Natala Hardzijenka. Patryjatyčnaja zorka “Madam de Bar”

Patryjatyčnaja zorka “Madam de Bar”

7 lutaha 1800 hodu pamierła Hanna Paŭlina Jabłanoŭskaja z rodu Sapiehaŭ. U pačatku 60-ch hadoŭ XVIII st. jana ŭ svaich majontkach pravodziła radykalnyja haspadarčyja reformy, spadziejučysia dapamahčy sialanam palepšyć ekanamičnaje žyćcio. U 1768 h. dałučyłasia da Barskaj kanfederacyi. Pad čas uzbrojenaj baraćby znachodziłasia ŭ vojsku kanfederataŭ, natchniajučy svajoj prysutnaściu barcaŭ. Za heta joj dali mianušku “Madam de Bar” — Pani Barskaj kanfederacyi. Hetaja žančyna stała symbalem baraćby Rečy Paspalitaj za niezaležnaść.

Stanovišča žančyny XVIII st. u Rečy Paspalitaj adroźnivałasia niezvyčajnaj dla niekatorych inšych krainaŭ svabodaj. Majomasnyja intaresy rehlamentavalisia Statutam vielmi dakładna, ale ŭ vypadku parušeńnia jaje pravoŭ kabieta mahła źviarnucca ŭ sud. Nichto nia mieŭ prava siłkom vydać jaje zamuž… Ale relihijnyja tradycyi i hramadzkaja dumka ŭsio adno abmiažoŭvali rolu žančyny vyklučna chatnimi abaviazkami. Mužčynam nie mahło navat pryjści ŭ hałavu, što žančyna moža ŭdzielničać u pasiedžańniach sojmaŭ, kiravać krainaj…

Adnak nia ŭsie pradstaŭnicy pryhožaj častki hramadztva pakorliva pahadžalisia z rolaj vyklučna chatniaj haspadyni. Adnoj z razburalnicaŭ tradycyj i była Hanna Paŭlina Jabłanoŭskaja.

Jaje baćka Kazimir Karal pamior, kali dziaŭčynie było dziesiać hadoŭ. Praz dva hady žałoby maci Karalina Radzivił pabrałasia šlubam znoŭ. Hanna apynułasia z maci ŭ jaje novaj siamji. U dziaŭčyny skłalisia dobryja adnosiny z ajčymam Juzafam Alaksandram Jabłanoŭskim. Toj zaŭvažyŭ u jaje schilnaści da zaniatkaŭ ekanomikaj i navat dazvoliŭ vieści haspadarčyja spravy svaich majontkaŭ u čas svaich praciahłych zamiežnych vandrovak. Ajčym ža znajšoŭ padčarcy muža — svajho stryječnaha brata Jana Kaetana Jabłanoŭskaha. Paśla viasiella maładyja bačylisia niačasta z-za praciahłych zamiežnych padarožžaŭ muža, u jakija jon jeździŭ vyklučna sam, pakidajučy žonku zajmacca spravami majontkaŭ. U 1764 h. Jan Kaetan niečakana pamior, i Hanna zastałasia ŭdavoj bieź dziaciej, ale z majomaściu i vielizarnym žadańniem dziejnaści.

Z hetaha času Hanna Jabłanoŭskaja pryśviačaje siabie palityčnaj dziejnaści. Niepryjaznaje staŭleńnie da tahačasnaha karala Rečy Paspalitaj Stanisłava Aŭhusta pryviało jaje ŭ šerahi Barskaj kanfederacyi, nakiravanaj suprać rasiejskaha ŭmiašalnictva ŭ spravy krainy i suprać karala jak staŭlenika Kaciaryny II. Pry hetym Hanna Paŭlina była nie šarahovaj Udzielnicaj, a adnoj sa stvaralnikaŭ uzbrojenaj apazycyi. Jana finansavała arhanizacyju bajavych hrupovak, zajmałasia dyplamatyčnaj dziejnaściu — šukała zamiežnaj padtrymki. Adnak usie jaje namahańni nie prynieśli pośpiechu kanfederacyi, jakaja była raźbitaja rasiejskimi vojskami na čale z tady jašče nikomu nie viadomym Suvoravym.

Niaŭdača nie prymusiła Jabłanoŭskuju całkam admovicca ad palityčnaj dziejnaści, adnak u toj ža čas tre było dahladać i majontki. Kab pavialičyć prybytki, Hanna praviała šerah reformaŭ: urehulavała sialanskija pavinnaści, uviała 50-hadovuju arendu sialanami ziamli, pabudavała lakarniu dla sialan. Biezumoŭna, jejnyja pieraŭtvareńni nie byli revalucyjnymi, ale niešmatlikija mužčyny ŭ toj čas advažvalisia chacia b na takoje. Da taho ž Jabłanoŭskaja jašče i piśmova vykazała svaje dumki nakont sposabaŭ viadzieńnia haspadarki i vydała va ŭłasnaj drukarni. Štości tut było svajo, štości śpisanaje ŭ francuzaŭ…

Častku prybytkaŭ ad majontkaŭ haspadynia j dalej puskała na palityčnyja patreby. Jana davała značnuju materyjalnuju padtrymku kaściuškoŭcam i navat uzbrojvała asobnyja atrady. Užo paśla apošniaha padziełu, kali Reč Paspalitaja źnikła z mapy Eŭropy, kabieta ŭsio adno padtrymlivała padpolnyja antyrasiejskija arhanizacyi z nadziejaj na adradžeńnie Radzimy.

Jaje nie čapali. Mo tamu, što była ŭžo niemaładaja, a moža, nie paśpieli. Hanna Paŭlina Jabłanoŭskaja pamierła, majučy 78 hadoŭ. Jana pakinuła pa sabie vielizarnuju biblijateku, kalekcyju ardenoŭ i medaloŭ, a taksama mineralahičny muzej. I jašče lehiendarny vobraz ščyraj patryjotki, śmiełaj i razumnaj žančyny — “Madam de Bar”.

Natala Hardzijenka