Andrej Dyńko. Sprava naša i Maša

Sprava naša i Maša

Jašče raz pra chvaroby biełaruskaha movaabarončaha dyskursu

Z čaho naradzilisia toj artykuł u «Našaj Nivie» i vystup na radyjo «Svaboda»? Ja čakaŭ pačuć na ŭračystym pasiedžańni dumki, a pačuŭ štampy, chacieŭ śviežaha analizu, a pačuŭ znajomyja ź dziacinstva zaklony j praklony. Rasčaravańnie prymusiła zadumacca pra sučasny movaabarončy dyskurs, jahonuju historyju i nastupstvy. U vyniku ja napisaŭ pra patalohii movaabarončaha dyskursu, jakija, na maju dumku, nanieśli vielizarnuju škodu spravie nacyjanalnaha vyzvaleńnia i praciahvajuć nieści pahrozu aŭtarytetu biełaruskaj litaratury j palityki. U artykule i vystupie ja nia tolki nie krytykavaŭ TBM i asabista sp.Trusava, ale naŭprost chvaliŭ — dastatkova pieračytać publikacyju. Čamu ž jany pieraniali krytyku na svoj adras? Najpierš, mabyć, tamu, što majuć naŭmie tyja samyja stratehii dziejnaści, jakija ja klajmlu, ale nia tolki tamu. Pra heta nižej. Kali sp.Trusaŭ atajesamlaje stratehiju svajoj arhanizacyi z stratehijaj tych movaabaroncaŭ, jakich ja krytykuju, było b cikava pačuć jahonaje bačańnie akreślenych u maim artykule prablem. Na žal, adkaz sp.Trusava pabudavany na pryncypie «Sam durny» j pieraciahvańni ŭvahi z prablem na asoby, z hałoŭnaha na drobiazi. Dyk ja pastarajusia tutaka sfarmulavać svaje tryvohi jašče raz jak maha bolš jasna ŭ spadzievie być nia tolki pračytanym i paryravanym, ale i abdumanym.

Ale spačatku mušu adkazać na šerah kankretnych zaŭvah sp.Trusava.

Pra Maryju Zajac. Skažam prosta, ja nikoli nia čuŭ, kab biełarusačku zvali «Mašaj», dyk i padumaŭ, praz padabienstva hukaŭ, što mova pra «našu Zajac» (vielmi, darečy, łaskavy j tutejšy zvarot). Bolš zvykłyja mnie pamianšalna-łaskalnyja formy imieni Maryja — Mania, Marysia, Marusia, Maryjka i h.d. Samoha aŭtara hetaha artykułu łaskava nazyvali Andrejkam abo Andrusiem, ale, pahadziciesia, «Andruša» hučała b trochi kamična.

Pra «źniavažlivy, navat ździeklivy» raspovied z asablivym udaram pa Hilevičy j Buraŭkinie. Mova, mabyć pra cytaty z vystupaŭ. Dyk heta ž cytaty, heta ž nia ja prydumaŭ. Cytaty prosta rekanstrujujuć duch i ład myśleńnia pramoŭcy. Stasoŭna sp.Hileviča ja kanstatavaŭ fakt, što «jon začytaŭ svoj 10-hadovaj daŭniny vystup», i ničoha bolej. Kali sp.Trusaŭ ličyć hety fakt aburalnym, chaj napiša adkryty list sp.Hileviču. Ja jaho hetkim nie liču, ale ŭvažaju symptamatyčnym, pra što j napisaŭ u razvahach. Krytyčny zarad artykułu — nie ŭ raspoviedzie, ale jakraz-taki ŭ refleksijnaj častcy, jakuju sp.Trusaŭ ihnaruje.

Pra pamyłki movy. Prykra, što jany jość i ŭ «Našaj Nivie». Najbolš ich — na infarmacyjnych pałosach, rychtavanych litaralna za paru hadzin u niadzielu pierad samaj zdačaj numaru ŭ druk. Inšy raz, dziela aperatyŭnaści padrychtoŭki, karektarka nie čytaje ich. Zatoje «NN» pa aperatyŭnaści apiaredžvaje, skažam, paniadziełkavy ž numar «Biełorusskoj diełovoj haziety» ci «Biełorusskoj haziety» — čytačy, dumaju, acanili heta ŭ numarach, dzie mova była pra Marš Svabody, ukrainskija prezydenckija vybary, źjezdy BNF, pryznańnie talibami niezaležnaści Čačenii abo rok-karanacyju. Imknieńnie rabić hazetu bolš aperatyŭnaju proci rasiejskamoŭnych kankurentaŭ — heta i jość abarona biełaruskaj movy ŭ našym razumieńni. Kali, chto zaziraje ŭ vychodnyja źviestki, zaŭvažyŭ, što toj numar my zdali ŭ druk pad druhuju hadzinu nočy.

Sp.Trusaŭ, uziaŭšysia raŭniać, pakazaŭ najpierš toje, što «NN» i vystupoŭcy na imprezie TBM robiać nie adny tyja samyja pamyłki. U nas heta abpiski i varyjatyŭnaść, abumoŭlenaja adsutnaściu narmatyŭnaha słoŭnika pad klasyčny pravapis, tady jak častka vystupoŭcaŭ na ŭračystaściach havaryła zusim nie ź jaćviaskim, jak z tonkim humaram zaŭvažaje sp.Trusaŭ, a ź vielmi navat vyraznym rasiejskim damieškam, jaki vydaje rasiejskaje myśleńnie ŭ hałovach vystupoŭcaŭ. Zrešty, ci mohuć być adnolkavyja patrabavańni da Tavarystva, adna z metaŭ jakoha — abarona čyścini movy, i da hazety? Uvohule ž, hety pasaž u liście sp.Trusava hučyć jak pierapieŭ viadomaha imperskaha mitu pra toje, što «z vas samich nichto hetaj vašaj movy nia viedaje».

Što da radyjovystupu «ŭžo zhadanaha sp.Dyńko», dyk jon istotna adroźnivaŭsia ad materyjału ŭ hazecie, choć išłosia pra tuju samuju prablemu. Pieradača «Vostraja Brama» — heta supolny prajekt redakcyjaŭ «NN» i Radyjo Svaboda, pra što my nia raz pisali. (Pavodle damoŭlenaści, drukavanaja versija nikoli nie źjaŭlajecca raniej za radyjnuju.) A «Naša Niva» — nie «adna nia samaja lepšaja», a, primo, pieršaja ź biełaruskich hazet i, secundo, adzinaja niezaležnaja tydniovaja ahulnanacyjanalnaja hazeta, što vychodzić, da apošniaj reklamki, čysta pa-biełarusku. «Naša Niva» była j budzie etalonam žyvoj, sučasnaj, vostraj dumki, hruntavanaj na liberalna-demakratyčnych vartaściach i nacyjanalnych intaresach.

Padazrajučy, što ja j sam siabar TBM, usio ž dazvolu zasumniavacca ŭ tym, što Tavarystva — samaja masavaja hramadzkaja arhanizacyja. Tradycyjna samymi masavymi ŭ Biełarusi źjaŭlajucca prafsajuzy, ale ž jość jašče pijaneryja, sajuzy moładzi i aficeraŭ, tavarystvy ślapych i hłuchich, pradprymalnikaŭ i invalidaŭ, spartoŭcaŭ-spartakaŭcaŭ i lakamatyŭcaŭ, trusavodaŭ i palaŭničych-rybałovaŭ — ni palityčnyja, ni, dziakuj Bohu, uradavyja. Naša TBM budzie jakim 18-m pa kolkaści siabroŭ, dyj pa ŭpłyvie, na žal, taksama. Čamu ja heta kažu? Bo nieabaviazkovaść i biezadkaznaść słovaŭ, jak pramoŭlenych, tak i napisanych — heta adna z charakternych prykmietaŭ taho samaha pyšnaha pustazvonstva, nakont jakoha ja biŭ tryvohu ŭ tym artykule.

Źviazvajučy ŭ adnu nitku «dopisy maładzionaŭ» (choć napraŭdzie byŭ usiaho adzin list u redakcyju) i załp ź «ciažkich harmataŭ», sp.Trusaŭ stvaraje cełuju conspiracy theory. Sp.Trusaŭ nie zaŭvažaje ŭ tym samym numary paviedamleńnia pra ščyruju akcyju lidera TBM z Mahilova Michasia Bułavackaha, nie zaŭvažaje j hutarki z kiraŭnikom spravami TBM sp.Kručkovym. Jakaja šče ź biełaruskich hazet tak aśviatlaje dziejnaść TBM i drukuje stolki dopisaŭ aktyvistaŭ arhanizacyi? Dyk padpisvajciesia! — zdajecca.

Pra Sudnika. Navat kali redaktar «Našaha słova» nie ŭvažaje siabie pradprymalnikam — mnie zdavałasia, što redaktar hazety ŭ siońniašniaj Biełarusi aŭtamatyčna vymušany de facto być pradprymalnikam, — nichto nia budzie admaŭlać, što hazeta vychodzić dziakujučy jahonaj achviarnaści.

Z «arechami» Čyhiru, SP i «Narodnaj voli». Tut sp.Trusaŭ mianie prosta nie zrazumieŭ. Ja ich — jak i TBM — nie asudziŭ ni słovam, ni paŭsłovam. Ja kazaŭ, što jany — jak i TBM — achviary taho rytaryčnaha dyskursu, što adžyŭ svoj čas i sustrakaje nierazumieńnie i zdranćvieńnie hramadztva. U tym artykule ja chvaliŭ TBM (jak i Čyhira), chvaliŭ za toje, što jon jość, i za toje, što jon nie da spaznańnia pieramianiŭsia da lepšaha litaralna za apošni hod (prynamsi ŭ Miensku, dzie my heta nazirajem asabista). Heta napeŭna adbyłosia dziakujučy tamu, što arhanizacyju ŭznačaliŭ sp.Trusaŭ, a taksama z-za niejkich abjektyŭnych čyńnikaŭ, pra jakija — nižej. A haniŭ ja patasny, papsovy, biezhustoŭny ahitprap, śviedkam čarhovaha vyplesku jakoha byŭ u sutareńniach Čyrvonaha kaścioła, ale jaki my majem honar spažyvać u niepieraŭzydzienych dozach taksama, naprykład, u vieršach pra rodnuju movu i rodny kraj.

Čamu moj artykuł vyklikaŭ takuju nieadekvatnuju reakcyju? Jašče j dziela taho, što ŭ nas niama zvyčki da palemiki. U saviecki čas krytyka zvodziłasia pieravažna da dvuch typaŭ: danos i chvała, pryčym druhi pieravažaŭ. Tamu ŭsio, što nie chvalba, u nas zvyčna ŭsprymajecca jak padkop. Jakomu j dajem adpor. Adsiul i niezvyčajnaja kryŭdlivaść biełaruskaj intelihiencyi. Ź inšaha boku, biełaruskija aktyvisty z pryčyny našaj ahulnaj słabaści nadta ŭžo zvyklisia z pabłažlivym staŭleńniem da siabie («abo dobra, abo ničoha»). Zatoje z cytavańniem siabie nia zvyklisia, im niajomka čuć ułasnyja słovy z čužych vusnaŭ. Zatoje pryvykli da isnavańnia ŭ varožym atačeńni. «Nielha krytykavać svaich», — kažuć jany.

Dumaju, što tolki krytyčnaje myśleńnie — zaruka raźvićcia nacyjanalnaha duchu.

Čamu TBM — adna z achviar chvarobaŭ movaabarončaha dyskursu?

Maju tutaka dobruju nahodu patłumačyć, čamu ja «padazraju» siabie ŭ siabroŭstvie ŭ Tavarystvie. Adnojčy letaś da mianie padyšoŭ lider našaj linhvistyčna-ŭniversyteckaj supołki chaŭrusu, uznačalvanaha ciapier sp.Trusavym: «Ja pryjšoŭ da vas pa siabroŭskuju składku TBM». «Nu, vy ž naš čałaviek, biełaruskamoŭny, my ž viedajem», — pierachapiŭ jon majo ździŭleńnie. — «Składki pojduć na konkurs čytalnikaŭ «Babilon». Konkurs zaklučaŭsia ŭ tym, što studenty čytali vieršy na roznych movach i adnačasova ŭ pierakładzie na biełaruskuju. Jasna, što i składku ja zdaŭ, i ad «NN» i «Arche» ŭstanavili pryzy, i zaachvočvaŭ svaich studentaŭ pajści padeklamavać jakoha Ransara, abiacajučy paznajomić ź jahonym pierakładčykam na biełaruskuju sp.Kołasam asabista. Adnak sam na konkurs nie pajšoŭ. Dyj nivodzin z maich studentaŭ nie chadziŭ, choć adzin ź ich pracavaŭ užo ŭ hazecie «Naviny», druhi drukavaŭ svaje pierakłady ŭ «Krynicy», a treci byŭ paciarpieŭ u sutyčcy z amonam na adzin ź Dzion Voli, i patryjatyzmu im nie brakuje. Lišnie tłumačyć, čamu nie chadzili. Sama ideja dakazvać, što biełaruskaja mova nie paskudniejšaja za ŭsie inšyja, moža naradzicca tolki ŭ toj hałavie, jakaja da kanca ŭ hetym nia ŭpeŭnienaja. Arhanizataram takich «Babilonaŭ» — a mierapryjemstvaŭ kštałtu hetaha pravodzicca ŭ krainie proćma — nie admoviš ni ŭ ščyraści nacyjanalnaha pačućcia, ni ŭ enerhii. Ale ŭsie vysiłki ich aśvietnictva i narodnictva iduć na hłum z-za anachranizmu, niearyhinalnaści i kampramisnaści taho, što jany robiać.

Arhanizavać biełaruskamoŭnuju dyskateku ci dziejny studencki prafsajuz našmat składaniej. Dy jašče, z adnaho boku, za hetkija rečy ŭłady mohuć pryčapicca, bo takoje ŭžo niesła b im realnuju pahrozu, a z druhoha — kirujemsia prykładam svaich duchoŭnych pravadyroŭ, jakija ładziać svaje, tolki kruciejšyja, konkursy čytalnikaŭ u sutareńniach Čyrvonaha kaścioła!

Anachraničny, niearyhinalny i kampramisny movaabarončy dyskurs siłkuje anachranizm, niearyhinalnaść i niaśmiełaść dziejańniaŭ supołak TBM (abo inšych subjektaŭ biełaruskaha žyćcia). U vyniku časta mahutnaja narodnaja enerhija pieravodzicca ŭ piasok konkursaŭ čytalnikaŭ, schodak i klatvaŭ na staronkach «Narodnaj voli» zamiest, skažam, padrychtoŭki słoŭnikaŭ i ŭdziełu ŭ masavych šeściach na vulicach stalicy dy inšych niezakonnych aperacyjach — usiaho taho, što stvaraje našaj uładzie prablemy i padryvaje rasisckuju stabilnaść i mir u našaj respublicy.

Možam toje, što možam, skaža niechta. Možam toje, čaho chočam i jak dumajem, upeŭnieny ja.

Nia viedaju, što razumieje sp. Trusaŭ pad «pryhniečanaj, rabskaj psychalohijaj», a ja baču ŭ patetycy i kryŭdach tyja ž prykryja nastupstvy kalanijalnaha myśleńnia, što i va ŭsich hetych «Maša, chto siahońnia dziažurny pa kłasu», «Biełaruskaja mova — samaja miłahučnaja i čystaja siarod słavianskich», «Na biełaruskaj movie možna vykazać samyja składanyja dumki i pačućci» abo «Słovy «jołup» i «torba» hrubyja, a «bałbies» i «sumka» našmat bolš miakkija».

Ciapier prablemy. Pieršy sprečny punkt, pra jaki možna dyskutavać, — pryviazanaść da dziaržavy. Nakolki apraŭdanaja supraca z antybiełaruskim uradam — voś tema dla rozdumu. Jakija ad hetaha vyhody, a jakija niazručnaści? Što lepš: kab urad sšyŭ šyrmu «roŭnaści pravoŭ», stvaryŭšy biedny, jak carkoŭnaja myš, biełaruskamoŭny ŭniversytet ci paprasić na hety samy ŭniversytet hrošaj u Rady Biełaruskaj Narodnaj Respubliki abo Viarchoŭnaha Savietu Respubliki Biełaruś, jakija mohuć — tearetyčna, a čamu b nie praktyčna? — uziać na jahonaje stvareńnie dziaržaŭny kredyt va ŭradu Złučanych Štataŭ Ameryki abo Iślandzkaj Respubliki. Ciapier nia 1990 hod, jak my pryvučajemsia dumać, słuchajučy nasielnikaŭ krainy spynienaha času, a 2000-y. Dumaju, nie dazvolić takoha ŭniversytetu nie navažylisia b. A nie dazvolili b, dyk jość Vilnia, da jakoj jechać, niahledziačy na ŭsie mytni, čatyry hadziny, jość padpolle. Byŭ by kredyt i davier Ivonki Surviłły...

TBM i palityka, biełaruščyna j palityka. U jakaści zatraŭki pryviadu tolki cytatu z emihracyjnaha ŭkrainskaha publicysta Jaŭhiena Małaniuka: «Kulturnictva, u sensie admova ad palityčnaj dziejnaści, — heta prychavanaja kapitulacyja».

Pryčyny parazy biełarusizacyi. Naša niaŭdača nia musić usprymacca jak «pryrodnaje biedztva», niepaźbiežnaje, niezvarotnaje i nievytłumačalnaje. Aproč niezaležnych ad nas pryčynaŭ, jak to ŭzmacnieńnia imperskaha cisku i atajesamleńnia ŭ masavaj śviadomaści ekanamičnych niahodaŭ z nacyjanalnym abudžeńniem, vierahodna, jość i advolnyja — adnoj ź ich mnie ŭjaŭlajecca nieprymańnie hramadztvam panoŭnaj tady madeli biełaruskaj kultury, niearyhinalnaj, anachraničnaj i kampramisnaj — z televizijnymi «Zaprašajem na viačorki», radyjnaj «Šeraj łašadačkaj», Broŭkam u padručnikach i hipertrafavanaj, hłybaka rasiejskaj iracyjanalnaściu j pačućciovaściu jenkaŭ, zaklikaŭ i himnaŭ. Kali biełaruskaja kultura nia vypracuje novaha, urbanistyčnaha «kanonu kultury» da ŭzdymu nastupnaj chvali nacyjanalna-vyzvalenčaj baraćby, dyk i nastupnaje adradžeńnie moža akazacca adrynutaje. I, čaho hrech chavać, nia my, adepty ŭrbanistyčnaj kultury, «źnievažajem i navat ździekvajemsia», ale nas ihnarujuć i dušać tradycyjanalisty, dobraachvotnyja cenzary ŭ spansaravanych antybiełaruskim uradam pseŭdabiełaruskich vydańniach. Heta ŭžo zusim nie pra TBM. Ale nie zaŭždy nadarycca nahoda...

Kampramisnyja madeli movy. U sensie miašanskija. Dzie ich miežy, dzie karani, jakaja ich budučynia.

Što takoje narod i što takoje ŭłada. Pytańni filazafičnyja, ale całkam dyskutabelnyja — ich taksama zakranaŭ toj artykuł.

TBM i mova. Što robić TBM, jakija musiać być jahonyja zadańni? Jano nie zajmajecca padrychtoŭkaj słoŭnikaŭ, nie pravodzić naradaŭ pa pytańniach klasyčnaha pravapisu, nie kłapocicca pra stvareńnie biełaruskaha tekstavaha redaktaru z tymi samymi prahramami kamputarnaj pravierki artahrafii i hramatyki, nia dbaje pra abnaŭleńnie leksyčnaha zapasu movy (abo, kali kłapocicca, zajmajecca i dbaje, dyk treba prypuścić, što robić heta abo ŭ vialikim sakrecie, abo biasplonna). Pakul jano musiła b nazyvacca nia stolki Tavarystvam movy, kolki tavarystvam biełaruskaj kultury, tavarystvam biełarusafiłaŭ abo narodnaj aśviety. Usie hetyja hramadzkija funkcyi nia mienš pačesnyja (kali tolki aśvieta ŭva ŭmiełych rukach nie pieratvarajecca ŭ ahitacyju za ščaście), čym taja, na jakuju namiakaje nazva. Praŭda, nazva ŭvodzić u zman ramantykaŭ kštałtu mianie, jakija dumajuć, što kali heta Tavarystva Biełaruskaj Movy, dyk i pa-biełarusku musiać umieć havaryć pravilna.

Tut patrebny histaryčny ekskurs. Stvarałasia TBM tady, kali palityčnyja arhanizacyi biełarusaŭ, najpierš BNF, byli pad zabaronaj, jak lehalnaja šyrma dla zabaronienych arhanizacyjaŭ i nacyjanalna-vyzvolnaj dziejnaści (jasna, što navat nia ŭsie lidery arhanizacyi hetuju jaje histaryčnuju funkcyju ŭśviedamlali). Stvarałasia, kali ŭžyć niekarektnuju paralel, jak Šyn Fejn kala IRA. Tady byŭ pik aktyŭnaści TBM, i jano šmat zrabiła, vielmi šmat, kali ŭličyć, što Demakratyčny blok, kandydataŭ jakoha ŭ vialikaj stupieni ŭdałosia vyłučyć dziakujučy TBM, sabraŭ na vybarach 1990 hodu amal 40% hałasoŭ, zavajavaŭ kala čverci miescaŭ u parlamencie i daŭ dabicca taho, čaho my dabilisia ŭ 1991—1994 hadach. Inšaja reč, što tady tak i nie ŭdałosia pieraškodzić kalanijalnaj administracyi ŭvapchnuć u parlament 50 «niaŭradavych» veteranaŭ i invalidaŭ, jakija i zhulajuć vyrašalnuju rolu ŭ budučym trahičnym dla Biełarusi pravale našaj palityčnaj elity... Iznoŭ tema dla inšaha artykułu.

Kali ž hetaja jahonaja funkcyja lehalizacyi akazałasia niepatrebnaj, kanstruktyŭnaje roli — ni słoŭnikaŭ, ni vydaviectva, ni słovatvorčaści — Tavarystva sabie nie znajšło. Pačałasia entrapija. Ciapierašniaj svajoj aktyvizacyjaj TBM zaŭdziačvaje, mahčyma, nia tolki pryjściu sp.Trusava, ale j tamu, što ŭ peŭnych bakach sytuacyja ŭ Biełarusi amal viarnułasia ŭ stan 1989—1990 hadoŭ. Iznoŭ, jak i 10 hadoŭ tamu, Biełarusi nahvałt patrebny TBM — efektyŭny, papularny, dynamičny i... razumny i śviedamy svajoj roli. Jaki b, z adnaho boku, kančatkova śćvierdziŭsia jak tavarystva movy (i aśviety, mahčyma, taksama), a z druhoha, nie bajaŭsia iści da kanca ŭ palityčnym zmahańni za biełaruskija intaresy (vybarčy maraton 1999 hodu, jaki znoŭ loh i na plečy TBM, akazaŭsia našmat mienš paśpiachovym, čym kampanija 1990 hodu). Tamu j chočam raźbić vašy viaryhi, panovie-spadarovie!

Spadziajusia, što i hety moj artykuł budzie abmierkavany na sakrataryjacie TBM, i dyskusija budzie mieć praciah — pryčym nie pa pytańniach punktuacyi. Dałučajusia da dumki nakont šukańnia vorahaŭ. Prašu zaŭvažyć, što artykuły, padpisanyja maim imiem, zaŭždy adlustroŭvajuć najpierš maje asabistyja dumki, a nie pazycyju «NN» ci časopisa «Arche».

Andrej Dyńko