Siarhiej Paŭłoŭski. ŚVIATŁO, ZAŠYFRAVANAJE Ŭ SMUZIE. (Natatki pra Vašynhton)

Śviatło, zašyfravanaje ŭ smuzie

Siarhiej Paŭłoŭski

U centralnaj častcy Vašynhtona na skryžavańni P-street i 22-j vulicy staić pomnik Tarasu Šaŭčenku, na jakim ja pračytaŭ słovy ŭkrainskaha pieśniara:

... koli

mi diždiemosia Vašinhtona

z novim i praviednim zakonom?

A diždiemoś taki koliś!

U skveryku na łaŭcy dzień i noč lažyć biazdomny čorny čałaviek. Jon nie čakaje Vašynhtona sa spraviadlivym zakonam. Jamu, mabyć, i tak dobra. Biazdomnaść — jahonaje kreda, jana nia kara, a vybar. A voś Ukraina, jakaja klikała amerykanca vusnami svajho kabzara ažno ŭ 1857 hodzie, usio jašče čakaje. I pierad novymi prezydenckimi vybarami, jakija adbuducca praz hod, tusuje ŭsio tuju ž zaciortuju kałodu jašče savieckaj namenklatury, u jakoj Vašynhtona — niama. Ale što da mianie, to pračytvaju ja ŭ słovach Tarasa Šaŭčenki pra svajo, pra Biełaruś. «Kali my daždžemasia Vašynhtona»?

***

Vašynhton nadzvyčaj, biez usialakaj miery zialony horad, dzie paŭsiul šum aŭto miašajecca z ptušynymi hałasami. Vulicy tut nahadvajuć pra Londan, a dzikija parki, łahčyny j jary prymušajuć nia vieryć, što ty — na zvarotnym baku Ziamli, a nia dzie-niebudź u Vilenskim nahornym parku ci ŭ vakolicach Mazyra. Asabliva kali siarod hetaj zielaniny ciabie zaśpieje navalnica ź pierunami i zusim lipieńskaja, jak pa-našamu, źliva.

Jakraz pad takoj navalnicaj my z kalehami vyjšli z łahčyny da pravasłaŭnaj carkvy. Vašynhtonskaja ruskaja carkva — lapidarnaje zbudavańnie, u jakim visiać lapidarnyja abrazy, niama ani kaliva pazałoty abo zvykłych u nas karunkaŭ, i słužba viadziecca pa-anhielsku, dakładniej, pa-amerykansku, bo ŭsie śpiavajuć, ledźvie nie prytancoŭvajučy, jak u bolšaści pratestanckich śviatyniaŭ ZŠA. Kaleha-žurnalistka, rasiejka z Džambuła, jaki ciapier nazyvajecca Taraz, navat pastaviła śviečku, čym vyklikała ŭ astatnich lohkuju pašanu. Uviečary za ahulnym stałom jana pryznałasia, što pastaviła śviečku za Łukašenku, jakoha vielmi lubić. Ja staŭ dramatyčna raspaviadać pra toje, što ŭ nas stahnacyja, jość palityčnyja viaźni, i vielmi ciažka vyžyvać niezaležnym hazetam. A Łukašenka — heta taki drakon, jakomu, jak u viadomym filmie, rana ci pozna źniasuć hałavu. Na heta rasiejka, nie źmirhnuŭšy vokam, skazała: padarycie mnie zdymak vašaha drakončyka!.. Napeŭna, heta sapraŭdy była luboŭ. Ale ja nia staŭ joj patakać i zaŭvažyŭ: tolki naŭzamien na zdymak vašaha Nazarbajeva. Žurnalistka skryviłasia.

Hetak mižvoli ŭ Vašynhtonie mnie daviałosia patrapić u epicentar straściej i paradoksaŭ tak zvanaj SNH. Kazachi raspaviadali pra valuntarysta Nazarbajeva, małdavany — pra tyraspalskaha stahnatara Śmirnova. Sytuacyja z Prydniastroŭjem zamarožanaja hetaksama, jak i z dałučeńniem da Rumynii. Na prydniastroŭskim kuponie ŭ 500 rubloŭ — pałkavodziec Suvoraŭ. Małdaŭskuju movu ŭ Tyraspali na łacinku nie pieraviali. U astatniaj Małdovie ŭžo 10 hadoŭ, jak pieraviali, i nazyvajuć rumynskaj.

Adkat u savieckija časy z roznaj chutkaściu adbyvajecca va ŭsich krainach SNH. Tolki nidzie, akramia nas, jon nia staŭ aficyjnym kursam kiraŭnictva krainy. Skončylisia fejeryi ŭstalavańnia suverenitetaŭ, i dla nacyjaŭ, što vybralisia ŭ śviet, nastaŭ čas stavić nastupnuju metu. Litoŭcy skazali — u NATO, my — nazad u SSSR, inšyja topčucca na miescy. Krainy niby apuścili vietrazi i drejfujuć u čakańni nastupnaha paryvu — abo ŭnutranaha, abo vonkavaha. Ździŭlaje, nakolki pablakli paŭsiul šychty palityčnych favarytaŭ. Heta ŭžo nia 91 hod. Vašynhton z novym i praviednym zakonam nie pryjšoŭ i na hety raz.

***

Miadziany Vašynhton, zialony ad času, skača pa horadzie svajho imia na kani ŭ naturalnuju vieličyniu. Stalica ZŠA litaralna zasielenaja pomnikami. Postać našaha ziemlaka Kaściuški ŭźviedzienaja ad imia polskaha naroda na płoščy pierad Biełym domam. A ŭ memaryjale Kaściuškavaha siabra Džefersona, jaki, niasłušna pračytaŭšy słova «Lithuania», nazyvaŭ Biełaruś Vialikim Kniastvam Silicyjanijaj, mnie chočacca dumać, što jahonaja trochmetrovaja postać uvasablaje i našuju historyju. Mahčyma, heta toje znajomaje pačućcio pryžyvały, kali daviedzienaje da ładu čužoje vielmi chutka stanovicca svaim, blizkim, bo sapraŭdnaje svajo —zaniadbanaje. Ź inšaha boku, chiba amerykancy na etapach historyi ŭjaŭlali svoj šlach tak jasna, jak heta bačycca zdalečyni siońnia? Dyk moža i ŭ našaj smuzie zašyfravanaje niejkaje budučaje praśviatleńnie?

Na žal, heta tolki dopusk. Roźnica pamiž nami siońnia i imi 200 hadoŭ nazad bolšaja, čym padabienstva. U Amerycy tady sabralisia mužnyja j valavyja ludzi, bo inšymi j nie mahli być pieršyja emihranty. Jany sabralisia i stali vyrašać, jakuju im zbudavać krainu. 200 hadoŭ tamu na ich nia cisnuŭ ciažar zastarełych prablem. I adno, čaho jany imknulisia paźbiehnuć z eŭrapiejskich standartaŭ — heta tyranii. Voś čamu Vašynhton nia staŭ karalom, a staŭ pieršym prezydentam. Valavyja ludzi prydumali takuju systemu, jakaja dazvoliła ichnaj kanstytucyi praź 200 hadoŭ stać samaj staroj u śviecie.

***

Cyklapičnyja pomniki Džefersonu i Linkolnu — heta vyklučeńnie. Amerykancy zvyčajna staviać svaich bronzavych hierojaŭ u naturalny čałaviečy pamier. Duchu imperskaści ja ŭ Vašynhtonie nie adčuŭ nidzie, choć i hatovy zhadzicca z vykazvańniem, što hety horad vaładaryć u śviecie. Praŭda, na kožnaje śćvierdžańnie tut isnuje mnostva kontrarhumentaŭ, a pobač z suśvietnym panavańniem stała prysutničaje i kompleks viny.

U hetym sensie cikava było razhladać memaryjał sałdatam vijetnamskaj vajny. Vajnu, jakuju tut nazyvajuć niepatrebnaj, Ameryka viała z 1959 da 1975 hodu. Niechta za hety čas paśpieŭ naradzicca i skončyć škołu. ZŠA stracili ŭ Vijetnamie 158 tysiač sałdat. Ich imiony vybityja na čornaj marmurovaj ścianie. Pobač — try bronzavyja vajaki paśla ciažkoha boju. Skulpturnaja hrupa — u čałaviečy rost. Na tvarach — razhublenaść, strach, jaraść. Hierojstva niama. Ja prachodžu siarod tysiač ludziej, jakija ahladajuć memaryjał, i dumaju pra afhanskuju vajnu. Ideolahi ŭ Biełarusi sutyknulisia ź niaprostaj prablemaj: što musiać uvasablać pomniki palehłym sałdatam-afhancam. Tak ci inakš, jany šukali, imknulisia vysnavać sens toj vajny, u jakoj nijakaha sensu nie było. Urešcie ŭ centry Miensku pastavili pravasłaŭnuju kaplicu i anioła. Vielmi sprečnaje rašeńnie, jak, zrešty, i luboje inšaje ŭ hetaj spravie. Amerykancy, pierad jakimi stajała padobnaja zadača, paźbiehli pryviazki da relihii, choć mieli na toje bolej pastavaŭ. U ich usio ž hinuli vierniki, a nie kamsamolcy. Ale hałoŭnaje, čaho paźbiehli amerykancy — heta hieraizacyi svaich sałdataŭ. Svajaki i siabry prychodziać siudy ŭšanoŭvać pamiać blizkich, jakich urad vykarystaŭ u jakaści harmatnaha miasa. Dla ich heta pomnik vialikaj niespraviadlivaści, jakaja časam zapanoŭvaje ŭ śviecie. Tamu tut prosta nia mohuć pravić słužbu śviatary, siudy nia mohuć pryjaždžać pierad zahsam maładyja, jak heta adbyvajecca na analahičnym memaryjale ŭ Miensku.

***

U čym admysłovaja žyvučaść amerykanskaje madeli? Najpierš, u adnosinach da prava. Zakon tut nie rehuluje žyćcio, a zabiaśpiečvaje svabodu ludziej. Dziela paraŭnańnia dastatkova zirnuć na pravy prezydenta i presy.

U adroźnieńnie ad Łukašenki, Klintan maje faktyčna tolki adnu mahčymaść realna ŭmiešvacca ŭ palityku — heta nakłaści veta na rašeńnie Kanhresa. Voś i ŭsio. Usio astatniaje robić Kanhres. A što ž prezydent? Jon cełymi dniami siadzić na telefonie i ŭhavorvaje kanhresmenaŭ hałasavać za patrebny jamu zakonaprajekt. Patrebny, ale nie jahony, bo sam jon prava zakanadaŭčaj inicyjatyvy nia maje.

Naohuł usio žyćcio ŭ ZŠA točycca šlacham damoŭlenaściaŭ i ździełak. Mienavita ździełki, a nie zakon, rehulujuć žyćcio. Zakon isnuje dla zabieśpiačeńnia ździełak — raŭnapraŭnych i svabodnych. Amerykanskaja systema nahadvaje mnie džazavuju kampazycyju, u jakoj frahmenty jasnaj melodyi zaraz ža varjujucca i raźvivajucca ŭ roznyja baki, niby imknucca adlustravać usiu zabłytanaść žyćcia. Na kancercie pijanista Dzika Chajmena ŭ centry imia Kienedzi mnie padumałasia, što džaz — heta ŭcioki ad banalnych rašeńniaŭ.

Što da presy, to ŭ Amerycy niama nivodnaha dziaržaŭnaha vydańnia, radyjo abo telekanała. Hołas Ameryki i Radyjo Svaboda — dziaržaŭnyja, ale ich zabaroniena tranślavać na terytoryju ZŠA. Adziny narmatyŭny akt ab presie — heta pryniaty ŭ 34-m hodzie zakon, jaki zabaraniaje cenzuru z boku ŭładaŭ. I heta taksama svojeasablivaje, nie takoje, jak u nas, razumieńnie zakonaŭ. Zakony abaraniajuć nia druk, a narod — ad umiašalnictva ŭładaŭ u srodki masavaj infarmacyi. Darečy, u ZŠA nikoli j nie było dziaržaŭnych vydańniaŭ. I prezydent krainy, kab vystupić u televizii, musić damovicca z telekampanijami. A jany pry hetym buduć jašče j krucić nosam — ci skaža jon čaho cikavaha i ci spadabajecca heta ichnym hledačam.

Kali praciahvać paralel z RB, to tut usio roŭna naadvarot. U Amerycy nia tolki nia sadziać u turmu žurnalistaŭ, ale ŭrad u pryncypie nia moža štości pradpisać presie abo zakryć vydańnie. Chutčej naadvarot. Skandalnaja adstaŭka Niksana była ažyćcioŭlenaja faktyčna dvuma žurnalistami Washington Post. Dy i pad siońniašnim prezydentam razhojdvaje kresła presa. Mienavita amerykanskija realii naradzili śćvierdžańnie, što presa —čaćviertaja ŭłada, jakoje časam biez usialakich padstavaŭ užyvajuć biełaruskija žurnalisty.

***

Ja ŭvieś čas dumaju pra toje, čamu tut, u Amerycy, pazastavalisia mnohija nie apošnija ludzi Biełarusi, siarod jakich niamała i maich znajomych? Adkaz, vidać, nia moža być adzin.

Pa-pieršaje, tut amal niama bytavoje nianaviści, adsutnaść jakoj ja zaŭvažyŭ jašče ŭ Londanie. Nichto nikoha nia ščemić prosta tak, dziela samazadavalnieńnia. I heta hałoŭny plus.

Pa-druhoje, dachody tut na ŭzroŭni čałaviečych žadańniaŭ — kožny zvyčajny žychar nabyvaje dom, mašynu i što tam jašče treba dla taho, «kab dastojna sustreć staraść».

Pa-treciaje, tut daviarajuć. U kramie, u domie, paŭsiul. Cana davieru našmat bolšaja, čym u nas. I kali ty skradzieš, abo padmanieš, hańba budzie nieadekvatna (pa-našamu) vialikaja i na ŭsio nastupnaje žyćcio.

Troch hetych punktaŭ užo dastatkova, kab naš ziamlak pierakanaŭsia, što ničoha takoha ŭ Biełarusi pry jahonym žyćci nia budzie i padaŭ zajavu na emihracyju. Letaś 750 našych ziemlakoŭ vyjhrali hryn-kartu. Nielha navat ujavić, kolki ich prajhrała — u sto razoŭ bolej ci ŭ tysiaču.

Faktar radzimy pakryvajecca słovam «Čarnobyl».

Na sustrečy z redaktaram mižnarodnych navinaŭ CNN ja spytaŭsia, chto ŭ ich farmuje ŭjaŭleńnie pra Biełaruś, i atrymaŭ adkaz: maskoŭskaje biuro. Toje samaje mnie skazali i ŭ mižnarodnym adździele Washington Post. Cikava, što padziei va Ŭkrainie dla hetaj hazety aśviatlaje varšaŭskaje biuro.

U vašynhtonskim Newseum — adzinym u śviecie interaktyŭnym muzei infarmacyi jość karta śvietu, na jakoj usie krainy rasfarbavanyja ŭ try kolery — u zaležnaści ad stanovišča presy — svabodnaja jana, nie zusim svabodnaja abo zusim niesvabodnaja. Tut u kole svaich susiedziaŭ — volnych Polščy, Litvy, Łatvii, nie zusim volnych Ukrainy i Rasiei Biełaruś zafarbavanaja samym niadobrym koleram. Muzej naležyć arhanizacyi Freedom Forum, jakaja ŭvažliva sočyć za stanoviščam presy ŭ našaj krainie, viedaje pra aryšty žurnalistaŭ, dziaržaŭnuju manapoliju i baraćbu Łukašenki ź niezaležnymi vydańniami.

Tak ci inakš, u mianie skłałasia ŭražańnie, što Ameryka hatovaja pryniać Biełaruś u svaju infarmacyjnuju prastoru. Prynamsi BYŁA hatovaja paru hadoŭ tamu. Ale siońnia sprava zastoparyłasia. Pierachodny peryjad. 2 ściahi, infarmacyja praz Maskvu i niemahčymaść što-kolečy rastłumačyć. Ja doŭha raskazvaju pierakładčyku Biłu pra naš back in USSR i pra toje, jak heta bje pa svabodzie, pa kultury i ekanomicy, a jon zaŭvažaje, što ŭ apošnim numary časopisa Economist dla Biełarusi prahnazujecca ekanamičny rost. Daj Boh, — kažu ja i adpraŭlajusia na skryžavańnie P-street i 22-j vulicy, kab dziela padmacavańnia svajho nacyjanalnaha aptymizmu pračytać na pomniku słovy ŭkrainskaha pieśniara:

... koli

mi diždiemosia Vašinhtona

z novim i praviednim zakonom?

A diždiemoś taki koliś!

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0