Maksim Znak pra pres-kanfierencyju va Ukrainie: My damovilisia nie ŭzdymać najbolš balučyja temy — katavańniaŭ, sankcyj, vajny. Moža, musili my pa-inšamu zrabić

Padčas intervju Alaksandr Ivulin zakranuŭ balučuju dla mnohich temu: ci vartyja byli padziei 2020‑ha tych žachlivych nastupstvaŭ, jakija pieražyvajuć tysiačy ludziej?

«Chtości skaža, što heta aryštanckaja etyka — ale kali chtości ciabie źnievažaje, ty musiš abaviazkova adkazać, bo inakš hublaješ svoj honar. A honar hublać nielha ni pry jakich abstavinach. Na moj pohlad, heta ŭvohule historyja čałaviectva. Va ŭsie viaki šlachietnyja ludzi (ja maju na ŭvazie šlachietnaść nie jak radavod, a jak adznaku), zaŭsiody adkazvali na vyklik. To-bok kali honaru ich kidali vyklik, jany nie mahli nie adkazać. Inakš jany b pierastali być saboj», — adkazaŭ Znak.

Maksim upeŭnieny, što ludzi vykazvajuć sumnieńni adnosna metazhodnaści pratestaŭ, jakija «ŭźnikajuć z peŭnaj frustracyi, całkam zrazumiełaj»:

«Tamu što my zaraz tut, voś jak jość. Pa-roznamu skłalisia losy, vielmi vialikija achviary, vielmi trahičnyja nastupstvy ŭ hetaj situacyi. I vielmi chočacca (…) taksama abrynuć usio heta na siabie: my sami vinavatyja, što nas tut zakatavali».

Adnak, jak davodzić Maksim, nie varta siabie vinavacić.

«Voś što było b, kab ničoha takoha nie adbyłosia? Nu, peŭna, my b usie zastalisia ŭ Biełarusi. Kłas? Nu kłas. Ale vy viedajecie, što zaraz adbyvajecca ŭ śviecie, vy viedajecie, jakoje staŭleńnie na mižnarodnych placoŭkach. I toje, što zaraz da biełarusaŭ staviacca nie tak, jak, naprykład, da Rasii — heta taksama z-za taho, što adbyvałasia ŭ 20‑m hodzie.

Toje, što my zaraz znachodzimsia ŭ vymušanaj emihracyi, ale takaja opcyja ŭvohule isnuje — heta taksama nastupstvy taho padychodu. Toje, što my zaraz niešta možam uvohule rabić — heta taksama nastupstvy tych rečaŭ, jakija byli ździejśnieny».

Maksim taksama padzialiŭsia svaim sposabam pravierki ščyraści tych, chto ciapier krytykuje dziejańni štaboŭ i pratestoŭcaŭ.

«Ja zapytvaju paśla krytyki, jakuju tam na mianie, tam na inšych ludziej, jakija pracavali ŭ 20‑m hodzie, abrynuli: što ŭsio nie tak zrabili, varta było toje, varta było sioje… I potym taki kantrolny streł u hałavu, apošniaje pytańnie: a jak vy ŭsprymajecie asabista leta 20‑ha hoda?

I ŭsie hetyja krytyki, usie chto mnie kažuć, što treba było štości inakš rabić, jany kažuć: «Nu, heta było supier kłasna. Heta samyja śvietłyja adčuvańni, heta ŭzdym nacyi». Usio, mnie bolš ničoha nie treba. Kali tak čałaviek adčuvaje, nie važna, što jon dalej kaža».

Čamu Znaka nie było na pieršaj pres-kanfierencyi paśla vyzvaleńnia

Zhadvajučy pres-kanfierencyju, jakaja adbyłasia na druhi dzień paśla vyzvaleńnia, Maksim Znak adznačaje, što prapanovu pryniać u joj udzieł vyzvalenyja palitviaźni abmiarkoŭvali miž saboj:

«My damaŭlalisia pra toje, što [pakolki] zaraz iduć pieramovy z amierykanskim bokam nakont vyzvaleńnia našych tavaryšaŭ, jakija zastalisia tam… My dakładna viedali, jak pracuje heta ŭsio ŭ administracyi ŭstanoŭ i inšych supracoŭnikaŭ. Jany buduć dakładna hladzieć pieršyja słovy, jakija buduć skazany, i što kožnaje nieaściarožnaje słova moža vielmi istotna paŭpłyvać na los inšych ludziej».

Pa słovach Znaka, było vyrašana, što na pres-kanfierencyju pojduć tolki tyja, chto lepš padrychtavany, a najbolš balučyja temy — mahčymych katavańniaŭ, sankcyj, vajny — pakul nie buduć uzdymacca. Pra ich možna budzie vykazacca paźniej, kali «budzie bolš dobry psichičny stan i bolš infarmacyjnaje pole zapoŭnienaje».

Jak pryznajecca Maksim, asabista jon moh vystupić na hetaj pres-kanfierencyi, i ŭsio dla hetaha było padrychtavana. Adnak u vyniku sam prapanavaŭ nie vychodzić na scenu, bo tam užo było niekalki pradstaŭnikoŭ byłoha štaba — sam Viktar Babaryka i Maryja Kaleśnikava. Na jaho dumku, prysutnaść jašče adnaho čałavieka z toj ža kamandy pryviała b da vidavočnaj razbałansavanaści. Tamu jon vyrašyŭ zastacca ŭ zale:

«Ja prosta skazaŭ: «Heta budzie drenna vyhladać, davajcie ja prosta voś tut pasiadžu i pačakaju».

Pry hetym Znak padkreślivaje:

«Zaraz usie kažuć: «Jaki ty małajčyna». Ja kažu, što ja nie małajčyna, ja siadzieŭ u zale, i kali b ja byŭ na scenie, ja taksama b prytrymlivaŭsia tych damoŭlenaściej, jakija byli zrobleny razam z usimi viaźniami. Heta nie značyć, što paśla nielha skazać toje, što dumaješ. Heta prosta značyć, što ŭ toj momant voś tak było zroblena. Moža, musili my pa-inšamu zrabić, ale my tak damovilisia».

Nievierahodnaja noč vyzvaleńnia

Zhadvajučy historyju svajho vyzvaleńnia, Maksim pryhadaŭ, što za dzień da hetaha ŭ kamieru da jaho raptam padsialili novaha susieda. Znak padumaŭ, što heta aznačaje, što nijakaha chutkaha vyzvaleńnia nie budzie i daviadziecca sustrakać Novy hod u źniavoleńni. Jany paznajomilisia pa zvyčajnym turemnym paradku: pavitalisia, nazvali imiony, artykuły i terminy. Susied skazaŭ, što pavinien vyjści ŭ 2028 hodzie, i spytaŭ, kali vychodzić Znak.

Maksim zhadvaje, što pažartavaŭ: «Tut takaja situacyja — albo ŭ 2030-m, albo zaŭtra. (…) Moža, paślazaŭtra».

Susied paśmiajaŭsia, a paźniej, kali jany kłalisia spać, jašče raz spytaŭ, ci sapraŭdy Maksim moža vyjści zaŭtra. Toj adkazaŭ: «Nu tak, vychodžu zaŭtra, čamu nie? Kali atrymajecca, budzie fajna».

«U 2:45 nočy nas padymajuć, zachodziać usie hetyja ludzi z administracyi, aficery, kantralory. Zachodziać jany zhodna z rehłamientam, u ich dručki paviešanyja na plačy. Bo nu my ž niebiaśpiečnyja, my ŭ PKT (pamiaškańni kamiernaha typu — NN) znachodzimsia, tam treba asablivyja miery kantrolu. (…) Kali jany zajšli razam, zapoŭnili saboj usiu hetuju kamieru, ja jašče paśpieŭ pahladzieć na svajho novaha susieda i złavić jaho pozirk. U pozirku byŭ žach».

Jak tłumačyć Znak, novy susied, vidać, padumaŭ, što zaraz ich abodvuch čakaje pakarańnie.

«Jon užo viedaŭ, što ŭ mianie jość peŭnaja palityčnaja historyja, i vidavočna było, što jon vielmi mocna pieražyvaŭ za toje, što jon apynuŭsia ŭ takim stanoviščy, dzie jaho zaraz nie mohuć nie začapić. A jamu kažuć: «Tak, vy zaraz spakojnieńka, cichieńka kładziciesia spać». Jon spakojnieńka, cichieńka loh, ale nie spaŭ. A mnie kažuć: «A ty ŭžo źbirajsia».

Takim čynam, kaža Maksim, stała zrazumieła, što jaho vyzvalajuć. Dla susieda, pa słovach Znaka, heta stała psichałahičnaj traŭmaj:

«I ja taksama łaŭlu jaho pozirk. I ŭ hetym pozirku vielmi składana skazać, što za pačućcio. Pačućcio takoje: «Nu ty i navałač! Što ž ty sa mnoj robiš?» Tolki što čałaviek vychodziŭ u 2028-m, ja ŭ 2030-m… I tut voś hety žarcik pra zaŭtra raptam staŭ praŭdaj». Heta psichałahičnaja traŭma. Ja spadziajusia, što ŭsio [ź im] budzie dobra, ale voś atrymałasia tak».

Dzie šukać nacyjanalnuju ideju

Maksim Znak raić tym, chto šukaje nacyjanalnuju ideju, źviarnucca da ŭstupu, jaki kłasik biełaruskaj litaratury Francišak Bahuševič napisaŭ da svajoj knihi «Dudka biełaruskaja».

«Tam usio napisana. Voś u pradmovie da «Dudki biełaruskaj» jość try asnoŭnyja punkty. Pieršaje: jon piša, što naša mova «nie mužyckaja jakaja, a takaja ž dobraja, jak i ispanskaja, niamieckaja, francuzskaja». (…) A druhi punkt — samaja viadomaja cytata: «(…) nie pakidajcie ž movy biełaruskaj, kab nie ŭmierli». Heta ideja takaja paralel miedyčna dakładnaja, što kali ŭžo movu adniało, dyk i ŭsio, bolš ničoha nie dapamoža».

Treci aśpiekt idei Bahuševiča Maksim ličyć asabliva aktualnym dla sučasnych biełarusaŭ u emihracyi.

«Treciaja jaho dumka — jon kaža, dzie Biełaruś znachodzicca. Tam, dzie jość biełaruskaja mova. Zaraz tak akazałasia, što šmat chto ź biełarusaŭ terytaryjalna znachodzicca nie ŭ miežach Biełarusi, ale kali pačytać pradmovie da «Dudki biełaruskaj», to ništo nie zaminaje ličyć, što Biełaruś tam, dzie ty znachodzišsia. I tamu rabić usio, što treba dla taho, kab hetaja Biełaruś kvitnieła».

Samy składany vybar

Adkazvajučy na pytańnie pra samy składany vybar, jaki treba było zrabić u źniavoleńni, Maksim zhadvaje vypadak, jaki adbyŭsia ŭ čas jaho znachodžańnia ŭ PKT, kali jon znachodziŭsia ŭ režymie inkamunikada. U niejki momant da jaho pryjšoŭ śledčy i zajaviŭ, što choča zadać pytańni pa spravie: maŭlaŭ, adna žančyna pisała jamu listy, i treba rastłumačyć, chto jana.

Znak zrazumieŭ, što pačynajecca novaja chvala pieraśledu — kali ludziej pačynajuć sudzić navat za prostuju padtrymku palitviaźniaŭ, za listavańnie ź imi. Tady jon admoviŭsia razmaŭlać sa śledčym i padpisvać jakija-niebudź papiery, navat dakumient pra admovu ad podpisu.

«Heta byŭ taki cikavy momant. Jon kaža: «Nu padpišy, što ty admaŭlaješsia». Kažu: «Nie. Što ja ni zrablu, vy heta budziecie vykarystoŭvać dla taho, kab dobrych ludziej sadžać u turmu. Tamu ja z vami nijakaj supracy rabić nie budu».

Adnak sapraŭdy ciažki vybar daviałosia zrabić paśla hetaha. Jak tłumačyć Maksim, u jaho byŭ sšytak, u jakim jon vioŭ svojeasablivuju «buchhałteryju» pierapiski: zapisvaŭ imiony i adrasy ludziej, što pisali jamu listy, i adznačaŭ, kolki listoŭ atrymaŭ i kolki adkazaŭ.

Kali Maksim zrazumieŭ, što hetyja śpisy mohuć stać padstavaj dla pieraśledu ludziej na voli, jon pryniaŭ radykalnaje rašeńnie.

«Heta vielmi darahi mnie byŭ sšytak, bo tam była ŭsia maja historyja listavańnia. I voś samy składany vybar byŭ tady i ciažki, kali ja vyrašyŭ jaho źniščyć. Ja jaho tam źniščyŭ, kab jaho bolš nie było, kab nichto nie zmoh pračytać. Viadoma, u ich jość usie hetyja źviestki, ale kali heta ŭ mianie, to ja za heta adčuvaŭ adkaznaść. I źniščyŭ».

Što ździviła paśla vyzvaleńnia

Maksim pryznajecca, što paśla vychadu na volu jaho ŭraziŭ maštab strachu, jaki prasiaknuŭ biełaruskaje hramadstva:

«Mnie zdajecca, što vielmi šmat źmianiłasia i ŭ hetym sensie. Bo niekatoryja navat maje siabry kažuć: «Słuchaj, my tabie rady vielmi, ale… ale navat tam sustrecca papić kavy — heta ŭžo, nu, jość pytańnie». Ci siabry ź Biełarusi… Ja nikoha nie turbuju svaimi paviedamleńniami, bo ja viedaju, što kali jany nie pišuć, heta značyć, što peŭna jość niejkija ŭ ich strachi».

Jak davodzić Maksim, ciapier jon inakš aceńvaje padtrymku, jakuju atrymlivaŭ u pieršyja hady źniavoleńnia.

«Kali ja zaraz z 2026‑ha hladžu ŭ 2020-y, u 2021-y, tady ja prosta byŭ udziačny za padtrymku. A zaraz usim tym, chto prychodziŭ, usim tym, chto vychodziŭ, usim tym, chto pisaŭ listy, usim tym, chto rabiŭ hetyja akcyi… Heta taksama podźvih, bo jany ryzykavali nie mienš, čym my ŭsie. I jany nie mieli nijakich abaviazkaŭ heta rabić, jany heta rabili dla mianie, i heta vielmi-vielmi-vielmi kranalna».

Historyja pradzieda

Padčas intervju Maksim Znak zhadaŭ trahičny los svajho pradzieda, jaki staŭ achviaraj stalinskich represij. Pavodle jaho słoŭ, pradzied byŭ aryštavany i rasstralany ŭ 1937 hodzie. Jość vierahodnaść, što jaho pachavali ŭ Kurapatach.

Maksim kaža, što adpaviedna z dakumientami, jaho pradzieda trymali ŭ turmie Červienia, a na rasstreł pavieźli ŭ Minsk. Dakładnaje miesca pachavańnia nieviadoma. Tolki data: «prysud pryviedzieny ŭ vykanańnie ŭ 37‑m hodzie 11 listapada».

Paźniej pradzied byŭ reabilitavany. U peŭny čas svajaki mahli aznajomicca ź jaho kryminalnaj spravaj u KDB. Častka materyjałaŭ była prychavanaja — u tym liku danosy i dakumienty pra ludziej, jakija viali spravu. Adnak siamji pakazali pratakoły dopytaŭ i fotazdymki.

«My bačyli, što tam na hetych listach jość kropli kryvi, i na fatahrafijach bačym, što jon byŭ źbity. My pačytali, jakija pytańni jamu stavili, i toje, što jon tak i nie padpisaŭ, što jon vinavaty ŭ tym, što jon biełapolski špijon, što jon kazaŭ drenna pra savieckuju ŭładu».

Znak raskazvaje, što machavik represij zachapiŭ usiu siamju pradzieda. U pradzieda było jašče troje bratoŭ — ich nazyvali «braty Kałaski». Jany žyli kala vioski Niežaŭka ŭ Červieńskim rajonie i mieli tam chutary. Ziamlu kaliści nabyŭ ich baćka Ivan, i braty pastupova pabudavali na joj čatyry haspadarki. Kali žyćcio naładziłasia, braty navat u składčynu kupili dla vioski masłabojku.

Adnak mienavita ŭ toj čas pačalisia represii. Starejšaha brata adrazu sasłali na Urał. Z astatnimi, pa słovach Maksima, «taksama asabliva nie cyrymonilisia». Pradzied Alaksandr nie staŭ čakać aryštu: pakinuŭ majomaść i pierajechaŭ u Smalavičy, dzie pačaŭ pracavać cieślarom.

Tam jon pabudavaŭ novy dom. Pavodle siamiejnaha padańnia, dom spadabaŭsia adnamu apieratyŭniku. Paśla hetaha i źjaviłasia kryminalnaja sprava.

Što daje nadzieju

Na pytańnie Alaksandra Ivulina, adkul u Znaka aptymizm, Maksim adkazaŭ, što, niahledziačy na častyja razmovy pra paŭtareńnie historyi, u śviecie ŭsio ž isnuje pastupovy ruch da humanistyčnych kaštoŭnaściej. Pavodle jaho, źmieny adbyvajucca navat u tych krainach, dzie niama mocnych demakratyčnych tradycyj. Tamu jaho aptymizm, kaža jon, maje pad saboj peŭnyja padstavy.

Razam z tym Znak pryznajecca, što aptymizm — heta jašče i praktyčny vybar čałavieka, jaki choča žyć, a nie pakutavać.

«Ujavi, kali my budziem piesimistyčna nastrojenyja, to tak sumnavata budzie. A kali aptymistyčna — to «nie atrymałasia, nastupnym razam atrymajecca!» (…) Mnie zdajecca, što pieražyvańnie z-za taho, što nie atrymałasia, značna chutčej skančvajecca, čym kanstantnaje pieražyvańnie, što ničoha nikoli nie atrymajecca. Voś kali ty žyvieš z hetaj dumkaj kožny dzień, naprykład, 10 hadoŭ, to ŭ ciabie 10 hadoŭ pakut.

Kali ty štości rabiŭ 10 hadoŭ z natchnieńniem, u ciabie 10 hadoŭ ščaścia. A potym kali nie atrymałasia — nu tam u kaho jak. Ale kažuć, što b ni adbyłosia, praz try miesiacy my znoŭ budziem ščaślivyja. Heta daśledavańnie viadomaje, kali daśledavali i tych, chto vyjhraŭ łatareju, i tych, chto patraŭ pad ciahnik. Voś praz try miesiacy prykładna adnolkavy ŭzrovień ich narmalnaha stanu rečaŭ. Tamu ja za toje, kab być ščaślivym, a kali nie atrymajecca — nu krychu pasumavać, a potym znoŭ być ščaślivym».

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0