭ kala 300 tysiač jeŭra, pryčym uvieś prajekt byŭ prafinansavany vyklučna sa srodkaŭ parafii biez pryciahnieńnia dziaržaŭnaha biudžetu. Całkam razabrać ryštavańni z paŭdniovaha boku Vostraj bramy płanujuć u pieršyja tydni listapada — da pačatku štohadovych festaŭ Maci Božaj Miłasernaści, jakija tradycyjna źbirajuć u Vilni tysiačy pilihrymaŭ.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Zamiest pareštkaŭ Vitaŭta za ścianoj Vilenskaj katedry znajšli tolki kuču kamianioŭ. Ale ŭłady Litvy hatovyja vydatkavać na praciah pošukaŭ jašče 1,5 miljona jeŭra3232
Kamientary