Ci možna stavicca pavažna da hetaha kraju adpačynkaŭ z butaforskimi krajavidami? Tut i žabractva, i brud, i bol, zdajecca, nie kranajuć hetak hłyboka. U ich prosta nia vierycca, kali staiš pad palmami — ich šapatkija listy-vejery tamaka zdajucca niesapraŭdnymi… Zamaloŭki Siarhieja Chareŭskaha.
***
Naš paet
Što ŭ Krymie sapraŭdnaha? Chiba mohiłki. Paśla doŭhich badziańniaŭ znajšoŭ-taki tyja, zvanyja ŭ narodzie «starymi». Pryjšoŭ na Radunicu na mahiłu Maksima Bahdanoviča. Dla vasilkoŭ jašče nia čas. Pastaviŭ žoŭty narcys.
Miesca dla mahiły Bahdanoviča nasamreč nie adpaviednaje biełaruskim ujaŭleńniam pra dobraje miesca apošniaha spačynu. Ale inšych u harystym Krymie paprostu nie znajści… Pahatoŭ u 1917 h. Praz kolki času i tut ščyravali biazbožniki, tamu j pieršy kryž na jałcinskaj mahile byŭ źniščany, a na jahonym miescy paŭstaŭ saviecki pomnik z čyrvonaj zorkaj, jaki i pratrymaŭsia da 2003 h. A ŭ 2003 h. na mahile paeta ŭstalavali memaryjał raboty skulptaraŭ Lava i Siarhieja Humileŭskich. Dla kryža miesca tut tak i nie znajšłosia…
Našy
Krok stanovicca ŭpeŭnienym. La pomnika raście vialikaja chvaina, na jakoj i ŭmacavanyja bieł-čyrvona-biełyja stužki, ściah i blašanaja Pahonia.
Nia našy sonca, hory, mora
Vyhladaje, što naš paet tut nie samotny, dziakuj Bohu. Urešcie, ja ž pryjechaŭ u Krym pa sonca, hory j mora…
Mo tamu na baćkaŭščynie my chavajemsia ad zyrkaha ślapučaha śviatła? Bo jano ž svajo, nikudy nie padzieniecca. A vypraŭlajemsia kudy na poŭdzień, to padstaŭlajem siabie tamu, kuplenamu, soncu čym bolej. Ciešymsia z časovaha nabytku. Ale što ni kažy, našaje sonca i ichnaje — roznyja…
I kamu u tym prastory
Nočka, doł, lasy i hory
U śpievach kažuć — čeść, chvała?
A mora nahadvaje nam pra dziciačyja letucieńni. My źmianiajemsia, a mora zastajecca tym samym. Nieabsiažnym. Pryhožym. I čužym. Apošniaha słova nie napisaŭ by, kab choć krajem naš kraj vypinaŭsia ŭ marskoje šumavińnie. Mora ŭ nas niama. Jość tolki bałoty. I paezija.
Naš paet
U krainie śvietłaj, dzie ja ŭmiraju
U biełym domie la siniaj buchty…
Vialikuju działku ziamli emir nabyŭ jašče ŭ 1898 h., zakłaŭ tut šykoŭny park, damy dla prysłuhi, haściej. I nazvaŭ svoj jałcinski majontak Dylkiso — «Čaroŭnaje». Badaj, akurat hetym pałacam i daviałosia lubavacca Bahdanoviču ŭ svaje apošnija dni… Ci byŭ jon samotny? Hledziačy na šykoŭnuju sačystuju maŭrytaniku pałaca Seid Abduł Achan-chana, adkazać niaciažka. Miž inšym, aproč ułasnaje rezydencyi, emir pabudavaŭ u Jałcie j špital, jaki padaryŭ horadu….
Voś ža ja zalez cieraz płot u pałacavy park Dylkiso nia prosta ź lubovi da ekzotyki. Mienavita hety pałac mo apošniaje, što bačyŭ u žyćci ziamnym Maksim Bahdanovič. Jahony ž bieły dom, la siniaj buchty, stajaŭ akurat nasuprać. Ciapier u pałacy balujuć rasiejskija vajskoŭcy — pra heta ja daviedaŭsia, kali pieraskokvaŭ cieraź bieły płot, uciakajučy ad dužych achoŭnikaŭ ź dźviuchhałovymi arłami na rukavach…
Nia naš sabor
Varta ŭ Jałcie adviedać i sabor Alaksandra Nieŭskaha, dzie ŭ traŭni 1917 h. adpiavali 26-hadovaha paeta. Tut byŭ i jahony baćka. Ciapier chram zaros palmami. Lepšy vyhlad na jaho… źvierchu, ź lulki kanatnaha tramvajčyka, što viazie ź plažu na haru. Zrešty, i chłudu ŭsialakaha źvierchu vidać bahata.
Pieršy prajekt chramu raspracavaŭ u 1889 h. architektar Ešliman, ale 1 sakavika 1891 h., da dziasiataje hadaviny śmierci cara, zakłali sabor pavodle prajektu dojlidaŭ Krasnova i Cierabniova (jany ž, darečy, pabudavali j tutejšy jałcinski ryma-katalicki kaścioł). Pieršy kamień u padmurak zakłała sama imperatryca Maryja Chviedaraŭna.
Miž inšym, tut u 1918 h. adpiavali žonku F.M.Dastajeŭskaha, Hannu Ryhoraŭnu. Ale nieŭzabavie i hety chram zakryli j razrabavali balšaviki…
Našaj historyi kaliva
Choć samachoć siudy nia jechali, ale ziamla tut ščodra palitaja biełaruskaju kryvioju. Jość tutaka, «pad Śvistopalam», jak kazali ŭ Biełarusi tady, pomnik słavutamu biełarusu Alaksandru Kazarskamu, hieroju rasiejska-tureckaj vajny 1828—1829 hh., kamandziru lehiendarnaha bryha «Mierkuryj». Pomnik Kazarskamu pastaŭleny jašče ŭ 1831 h.
Šanujuć u Krymie j biełarusa piśmieńnika-ramantyka Alaksandra Hryna, syna ŭdzielnika paŭstańnia 1863 h. Jon doŭha žyŭ tut, natchniajučysia tutejšaj ekzotykaj…
A voś jak vysielili krymčakoŭ-tataraŭ, to amataraŭ pažyć choraša i ŭ ciaple značna paboleła. Pavodle pierapisu 1989 h., u Krymie žyło ažno 50054 biełarusaŭ, to bok 2% ad nasielnictva hetaha dalokaha kraju. Dla paraŭnańnia: da trahičnaje departacyi krymčakoŭ, u 1939 h., u Krymie žyło tolki 4900 biełarusaŭ, albo 0,55%.
Nia naša historyja
Dalej ad tłumnaha kurortnaha bierahu, u hory, pačućcio sapraŭdnaści tolki raście.
Tam czy Allach postawii sciana morze lodu?
Czy anioiom tron odlai z zamrozonej chmury?
Tut zastalisia śviedčańni čałaviečaha žyćcia za siem tysiačaŭ hadoŭ. Taŭraŭ źmianili skify, ałany, karaimy, tatary. A ciapier — nikoha. Niejkija drabniutkija kazurki j šykoŭny dyvan pryŭkrasnych hornych kvietak. Kavałki «Krymskich sanetaŭ» vyskokvajuć z pamiaci, jak tosty z tosteru… Ale darečy.
Što ŭražvaje tut bolej? Adnoŭleny tatarski Bachčysaraj, dzie hadoŭ dvaccać tamu haspadaryli bamžy j sabaki, ci miortvaja j čystaja vuściš zakinutaha Čufut-Kale, jakomu siem tysiačaŭ hadoŭ? Peŭna, kalainy ad kołaŭ, što adpaliravali hety niščymny vapniak… Za siem tysiačaŭ hadoŭ… Usio niby marnaje: pakuty, pracy, pieśni. Źnikli biaz znaku dziasiatki narodaŭ. Ale kali ŭžo j naš los taki, to ja nie chaču być nikim inšym, jak saboju…
Pałac emira Bucharskaha, jaki Maksim bačyŭ z vakna
Carkva, u jakoj adpaviali Bahdanoviča
Čufut-Kale: horad, jakomu 7 tys. hadoŭ
-
Brytanija 25 hadoŭ nie moža departavać biełarusa — toj chłusić biełaruskim uładam, što jon nie svoj. I jany nie zabirajuć jaho dadomu
-
Vyvučyŭ vosiem movaŭ, ažaniŭsia i staŭ doktaram u Barysavie — historyja miedyka z Turkmienistana
-
Ministr abarony Litvy pra list Zialenskaha: Naiŭna čakać, što Pucin prosta voźmie i adstupić
Kamientary